سوالات ویژه

استفاده از هوش مصنوعی برای انجام کارهای پژوهشی
هوش مصنوعی باید صرفاً ابزاری کمکی باشد که استفاده از آن مشروط به رعایت صداقت، بررسی منابع و مسئولیت‌پذیری پژوهشگر است.

پرسش:

استفاده از هوش مصنوعی برای انجام کارهای پژوهشی چه ضوابطی دارد؟

پاسخ:

امروزه خیلی از پژوهشگران از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند. این ابزار در بعضی کارها به آن‌ها کمک می‌کند. مثلاً می‌توانند برای ترجمه یا پیدا کردن مطالب از آن کمک بگیرند؛ اما هوش مصنوعی گاهی اشتباه می‌کند، ممکن است منبعی معرفی کند که اصلاً وجود ندارد. پس نباید هر چیزی را که می‌گوید قبول کرد.

از نگاه اخلاق اسلامی، بر انسان لازم است که در انجام کار خود صداقت داشته باشد و مسئولیت آن را بپذیرد؛ بنابراین، استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش باید به‌گونه‌ای باشد که به صداقت علمی و امانت‌داری آسیب نزند.

هوش مصنوعی؛ ابزار کمکی پژوهش

هوش مصنوعی یک ابزار برای کمک به پژوهشگر است؛ یعنی نباید به‌جای انسان فکر کند یا تصمیم بگیرد. برای مثال، پژوهشگر می‌تواند از هوش مصنوعی بخواهد نوشته‌هایش را درست کند یا برای انتخاب موضوع و مرتب‌کردن بخش‌های مقاله به او کمک کند؛ اما فکر کردن، بررسی مطالب و نوشتن نتیجه اصلی پژوهش باید توسط خود پژوهشگر انجام شود. درست نیست که کسی تمام مقاله خود را به هوش مصنوعی بدهد و بعد آن را به نام خودش ارائه کند. چون در این صورت، کار اصلی را خودش انجام نداده است. در اسلام، هر انسانی مسئول کارهای خودش است. خداوند در قرآن می‌فرماید:

 «ازآنچه به آن آگاهی نداری، پیروی مکن، چراکه گوش و چشم و دل، همه مسؤول‌اند.» (1)

 این آیه به ما می‌گوید که نباید بدون فکر و بررسی چیزی را قبول کنیم. پس پژوهشگر هم نباید هر چیزی را که هوش مصنوعی می‌نویسد، درست بداند. او باید مطالب را خودش بررسی کند و بعد از مطمئن شدن از درستی آن‌ها، از آن‌ها در پژوهش خود استفاده کند.

صداقت در استفاده از هوش مصنوعی

یکی از بایدهای استفاده از هوش مصنوعی این است که پژوهشگر راست‌گو باشد. اگر برای نوشتن مقاله از هوش مصنوعی کمک گرفته است، باید این موضوع را بگوید و آن را پنهان نکند. همچنین باید بگوید برای چه‌کاری از آن کمک گرفته است. مثلاً اگر برای ترجمه متن یا نوشتن چکیده از هوش مصنوعی استفاده کرده، باید این موضوع را اعلام کند. اگر هم برای درست‌کردن نمودار یا بررسی اطلاعات از آن کمک گرفته، باید اطلاع دهد. قرآن می‌فرماید:

 «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید و با صادقان باشید!». (2)

 این آیه به ما می‌گوید که همیشه باید راست‌گو باشیم. در نوشتن مقاله هم باید همین‌طور باشد. پس پژوهشگر باید به‌درستی بگوید که چقدر و برای چه‌کاری از هوش مصنوعی استفاده کرده است.

اعتبارسنجی اطلاعات و منابع هوش مصنوعی

هوش مصنوعی همیشه اطلاعات درست نمی‌دهد. بعضی وقت‌ها ممکن است اطلاعات اشتباه بدهد یا حتی منبعی معرفی کند که اصلاً وجود ندارد. مثلاً ممکن است اسم یک کتاب یا مقاله را بگوید، اما وقتی آن را جست‌وجو می‌کنیم، چنین کتاب یا مقاله‌ای پیدا نشود. به‌همین‌دلیل نباید هر چیزی را که هوش مصنوعی می‌گوید، قبول کنیم. مخصوصاً در کارهای پژوهشی باید منابعی را که معرفی می‌کند، خودمان بررسی کنیم تا مطمئن شویم واقعاً وجود دارد و اطلاعاتشان درست است. همچنین اگر از هوش مصنوعی برای بررسی داده‌ها یا درست‌کردن نمودار استفاده می‌کنیم، بازهم باید نتیجه را خودمان بررسی کنیم. چون ممکن است اشتباهی در آن وجود داشته باشد. در روایت آمده است:

«برای دروغ‌گویی آدمی همین بس که هر چه می‌شنود بازگو کند.» (3)

 به نظر می‌رسد این روایت به موضوع استفاده از هوش مصنوعی هم مربوط می‌شود؛ یعنی همان‌طور که نباید هر حرفی را بدون بررسی قبول کنیم، نباید تمام اطلاعاتی را هم که هوش مصنوعی به ما می‌دهد، درست بدانیم. پس باید همیشه قبل از استفاده از اطلاعات هوش مصنوعی، آن‌ها را بررسی کنیم.

امانت‌داری علمی و پرهیز از سرقت ادبی

یکی از کارهای مهمی که یک پژوهشگر باید انجام دهد، این است که به نوشته‌ها و زحمات دیگران احترام بگذارد و مطالب آن‌ها را به نام خودش استفاده نکند. استفاده از هوش مصنوعی هم نباید باعث شود که سرقت علمی انجام دهیم. مثلاً اگر کسی نوشته یک فرد دیگر را به هوش مصنوعی بدهد و از آن بخواهد متن را طوری تغییر دهد که مشخص نشود از جای دیگری برداشته شده است، این کاردرست نیست. چون با عوض‌کردن کلمات، آن نوشته متعلق به ما نمی‌شود. همچنین نباید مطالبی را که هوش مصنوعی نوشته است، طوری در پژوهش خود بیاوریم که انگار همه آن‌ها را خودمان نوشته‌ایم و هیچ کمکی از هوش مصنوعی نگرفته‌ایم. قرآن می‌فرماید:

 «خداوند به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبانش بدهید!» (4)

 آیه نشان می‌دهد که در نگاه اسلام امانت‌داری از اهمیت بالایی برخوردار است. در کارهای پژوهشی هم باید این موضوع را رعایت کنیم؛ یعنی نباید نوشته‌ها و زحمات دیگران را به نام خودمان ثبت کنیم و باید حق کسانی را که از مطالبشان استفاده می‌کنیم، رعایت کنیم.

مسئولیت علمی در هوش مصنوعی

وقتی یک پژوهشگر از هوش مصنوعی در تحقیق خود استفاده می‌کند، بازهم خودش مسئول مطالبی است که در مقاله می‌نویسد؛ یعنی اگر هوش مصنوعی اطلاعات اشتباهی بدهد و آن اطلاعات وارد مقاله شود، نویسنده نمی‌تواند بگوید که تقصیر هوش مصنوعی بوده است. همچنین نمی‌توان هوش مصنوعی را به‌عنوان نویسنده یا همکار مقاله معرفی کرد، چون هوش مصنوعی نمی‌تواند مسئولیت کارهای علمی و اشتباهات مقاله را قبول کند. پژوهشگر باید قبل از اینکه مقاله خود را ارسال کند، تمام مطالب آن را بررسی کند و مطمئن شود که اطلاعات درست هستند. اگر هم از هوش مصنوعی کمک گرفته، باید خودش جواب‌های آن را بررسی کند. در قرآن کریم آمده است:

 «(آری) هر کس درگرو اعمال خویش است.» (5)

 این آیه نشان می‌دهد که هر فرد باید مسئولیت کارهای خودش را قبول کند. در پژوهش هم همین‌طور است و نویسنده باید مسئولیت مطالب مقاله را بپذیرد، حتی اگر برای نوشتن آن از هوش مصنوعی کمک گرفته باشد.

پایبندی به قوانین

استفاده از هوش مصنوعی در تحقیق، باید طبق قوانین دانشگاه‌ها و مجلات علمی ‌باشد. چون هر مجله ممکن است برای استفاده از هوش مصنوعی قوانین خاص خودش را داشته باشد. مثلاً بعضی مجلات از نویسنده می‌خواهند که بگوید از هوش مصنوعی استفاده کرده است و توضیح بدهد که از چه ابزاری استفاده کرده و کدام قسمت مقاله را با کمک آن نوشته است. اگر نویسنده این قوانین را رعایت نکند، ممکن است مقاله او برای اصلاح برگردانده شود یا حتی مقاله را قبول نکنند. اگر هم بعد از چاپ مقاله مشخص شود که تخلفی انجام شده، ممکن است مقاله را اصلاح کنند یا به‌تمامه آن‌را حذف کنند. در دین اسلام هم به رعایت قول و قرار و تعهد اهمیت زیادی داده شده است. در قرآن آمده است:

 «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! به پیمان‌ها (و قراردادها) وفا کنید!» (6)

 از این آیه می‌توان فهمید که انسان باید به قول و قرارهای خود عمل کند. در تحقیق هم نویسنده باید قوانینی را که مجله برای او مشخص کرده رعایت کند و نباید به‌دلیل استفاده از هوش مصنوعی، قوانین را نادیده بگیرد.

نتیجه:

هوش مصنوعی ابزار خوبی برای کمک به پژوهشگران است و می‌تواند انجام بعضی از کارهای تحقیق را راحت‌تر کند؛ اما استفاده از آن باید با دقت و رعایت اصول اخلاقی باشد. نباید هر اطلاعاتی را که هوش مصنوعی می‌دهد بدون بررسی قبول کنیم یا از آن برای ساختن اطلاعات غیرواقعی و تغییر دادن نتیجه تحقیق استفاده کنیم. همچنین پژوهشگر باید به نوشته‌های دیگران احترام بگذارد و مسئولیت مطالبی را که در مقاله خود می‌نویسد قبول کند. هوش مصنوعی به‌تنهایی چیز بدی نیست، بلکه مهم این است که ما چگونه از آن استفاده کنیم. اگر از این ابزار درست استفاده کنیم و صداقت و امانت‌داری را فراموش نکنیم، می‌توانیم از آن برای بهترشدن کارهای پژوهشی کمک بگیریم، بدون اینکه به ارزش و اعتبار تحقیق آسیب برسد.

پی‌نوشت‌ها:

1. «وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ ۚ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولَٰئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا»، اسراء آیه 36

2. «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَکُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ»، توبه آیه 119

3. «کَفی بالمَرءِ مِن الکَذِبِ أن یُحَدِّثَ بکلِّ ما سَمِعَ»، قمی، عباس، سفینه‌البحار و مدینه الحکم و الآثار مع تطبیق النصوص الوارده فیها علی بحار‌الأنوار، اسوه، ج 7، ص 456، ح 9836

4. «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا»، نساء آیه 58

5. «کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَهٌ»، مدثر آیه 38

6. «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ۚ»، مائده آیه 1

اثبات عصمت حضرت زهرا(س) و منصب ولایت
عصمت حضرت زهرا (س) نتیجه مقام عبودیت، اخلاص و طهارت باطنی است و لازمه الگو بودن و مرجعیت دینی است، نه مناصب سیاسی.

پرسش:

چگونه عصمت حضرت زهرا علیها‌السلام را اثبات می‌کنید، درحالی‌که ایشان منصب ولایت و هدایت جامعه ندارند تا عصمتشان از طریق ضرورت آن منصب، توجیه شود؟

پاسخ:

عصمت معمولاً در پیوند با مناصب الهی همچون نبوت و امامت تبیین می‌شود؛ بدین معنا که مصونیت از خطا و گناه، ضرورتی عقلی برای تضمین صحت ابلاغ وحی، اجرای عدالت و هدایت بی لغزش جامعه توسط پیشوایان دینی است. بر پایه همین پیش‌فرض، این پرسش مهم شکل می‌گیرد که وقتی حضرت زهرا علیها‌السلام عهده‌دار منصب نبوت، امامت ظاهری و زعامت سیاسی امت نبوده‌اند، استدلال بر عصمت ایشان بر چه اساسی استوار است و چه ضرورتی را دنبال می‌کند؟ آیا دایره عصمت منحصراً درگرو تصدی رهبری جامعه است یا در هندسه معرفت دینی مبانی دیگری دارد؟

 در ادامه، با واکاوی مستندات قرآنی، روایی و عقلی، در پنج محور به این پرسش پاسخ می‌دهیم:

نکته اول: گسستن انحصار عصمت از منصب ظاهری با قاعده قرآنی «مخلَصین»

عصمت که در لغت به معنای بازداشتن و حفظ‌کردن است، (1) در اندیشه اسلامی نیرویی درونی و لطفی الهی است که انسان را باوجود اختیار کامل، از خطا و گناه بازمی‌دارد. (2) شبهه وابستگی عصمت به منصب رهبری جامعه، ریشه در این پیش‌فرض دارد که عصمت تنها ابزاری برای حفظ حاکمیت یا هدایت عمومی است؛ درحالی‌که قرآن کریم، خاستگاه عصمت را نه در «مناصب ظاهری،» بلکه در «مقام عبودیت و طهارت باطن» معرفی می‌کند. کلید حل این مسئله در سوره یوسف نهفته است:

 «این‌چنین کردیم تا بدی و فحشاء را از او [یوسف] دور سازیم؛ چراکه او از بندگان مخلص ما بود.» (3)

 در این آیه، خداوند علت مصونیت حضرت یوسف علیه‌السلام از گناه را پیامبر بودنِ او نمی‌داند؛ بلکه با یک قاعده فراگیر کلامی، آن را به قرار داشتن در زمره بندگان «مخلَص» پیوند می‌زند. (4) ازآنجاکه در بیان علت این مصونیت الهی، تنها دو ویژگی «بنده بودن» و «مخلَص بودن» شرط شده است، هر انسانی که از سوی خداوند به مقام اخلاص رسیده باشد، مشمول لطف خدا قرار می‌گیرد و از عصمت برخوردار خواهد شد. (5) بنابراین، عصمت پیش از آنکه لازمه منصب نبوت یا امامت باشد، میوه معنویت است. (6) بر پایه این قاعده قرآنی، اثبات عصمت حضرت زهرا علیها‌السلام نیازی به تصدی منصب سیاسی یا زعامت اجتماعی ندارد، بلکه طهارت و اخلاص بی‌نظیر ایشان، خود عالی‌ترین دلیل بر مقام عصمت است.

نکته دوم: اثبات عصمت از طریق نصّ صریح «آیه تطهیر» فارغ از منصب نبوت و امامت

افزون بر قاعده عقلیِ مخلصین، در کلام اسلامی راه نقلی مستقیمی برای اثبات عصمت وجود دارد و آن، اِخبار صریح خداوند در قرآن است که بدون هیچ پیش‌شرطی مبنی بر داشتن منصب حکومت، عصمت شخصی را اعلام می‌دارد. بارزترین تجلی این راه نقلی، آیه تطهیر است:

 «... جز این نیست که همواره خدا می‌خواهد هرگونه پلیدی را از شما اهل‌بیت برطرف نماید و شمارا چنان‌که شایسته است [از همه گناهان و معاصی] پاک و پاکیزه گرداند.» (7)

 واژه «رجس» در لغت و تفسیر، مطلقِ پلیدی‌های ظاهری و باطنی، شک، شرک و گناه را در بر می‌گیرد (8) و اراده حتمی و تکوینی خداوند بر زدودن مطلق آن، تعبیر دیگری از تحقق عصمت کامل است. ده‌ها روایت معتبر و متواتر در منابع اهل‌سنت تصریح می‌کنند که این آیه در شأن اصحاب کساء نازل شده و محوریت آن با حضرت زهرا علیها‌السلام است. (9) خداوند در این آیه، اراده تکوینی خویش بر پاکی مطلق اهل‌بیت علیهم‌السلام را بیان فرموده و این طهارت مطلق که همان عصمت است، به‌عنوان موهبتی الهی و حقیقتی وجودی به ایشان عطا شده است؛ بی‌آنکه به دردست‌داشتن رهبری سیاسی امت مشروط شده باشد.

نکته سوم: اثبات عصمت از رهگذر تلازم خشنودی و غضب خداوند با رضایت و ناخشنودی حضرت زهرا سلام‌الله علیها در «حدیث بضعه»

دلیل دیگری که انحصار عصمت در مناصب ظاهری را در هم می‌شکند، سنت قطعی نبوی و احادیث متواتری است که مقام باطنی حضرت زهرا علیها‌السلام را عیان می‌سازد. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در روایتی که مقبول تمام فرق اسلامی است می‌فرمایند:

 «فاطمه پاره تن من است؛ هر که او را بیازارد مرا آزرده» یا «هر که او را به خشم آورد مرا خشمگین ساخته است.» (10)

 از سوی دیگر، در روایات متعدد تأکید شده است که خداوند با خشنودی فاطمه علیها‌السلام خشنود و با خشم او خشمگین می‌شود. (11) اگر حضرت زهرا علیها‌السلام معصوم نبودند و امکان ارتکاب خطا یا گناه در ایشان وجود داشت، ممکن بود بر سر یک امر باطل خشمگین شوند یا از یک خطای نفسانی خشنود گردند. در این صورت، خداوند حکیم و پیامبر معصومش نیز باید تابع این خشم و رضایتِ آمیخته با خطا می‌شدند که این امر محالِ عقلی است. (12) این پیوند مطلق میان رضای الهی و رضای فاطمه سلام‌الله علیها، برهانی قاطع بر عصمت مطلقه ایشان است، خواه حاکم جامعه باشند و خواه نباشند.

نکته چهارم: تفکیک «زعامت سیاسی» از «مرجعیت معرفتی»

پاسخ بنیادین به اینکه اگر حضرت منصب رهبری نداشتند پس کاربرد عصمتشان کجاست، در تفکیک دقیق میان انواع ولایت نهفته است. دایره ولایت و هدایت، هرگز در «حکومت و حاکمیت اجرایی» منحصر نیست و شاملِ «مرجعیت معرفتی و حجیت دینی» نیز می‌شود. حضرت زهرا علیها‌السلام هرچند متصدی خلافت و زعامت سیاسی جامعه نبودند، اما مرجع بزرگ معرفتی، مفسر وحی و ناقل بی‌بدیل سنت نبوی برای امت اسلام به شمار می‌رفتند. (13) انتقال صحیح احکام، تبیین معارف الهی و الگو بودن در قول و فعل، بدون برخورداری از عصمت مطلق عقلاً ناممکن است. (14) جامعه اسلامی برای فهم صراط مستقیم، به الگوهایی نیاز دارد که گفتار و کردارشان تجلی بی‌نقص اراده الهی باشد. ازاین‌رو، عصمت حضرت زهرا علیها‌السلام نه برای اداره سیاسی دولت، بلکه برای پاسداری از خلوص دین، مرجعیت علمیِ پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ارائه الگویی خطاناپذیر برای هدایت ابدی انسان‌ها ضرورتی انکارناپذیر دارد.

نکته پنجم: جایگاه وجودی فاطمه علیها‌السلام به‌عنوان مرجع معرفتی و الگوی پیشوایان معصوم علیهم‌السلام

اوج این مرجعیت معرفتی و هدایتگری، در جایگاه قدسی حضرت زهرا علیها‌السلام نسبت به پیشوایان معصوم علیهم‌السلام تجلی می‌یابد؛ جایگاهی که نه بر پایه مناصب ظاهری، بلکه بر اساس اصیل‌ترین نصوص کهن حدیثی تبیین می‌شود. در متون متقدم روایی، از ایشان به‌عنوان «مُحَدَّثَه» یاد شده است؛ مقامی که نشان می‌دهد فرشته وحی بر ایشان فرود آمده و حقایق غیبی را القا می‌کردند. (15) ثمره عینی این ارتباط، «مصحف فاطمه» بود؛ کتابی مشتمل بر علوم و اسرار الهی که به دست امیرالمؤمنین علیه‌السلام نگاشته شد و به‌عنوان یکی از منابع علم غیب ائمه علیهم‌السلام مورد استناد آنان قرار می‌گرفت. (16) علاوه بر این، در توقیع شریف امام عصرعجل‌الله ‌تعالی فرجه‌الشریف نیز تصریح شده است:

 «... و در دختر رسول خدا برای من الگویی نیکوست.» (17)

 وقتی وجود مقدس امام عصرعجل‌الله‌تعالی فرجه‌الشریف، سیره فاطمی را اسوه و الگوی تام خود معرفی می‌کند، روشن می‌شود که حضرت زهرا علیها‌السلام در مقام «مرجعیت وجودی و معرفتی» برای هدایتگران جامعه قرار دارد. بر این اساس، کسی که واسطه فیض آسمانی، دریافت‌کننده علوم لدنّی و تغذیه‌کننده فکری و روحیِ امامان معصوم علیهم‌السلام است تا آنان بتوانند منصب هدایت جامعه را به‌درستی ایفا کنند، ذاتاً باید در بالاترین قله عصمت قرار داشته باشد؛ عصمتی که نه برای زعامت سیاسی، بلکه به‌عنوان شرط بنیادینِ الگو بودن و هدایت قدسی انسان‌ها ضرورتی غیر قابل خدشه است.

نتیجه:

با بررسی مبانی قرآنی و کلامی روشن می‌گردد که انحصار «عصمت» در زعامت سیاسی، برداشتی تقلیل‌گرایانه است. عصمت حضرت زهرا علیها‌السلام ریشه در مقام «اخلاص» و «طهارت تکوینی» دارد که صریحاً در قاعده مخلصین و آیه تطهیر تثبیت شده است. همچنین، پیوند مطلق رضای الهی با خشنودی ایشان در روایات متواتر، گواه قاطعی بر پیراستگی کامل آن حضرت از هرگونه خطا است. مهم‌تر از همه، جایگاه صدیقه طاهره علیها‌السلام در مقام «مرجعیت معرفتی،» بهره‌مندی از علوم لدنّی و اسوه بودن برای پیشوایان معصوم، ضرورتی انکارناپذیر برای عصمت مطلقه‌شان ایجاب می‌کند؛ عصمتی که ضامن حفظ اصالت دین و هدایت ابدی انسان‌هاست.

پی‌نوشت‌ها:

1. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، تحقیق مهدی مخزومی و دیگران، قم، دارالهجره، ۱۴۰۹ ق، ج ۱، ص ۳۱۳.

2. ر.ک: حلی، علامه حسن بن یوسف، الباب الحادی عشر مع شرحیه، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی، 1365 ش، ص ۶۲؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، تلخیص المحصل المعروف بنقد المحصل، بیروت، دار الاضواء، 1405 ق، ص ۳۶۹.

3. سوره یوسف، آیه ۲۴: «... کَذَلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِینَ.»

4. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ ق، ج 11، ص 116.

5. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ ق، ج 11، ص 129.

6. حسن‌زاده آملی، حسن، ممد الهمم در شرح فصوص‌الحکم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۸ ش، ص 665-666.

7. سوره احزاب، آیه ۳۳: «... إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرا.»

8. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، 1376 ق، ج ۶، ص ۹۵.

9. «لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَهُ عَلَى النَّبِیِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ ... فِی بَیْتِ أُمِّ سَلَمَه، فَدَعَا فَاطِمَهَ وَ حَسَنًا وَ حُسَیْنًا فَجَلَّلَهُمْ بِکِسَاءٍ وَ عَلِیٌّ خَلْفَ ظَهْرِهِ فَجَلَّلَهُ بِکِسَاءٍ ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَیْتِی فَأَذْهِبْ عَنْهُمْ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً...»؛ ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، قاهره، دارالحدیث، 1419 ق، ج 5، ص 192.

10. «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ و آله: إِنَّمَا فَاطِمَهُ بَضْعَهٌ مِنِّی، یُؤْذِینِی مَا آذَاهَا»؛ قشیری، ابو الحسین مسلم، صحیح مسلم، تصحیح محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، دارالحدیث، 1412 ق، ج 4، ص 1903؛ «فَاطِمَهُ بَضْعَهٌ مِنِّی، فَمَنْ أَغْضَبَهَا أَغْضَبَنِی»؛ بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح‌البخاری، قاهره، وزاره الاوقاف، 1410 ق، ج 6، ص 121.

11. «قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ و آله لِفَاطِمَه: إِنَّ اللَّهَ یَغْضَبُ لِغَضَبِکِ و یَرْضَى لِرَضَاکِ»؛ حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، بیروت، دارالتاصیل، 1435 ق، ج ۵، ص ۳۷۷.

12. علم‌الهدی، علی بن حسین، الشافی فی الامامه، تهران، موسسه الصادق علیه‌السلام،1407 ق، ج 4، ص 95.

13. «وَ اللَّهِ لَقَدْ فَطَمَهَا اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى بِالْعِلْم...»؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407 ق، ج 1، ص 460.

14. مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش عقاید، تهران، نشر سازمان تبلیغات، ۱۳۶۷ ش، ج ۲، ص ۱۹۲.

15. «إِنَّمَا سُمِّیَتْ فَاطِمَهُ علیها‌السلام مُحَدَّثَهً لِأَنَّ الْمَلَائِکَهَ کَانَتْ تَهْبِطُ مِنَ السَّمَاءِ فَتُنَادِیهَا ...»؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407 ق، ج 1، ص 182.

16. «... کَانَ جَبْرَئِیلُ علیها‌السلام یَأْتِیهَا ... وَ یُخْبِرُهَا بِمَا یَکُونُ بَعْدَهَا فِی ذُرِّیَّتِهَا وَ کَانَ عَلِیٌّ علیها‌السلام یَکْتُبُ ذَلِکَ فَهَذَا مُصْحَفُ فَاطِمَهَ علیها‌السلام»؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407 ق، ج 1، ص 241.

17. «... وَ فِی ابْنَهِ رَسُولِ اللَّهِ ص لِی أُسْوَهٌ حَسَنَه»؛ طوسی، محمد بن حسن، الغیبه للطوسی، تصحیح عبدالله تهرانی و علی احمد ناصح، قم، دار المعارف الاسلامیه، 1411 ق، ص 286.

واقعیت ماجرای سهم ایران از دریای خزر
شایعه واگذاری سهم ۵۰ درصدی ایران از دریای خزر به روسیه بی‌بنیان است؛ زیرا توافقات گذشته صرفاً ناظر بر کشتیرانی و شیلات بوده است.

پرسش:

واقعیت ماجرای سهم ایران از دریای خزر چیست؟ آیا به‌راستی سهم ایران در گذشته ۵۰ درصد بوده و جمهوری اسلامی ایران آن را به روس‌ها واگذار کرده است؟

پاسخ:

در مرداد سال 1397 و با برگزاری کنوانسیون آکتائو در قزاقستان؛ بار دیگر بحث سهم ایران از دریای خزر مورد توجه قرار گرفت. دلیل اهمیت این مسئله هم این بود که بعد از قرارداد سال 1921 و 1940 بحث حقوقی جدی درباره نظام حقوقی دریاچه خزر اتفاق نیفتاده بود. با پیش آمدن جنگ رمضان و در زمان توقف آتش؛ دشمن غربی ساحت اصلی جنگ را از نبرد نظامی به ساحت اقتصادی و شناختی تغییر داده است. ازاین‌رو سعی دارد هر مسئله‌ای را برای ایران به یک چالش ملی - امنیتی در جنگ شناختی، تبدیل نماید. یکی از این موارد ماجرای سهم ایران از دریای خزر است. با توجه به کمک‌های روسیه و چین در جنگ به ایران؛ اگر مسئله‌ای چالشی به این دو کشور مربوط باشد، برای دشمن غربی دارای اهمیت ویژه است. برای همین بعد از گذشت چندین سال از کنوانسیون آکتائو دوباره این مسئله مورد توجه قرار گرفته و دشمن سعی دارد روسیه را خائن به منافع ملی ایران جلوه دهد.

 سؤال اینجاست؛ آیا واقعاً سهم ایران از دریای خزر 50 درصد بوده و ایران اکنون این سهم را به روسیه واگذار کرده است؟ اگر این‌گونه نیست پس حقیقت ماجرا چیست؟

الف. تاریخچه حقوقی دریاچه خزر بین ایران و روسیه

چالش حقوقی مربوط به سهم خواهی از دریای خزر، بین ایران و روسیه را می‌توان به سه دوره تاریخی تقسیم نمود:

 اول: دوران تسلط روس‌ها؛ که با شکست ایران از روسیه تزاری دو قرارداد ننگین گلستان و ترکمانچای فی‌مابین دو کشور امضاء شد. بنا به مفاد این دو قرارداد ایران حق کشتیرانی خود در دریای خزر را واگذار نمود؛

 دوم: دوره مودت و دوستی دو همسایه بود؛ که با انقلاب بلشویکی 1917 روسیه و تشکیل اتحاد جماهیر شوروی همراه بود. سران روسیه تحت تأثیر انقلاب کمونیستی در این دوره، طی دو قرارداد در سال‌های 1921 و 1940 با طرف ایرانی اعلام کردند که هر دو کشور در دریای خزر به‌صورت مساوی از حق کشتیرانی برخوردار می‌باشند. البته باید گفت در این دو قرارداد درباره بسیاری از مسائل مهم به‌هیچ‌وجه بحثی صورت نگرفت؛ مانند: (تقسیم دریای خزر، تقسیم بستر و منابع زیرسطحی آن، بحث‌های زیست‌محیطی و ... ؛)

 سوم: دوره بعد از فروپاشی شوروی و تبدیل‌شدن کشورهای حاشیه دریای خزر از 2 کشور به 5 کشور. تاکنون دو اتفاق مهم در این دوره رخ داده است؛ اولین آن‌ها قرارداد سال 1998 میان سه کشور (روسیه، آذربایجان و قزاقستان) که بر اساس آن سهم قزاقستان 27 درصد، سهم روسیه 19 درصد و سهم آذربایجان 18 درصد از دریای خزر می‌شد. البته ایران و ترکمنستان در این قرارداد حضور نداشته و مخالفت خود را اعلام نمودند. (1) با مخالفت این دو کشور بار دیگر در سال 2018 هر پنج کشور ساحلی دریای خزر کنوانسیون جدیدی به نام آکتائو در قزاقستان برگزار کردند تا بتوانند نظام حقوقی جدیدی برای دریای خزر ترسیم نمایند. عمده بحث‌های مربوط به سهم ایران از دریای خزر بعد از پیمان آکتائو مطرح شد.

ب. دلیل اهمیت دریای خزر

دو دلیل عمده برای اهمیت دریای خزر وجود دارد:

 1. رقابت کشورهای دنیا بر سر منابع موجود در آن به‌ویژه کشورهای اروپایی. حدود ۱۶ درصد نفت و ۱۲ درصد گاز طبیعی شناخته‌شده در جهان تا سال ۱۹۹۶ در بستر این دریاچه قرار دارد؛

 2. تنوع بیولوژیکی خاص این دریاچه. چیزی حدود ۹۵ درصد خاویار سیاه جهان از این دریاچه برداشت می‌شود و شیلات موجود در این دریاچه سود سالانه ۶ میلیارد دلاری برای کشورهای حاشیه دریای خزر به همراه دارد. (2)

ج. سوءبرداشت سهم 50 درصدی ایران از دریای خزر

دلیل سوءبرداشت سهم ۵۰ درصدی ایران از دریای خزر تا قبل از کنوانسیون آکتائو وجود دو قرارداد ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ است. در این قراردادها میان ایران و شوروی بر سهم مساوی دو کشور از کشتیرانی در این دریاچه بحث شده است؛ اما دو نکته قابل‌تأمل وجود دارد:

 1. این بالسویه به معنای تقسیم 50-50 دریای خزر نیست. اصلاً امکان تقسیم ۵۰ درصدی این دریا بین ایران و شوروی سابق وجود نداشت. اگر به خط ساحلی سابق دو کشور ایران و روسیه توجه شود، به‌هیچ‌وجه نمی‌شود این تقسیم ۵۰ درصدی را انجام داد. منظور از بالسویه در این قراردادها حق کشتیرانی است و در این دو قرارداد هیچ حرفی از تقسیم دریای خزر به‌صورت مساوی یا تقسیم بستر و زیر بستر دریا که معادن در آنجا وجود دارند نشده است. بعلاوه اینکه خط تحدید و مرزبندی هم برای دریای خزر معین نشده است.

 2. اکنون کشوری بنام شوروی وجود ندارد و دو کشور حاشیه خزر به پنج کشور تبدیل شده است که طبیعتاً مناسبات جدید می‌طلبد؛ بنابراین تلقی سهم ۵۰ درصدی ایران هیچ ریشه حقوقی و تاریخی ندارد.

د. کنوانسیون ۲۰۱۸ آکتائو

در ۲۱ مرداد سال ۱۳۹۷ در قزاقستان تفاهم‌نامه‌ای میان ۵ کشور حاشیه دریای خزر امضاء شد. با توجه به مفاد آن ایران نه‌تنها سهمی از دریای خزر را واگذار ننموده است، بلکه هنوز بر اعتبار قراردادهای قبلی با روسیه تأکید دارد. در این پیمان‌نامه درباره دو مسئله مهم توافقی صورت نگرفت:

 1. تعیین خطوط مبدأ برای مرزبندی دریای خزر؛

 2. تحدید حدود بستر و زیر بستر که از اهمیت راهبردی برای حفظ تمامیت ارضی و منافع اقتصادی برخوردار است. ایران با استناد به قراردادهای قبلی تقسیم بالسویه دریای خزر را مورد تأکید قرار داده است که موجب سهم 20 درصدی ایران از دریای خزر می‌شود. البته به‌غیراز مدل تقسیم ایران، چندین مدل دیگر از سوی کشورهای دیگر برای تقسیم دریای خزر بیان شده است، ولی هیچ‌کدام مورد توافق همه طرف‌ها قرار نگرفته است. البته در این کنوانسیون، عرض 15 مایل دریایی برای آب‌های سرزمینی هر کشور و 10 مایل هم به‌عنوان منطقه انحصاری مورد تأیید قرار گرفت، ولی تعیین خط مبدأ به معاهده‌های دیگر واگذار شده است. (3)

نتیجه:

ایران و شوروی بعد از سقوط روسیه تزاری دو قرارداد ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ امضا کردند؛ که به‌موجب آن سهم مساوی از حق کشتیرانی دریای خزر داشته باشند. بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و به دلیل وجود منابع عظیم نفت، گاز، شیلات و خاویار در این دریاچه؛ بحث تقسیم سهم کشورهای حاشیه دریای خزر که اکنون 5 کشور می‌باشند؛ مورد بحث جدی قرار گرفته است. برخی به استناد به دو قرارداد قبلی بین ایران و شوروی سابق سهم ۵۰ درصدی برای ایران قائل شده‌اند و واگذاری آن در کنوانسیون آکتائو در سال 2018 را خیانت به منافع ملی دانسته‌اند؛ اما در قراردادهای قبلی اساساً بحثی از تقسیم دریای خزر، بستر و زیر بستر آن و خط تقسیم مطرح نشده است. بماند اینکه اساساً یک چنین تقسیمی با توجه به خط ساحلی محدود ایران امکان‌پذیر نبوده است. در کنوانسیون 2018 هم اصلاً صحبتی از تقسیم دریای خزر در بستر و زیر بستر که معادن در آن قرار دارند و همچنین از تعیین خطوط مبدأ درباره تقسیم؛ نشده است؛ بنابراین ایران نه قبلاً سهم ۵۰ درصدی از دریای خزر داشته است و نه این سهم را در سال ۲۰۱۸ واگذار نموده است؛ بنابراین عمده شایعات مطرح‌شده توسط رسانه‌ها، درباره واگذاری منافع ملی توسط جمهوری اسلامی ایران به روسیه در دریای خزر؛ در پازل جنگ شناختی و رسانه‌ای دشمن علیه ایران جای می‌گیرد.

پی‌نوشت‌ها:

1. https://hawzah.net/fa/Article/View/107262/ کوتاه و گذرا درباره سهم ایران از دریای خزر و تاریخچه پرفرازونشیب آن.

2. پژومان سید هادی، نظام حقوقی دریای خزر، مجله علوم انسانی و اجتماعی شمال، سال اول، شماره یکم، ص 67- 88، ص 70 - 73.

3. سودمند علیرضا، تأثیر کنوانسیون 2018 آکتائو بر رژیم حقوقی دریای خزر، زرنشان شهرام استاد راهنما، همدان، دانشگاه بوعلی، شهریور 1399، صفحه 86 و 103 و 98.

تفاوت بین کتمان و توریه و رابطۀ بین این دو
رابطه کتمان و توریه عموم و خصوص مطلق است (هر توریه‌ای کتمان است اما برعکس خیر) و جواز هر دو تابع موازین شرعی و اخلاقی است.

پرسش:

 آیا کتمان همان توریه‌کردن است؟ رابطۀ بین کتمان و توریه چیست؟

پاسخ:

«توریه» یکی از موضوعاتی است که با کتمان شباهت دارد؛ چراکه شخص در هر دو مورد حقیقت را نمی‌گوید و ظاهر کلام یا رفتارش با واقعیت متفاوت است. بر همین اساس این پرسش مطرح می‌شود که آیا کتمان همان توریه است؟ برای پاسخ صحیح این پرسش ابتدا باید این دو موضوع معنا شوند تا رابطۀ بین آنها به دست آید. در ادامه به بیان معنای این دو و پاسخ این پرسش پرداخته می‌شود.

نکتۀ اول: معنای کتمان

کتمان در لغت نقطۀ مقابل اعلان‌کردن و به معنای مخفی‌کردن است؛ اما در اصطلاح به دو نوع ممدوح و مذموم تقسیم و این‌گونه تعریف شده است: «کتمان ممدوح یعنی پوشاندن و مخفی‌نمودن موضوعی که عقلاً یا شرعاً یا اخلاقاً شایسته است پوشانده شود؛ و کتمان مذموم به معنی مخفی‌نمودن موضوعی است که عقلاً یا شرعاً یا اخلاقاً باید اظهار کرد».

نکتۀ دوم: معنای توریه

توریه از ریشه «وَرَی» است. در لغت‌نامه العین فراهیدی، چنین معنا شده است: «توریه به معنای مخفی‌نمودن خبر و اظهار‌نکردن راز است» (1). در لغت‌نامه صحاح اللغه جواهری نیز چنین معنا شده است: «توریه و می‌گویی "وَرَّیْتُ الخبر تَوْرِیَهً"، هنگامی که آن را پنهان کردی و چیزی دیگر آشکار ساختی، گویی که این واژه از "وراء الإنسان" (پشت انسان) گرفته شده است؛ چنان‌که گویی خبر را پشت خود قرار می‌دهد، جایی که آشکار نمی‌شود» (2).

شیخ انصاری نیز در کتاب مکاسب، توریه را چنین تعریف می‌کند: «توریه این است که با یک لفظ، معنایی را اراده کند که با واقعیت مطابقت دارد؛ ولی از القای آن (به مخاطب) قصد دارد که مخاطب از آن معنایی خلاف آن (واقع) را بفهمد» (3). منظور این است که گوینده وقتی نمی‌خواهد واقعیتی را بگوید، اما دوست ندارد دروغ هم بگوید، کلامش را به گونه‌ای تنظیم می‌کند تا واقعیت را گفته باشد؛ ولی مخاطب پی به واقعیت نبرد و چیز دیگری را برداشت کند؛ همانند کلام حضرت ابراهیم علیه السلام که در نظر برخی از مفسران توریه کردند؛ آنجا که مردم شهر از او پرسیدند تو به جشن عمومی بیرون از شهر نمی‌آیی؟ ایشان در جواب فرمود: «من بیمارم» (4). قوم او گمان کردند منظورشان بیماری جسمی است؛ در‌حالی‌که ایشان از نظر جسمی بیمار نبود، بلکه معنای واقعی و مقصود حضرت، بیماری روحی و اندوه از بت‌پرستی قوم بود؛ اما طوری گفت که مردم برداشت کنند جسمش بیمار است و از رفتن به جشن معذور است. پس او دروغ نگفت؛ چون بیمار روحی بود؛ با این وجود، واقعیت که سالم‌بودن جسم ایشان بود را هم بیان نکرد تا نزد مخاطب معذور دانسته شود و برای او دردسری به وجود نیاید (5).

مثال سادۀ توریه هم این است که وقتی درب منزل می‌آیند و از آقای خانه سراغ می‌گیرند، اما همسرش برای اینکه نگوید او در خانه است و با این وجود، دروغ هم نگفته باشد، می‌گوید اینجا نیست؛ درحالی‌که منظورش از اینجا کنار خودش است که واقعاً هم کنار او نیست؛ ولی در خانه و در اتاق دیگر است؛ اما مخاطب برداشت می‌کند منظور از اینجا یعنی در خانه نیست و پی به واقعیت نمی‌برد.

نکتۀ سوم: رابطۀ بین توریه و کتمان

با توجه به آنچه دربارۀ معنای این دو اصطلاح بیان شد، می‌توان گفت توریه یکی از روش‌های کتمان است؛ یعنی شخص برای مخفی‌کردن واقعیت و اعلان‌نکردن و کتمان آن می‌تواند توریه کند و واقعیت را به گونه‌ای بیان کند که مخاطب به آن پی نبرد و چیز دیگری برداشت کند تا در‌نهایت واقعیت مخفی بماند.

در کلمات فقیهان برای توریه، احکام و شرایطی مطرح شده است که برای اطلاع از آنها باید به رساله مراجع معظم تقلید رجوع و بررسی کرد که در چه شرایط و مواردی ایشان به کتمان‌کننده اجازه استفاده از توریه را داده‌اند.

بنابراین توریه یکی از روش‌های کتمان است. اما کتمان راه‌های دیگری هم دارد؛ مانند اینکه کتمان‌کننده سکوت می‌کند یا مجمل و مبهم توضیح می‌دهد و همۀ واقعیت را نمی‌گوید یا موضوع سخن را تغییر می‌دهد یا پرسش را با سؤال پاسخ می‌دهد یا روش‌های دیگر را به کار می‌گیرد. پس می توان گفت رابطۀ بین توریه و کتمان، عموم و خصوص مطلق است؛ یعنی هر توریه‌ای، کتمان هست؛ اما هر کتمانی، توریه نیست؛ بلکه ممکن است به روش‌های دیگر کتمان کرده باشند.

نتیجه:

کتمان و توریه در معنا و مفهوم با یکدیگر شباهت دارند و میان آنها رابطه‌ای نزدیک وجود دارد؛ اما کاملاً هم‌معنا با هم نیستند. کتمان به معنای مخفی‌کردن امری است که شایسته است پنهان بماند یا اظهار شود؛ بر همین اساس به دو نوع ممدوح و مذموم تقسیم می‌شود. اما توریه بنا بر تعریف اصطلاحی آن، به این معناست که گوینده از لفظی معنای مطابق با واقع را اراده کند؛ ولی کلام خود را به گونه‌ای بیان کند که مخاطب معنای دیگری از آن برداشت کند. بنابراین توریه می‌تواند یکی از روش‌های کتمان واقعیت به شمار آید؛ زیرا شخص با استفاده از آن، بدون بیان صریح واقعیت و با ایجاد برداشتی متفاوت در مخاطب، حقیقت را از او مخفی می‌کند. بر این اساس، رابطه میان کتمان و توریه، عموم و خصوص مطلق است؛ بدین‌معنا که هر توریه‌ای به لحاظ مخفی‌کردن واقعیت، نوعی کتمان به شمار می‌رود؛ اما هر کتمانی توریه نیست؛ زیرا ممکن است شخص با روش‌های دیگر کتمان کرده باشد؛ مانند اینکه با سکوت، اجمال‌گویی، ابهام در بیان یا تغییر موضوع سخن، واقعیتی را کتمان کند، بی‌آنکه از توریه استفاده کرده باشد.

برای مطالعۀ بیشتر:

سیدحسن اسلامی؛ دروغ مصلحت‌آمیز: بحثی در مفهوم و گسترۀ آن؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1382 ش.

پی‌نوشت‌ها:

1. «اَلتَّوْرِیَهُ: إخفاء الخبر و[عدم] إظهار السر» (خلیل بن احمد فراهیدى؛ کتاب العین؛ چ 2، قم: هجرت‏، 1409 ق، ج ۸، ص ۳۰۱).

2. «تَوْرِیَهٌ و تقول: وَرَّیْتُ الخبر تَوْرِیَهً، إذا سَتَرْتَهُ و أظهرْتَ غیره، کأنّه مأخوذ من وراء الإنسان، کأنَّه یجعله وراءه حیثُ لا یظهر» (اسماعیل بن حماد جوهرى؛ الصحاح ـ تاج اللغه و صحاح العربیه؛ بیروت: دارالعلم للملایین، 1410 ق، ج ۶، ص ۲۵۲۳).

3. «و هو أن یرید بلفظ معنى مطابقا للواقع و قصد من إلقائه أن یفهم المخاطب منه خلاف ذلک (مرتضی انصاری؛ المکاسب؛ قم: دارالذخائر، 1411 ق، ج ۱، ص ۱۹۷).

4. «فَقَالَ إِنِّی سَقِیم» (صافات: 89).

5. سیدمحمدحسین طباطبایی؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ چ 5، قم: جامعه مدرسین حوزه، 1417 ق، ج ۷، ص ۲۲۷. ناصر مکارم شیرازی با همکاری جمعی از محققین؛ تفسیر نمونه؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1374 ش، ج ۱۹، ص ۹۲.

مؤلفه‌ها و مبانی حفظ وحدت در روایات اهل‌بیت علیهم السلام
وحدت اسلامی با محوریت اشتراکات اعتقادی (توحید، نبوت، قرآن، قبله)، در مکتب اهل‌بیت (ع) بر حفظ انسجام و پرهیز از تفرقه استوار است.

پرسش:

در روایات اهل‌بیت علیهم السلام، چه مبانی و مؤلفه‌هایی برای حفظ وحدت میان مسلمانان بیان شده است؟

پاسخ:

وحدت و انسجام امت اسلامی از برجسته‌‌ترین آموزه‌‌های قرآن کریم و سیرۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و اهل‌بیت علیهم السلام است. در روایات اهل‌‌بیت علیهم ‌السلام، وحدت امت اسلامی از جایگاه بسیار والایی برخوردار است. وحدت امت اسلامی هم به‌مثابۀ بنیان اعتقادی و هم تکلیف عملی برشمرده شده است. ائمه علیهم السلام با محور قرار‌دادن قرآن و سنت نبوی، همواره از بروز تفرقه در پیکره امت جلوگیری می‌‌کردند و مبانی و مؤلفه‌‌های متعددی برای حفظ آن بیان کرده‌اند. در این نوشتار به مهم‌‌ترین مبانی و مؤلفه‌‌ها پرداخته می‌شود.

الف) معنای وحدت مسلمانان

وحدت مسلمانان به معنای همبستگی مسلمانان بر اساس مشترکات اعتقادی و عملی است. این مفهوم اصلی‌‌ترین نمونه در اندیشه تقریب مذاهب اسلامی است. گفتنی است وحدت به معنای لغو تفاوت‌‌های مذهبی نیست، بلکه به معنای همکاری در امور مشترک، احترام متقابل و ایجاد حس برادری با وجود حفظ تفاوت‌‌هاست. از دیدگاه شیعیان، اهمیت وحدت مسلمانان در اصول اخلاق اسلامی و دستورات ائمه علیهم السلام بر روابط صمیمی مسلمانان ریشه دارد (1). رهبر شهید امام خامنه‌ای نیز وحدت را در دو محور می‌‌دانند: «همکاری مذاهب اسلامی در برابر دشمنان اسلام و تلاش برای نزدیک‌‌شدن دیدگاه‌‌ها و ایجاد تفاهم میان مذاهب» (2).

ب) مبانی وحدت

مبانی وحدت میان مسلمانان بر اساس منابع دینی را می‌‌توان در محورهای زیر دسته‌‌بندی کرد:

1. خدای واحد

«توحید» مهم‌‌ترین مبنای وحدت در اسلام و مرکز نظام اعتقادی امت اسلامی است. قرآن کریم نخستین نقطۀ مشترک برای گفت‌گو و وحدت را پرستش خدای یگانه معرفی می‌‌کند و اهل کتاب را به «کلمه‌‌ای مشترک» یعنی عبادت خدای واحد و دوری از شرک دعوت می‌‌نماید: «قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ تَعالَوْا إِلى‏ کَلِمَةٍ سَواءٍ بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَ لا نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً وَ لا یَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ: بگو ای اهل کتاب، بیایید به سوی سخنی که میان ما و شما یکسان است؛ که جز خداوند یگانه را نپرستیم و چیزی را همتای او قرار ندهیم؛ و بعضی از ما بعضی دیگر را - غیر از خدای یگانه - به خدایی نپذیرد. هرگاه [از این دعوت] سر باز زنند، بگویید: گواه باشید که ما مسلمانیم» (3). این مسئله درباره مسلمانان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا از نظر فقه اسلامی، شیعه و اهل‌سنت در اصل توحید و شهادتین یعنی «لا إله إلا الله، محمد رسول‌الله» مشترک‌‌اند و همین اشتراک، اساس هم‌‌کیشی و تعلق به امت اسلامی است (4).

امام علی علیه السلام نیز دین الهی را محور برادری مسلمانان می‌‌دانند: «وَ إِنَّمَا أَنْتُمْ‏ إِخْوَانٌ‏ عَلَى دِینِ اللَّهِ مَا فَرَّقَ بَیْنَکُمْ إِلَّا خُبْثُ السَّرَائِرِ وَ سُوءُ الضَّمَائِر: شما بر مبناى دین خدا برادر هستید، چیزى جز آلودگى درون‌ها و بدى نیّت‌ها شما را از هم جدا نکرده است» (5). بنابراین ایمان به خدای واحد و اشتراک در دین الهی می‌‌تواند پایه‌‌ای برای برادری و وحدت مسلمانان باشد و اختلاف‌های مذهبی نباید این اصل مشترک را از میان ببرد.

2. نبوت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله

نبوت حضرت محمد صلی‌ الله ‌علیه ‌وآله در جایگاه آخرین پیامبر الهی، یکی از مهم‌‌ترین و محکم‌‌ترین نقاط مشترک میان شیعه و سنی و محور وحدت امت اسلامی است. همۀ مسلمانان بر حجیت قرآن و سنت پیامبر صلی‌ الله ‌علیه ‌و‌آله و ضرورت پیروی از تعالیم ایشان اتفاق‌نظر دارند. قرآن کریم اطاعت از خدا و پیامبر صلی‌ الله ‌علیه ‌وآله را موجب اتحاد، قدرت و جلوگیری از اختلاف می‌‌داند: «وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَاب: آنچه را رسول خدا برای شما آورده بگیرید [و اجرا کنید]؛ و از آنچه نهی کرده، خودداری نمایید؛ و از [مخالفت] خدا بپرهیزید که خداوند کیفرش شدید است» (6). همچنین قرآن، مسلمانان را در هنگام بروز اختلاف به رجوع به خداوند و پیامبر صلی‌ الله ‌علیه ‌و‌آله دعوت می‌‌کند: «فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ الرَّسُول إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ ذَلِکَ خَیْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِیلاً: هرگاه در چیزی نزاع داشتید، آن را به خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله بازگردانید [و از آنها داوری بطلبید]؛ اگر به خدا و روز رستاخیز ایمان دارید. این [کار] برای شما بهتر و عاقبت و پایانش نیکوتر است» (7). بنابراین پیروی از پیامبر اکرم صلی ‌الله ‌علیه ‌وآله و پایبندی به سنت و تعالیم ایشان، نقش اساسی در ایجاد وحدت، همبستگی و جلوگیری از تفرقه میان مسلمانان دارد.

امام علی علیه السلام در خطبۀ یکم نهج‌البلاغه، وضعیت پیش از اسلام را پراکندگی، کینه‌های قبیله‌ای، آتش اختلاف و از‌هم‌گسیختگی تصویر می‌کند؛ سپس بعثت پیامبر صلی‌ الله ‌علیه ‌و‌آله را عامل یک‌دستی امت بیان می‌کنند (8).

3. کتاب واحد

شیعه و اهل‌سنت در پذیرش قرآن به‌‌مثابۀ کلام خدا، معجزۀ جاوید پیامبر صلی الله علیه و‌آله و مهم‌‌ترین منبع تشریع اتفاق‌نظر دارند؛ از‌این‌‌رو قرآن زبان مشترک گفتگوی میان مسلمانان و محور وحدت آنان است. قرآن کریم مسلمانان را به وحدت و پرهیز از تفرقه دعوت می‌‌کند و اتحاد را نعمتی الهی می‌‌داند: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ کُنْتُمْ عَلى‏ شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ: و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت [بزرگِ] خدا را بر خود به یاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید؛ و او میان دل‌های شما، الفت ایجاد کرد؛ و به برکتِ نعمتِ او برادر شدید؛ و شما بر لبِ حفره‌‌ای از آتش بودید، خدا شما را از آن نجات داد. این‌چنین خداوند آیات خود را برای شما آشکار می‌‌سازد تا شاید پذیرای هدایت شوید» (9). این آیۀ شریفه بر چنگ‌زدن همگانی به ریسمان الهی تأکید دارد و «حبل‌‌الله» در برخی روایات به قرآن تفسیر شده است (10).

4. قبلۀ واحد

کعبه برای مسلمانان جهان نمادی مشترک از وحدت و همبستگی است؛ آنان در نماز رو به سوی آن می‌ایستند و در حج گرد آن طواف می‌کنند. کعبه به تعبیر حضرت علی علیه السلام، پرچم اسلام است: «جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى لِلْإِسْلَامِ‏ عَلَماً: خداوند کعبه را پرچم اسلام قرار داده است» (11). نماز جماعت، نماز جمعه و نماز عید نیز با قراردادن مسلمانان در صفوف مشترک، موجب تقویت روحیۀ همدلی و برادری می‌شود. حج نیز گردهمایی بزرگ مسلمانان جهان است که موجب آشنایی، نزدیکی و استحکام پیوند میان آنان و تقویت قدرت امت اسلامی می‌‌شود. حضرت علی علیه السلام می‌فرماید: «فَرَضَ اللَّهُ …وَ الْحَجَّ [تَقْوِیَةً] تَقْرِبَةً لِلدِّینِ: فلسفۀ حج، تقویت دین است» (12). بنابراین قبلۀ واحد، نماز و حج از مهم‌‌ترین عوامل عملیِ ایجاد وحدت، همبستگی و برادری میان مسلمانان به شمار می‌روند (13).

ج) مؤلفه‌‌های حفظ وحدت اسلامی

مؤلفه‌‌های حفظ وحدت اسلامی و تعامل شیعه و اهل‌سنت یا تعامل با عموم مسلمانان و پرهیز از تفرقه بر اساس منابع دینی به شرح زیر تبیین می‌شود:

1. «تقیه» عامل وحدت و حفظ خون مسلمانان

«تقیه» یکی از کلیدی‌‌ترین مؤلفه‌‌های ذکرشده در روایات برای حفظ کیان اسلام و جلوگیری از تفرقه و ریخته‌شدن خون مسلمانان است. اهل‌بیت علیهم السلام تقیه را سپری برای خود و شیعیان معرفی کرده‌‌اند تا در محیط‌‌های پر‌تنش، وحدت ظاهری امت حفظ شود. در فهرست کتب روایی، بابی مستقل تحت عنوان «التقیه» (19) و «وُجُوبِ التَّقِیَّةِ مَعَ الْخَوْفِ إِلَى خُرُوجِ صَاحِبِ الزَّمَانِ ع»‏ (20) وجود دارد که نشان‌‌دهنده اهمیت این اصل در تعاملات اجتماعی و سیاسی آن زمان است.

2. مدارا و نرم‌‌خویی با مخالفان (مداراة النواصب)

روایات اهل‌بیت علیهم السلام بر لزوم مدارا با دشمنان و مخالفان فکری تأکید می‌کنند تا از تنش‌‌های فرقه‌‌ای کاسته شود. این رویکرد سبب قطع‌نشدن پل‌‌های ارتباطی با سایر گروه‌‌های اسلامی می‌شود. در تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السلام، بخشی با عنوان «مداراة النواصب: مدارا با دشمنان اهل‌بیت علیهم السلام» ذکر شده است (21). این موضوع نشان می‌‌دهد استراتژی اهل‌بیت علیهم السلام حتی در برابر کسانی که دشمنی آشکار دارند، مدارا و پرهیز از درگیری مستقیم و تفرقه‌‌افکن بوده است. مدارا در برابر اختلاف‌های فکری و فقهی به‌ جای برخورد قهری و توهین، زمینه هم‌‌زیستی مسالمت‌‌آمیز میان شیعه و سنی را فراهم می‌آورد؛ همان‌گونه که امام علی علیه ‌السلام با وجود داشتن دلایل محکم برای مطالبه حق خود، سکوت و مدارا را به منظور جلوگیری از بازگشت مردم به کفر و برهم‌خوردن نظم دینی ترجیح دادند (22).

3. همبستگی شیعه با سایر مسلمانان

احادیث فراوانی از ائمه علیهم ‌السّلام در توجیه چگونگی معاشرت شیعه با اهل‌‌سنّت در کتب روایی شیعه نقل شده است. شیخ حرّ عاملی در وسائل الشیعه بابی را به این موضوع اختصاص داده است: «بَابُ وُجُوبِ‏ عِشْرَةِ النَّاسِ‏ حَتَّى الْعَامَّةِ بِأَدَاءِ الْأَمَانَةِ وَ إِقَامَةِ الشَّهَادَةِ وَ الصِّدْقِ وَ اسْتِحْبَابِ عِیَادَةِ الْمَرْضَى وَ شُهُودِ الْجَنَائِزِ وَ حُسْنِ الْجِوَارِ وَ الصَّلَاةِ فِی الْمَسَاجِد: واجب‌بودن معاشرت با مردم، حتّی اهل‌‌سنت؛ بدین ترتیب که امانت آنان را ادا کنید و به سود آنان شهادت دهید و به راست‌گویی با آنان پایبند باشید. مستحب است که مریض‌‌های آنان را عیادت، جنازه‌‌های آنان را تشییع و با همسایگان رفتار نیکو و در مساجد حضور داشته باشید» (23). در این باب ده روایت در‌این‌باره نقل شده است. معاویه بن وهب گوید از ایشان (امام علیه اسلام) پرسیدم: سزاوار است رفتار ما میان خود و آنان که معاشرت داریم، چگونه باشد؟ در‌حالی‌که «لَیْسُوا عَلَی اَمْرِنَا: بر اعتقاد ما شیعیان نیستند». فرمود: «تَنْظُرُونَ إِلَى أَئِمَّتِکُمُ الَّذِینَ تَقْتَدُونَ بِهِمْ فَتَصْنَعُونَ مَا یَصْنَعُونَ فَوَ اللَّهِ إِنَّهُمْ لَیَعُودُونَ مَرْضَاهُمْ وَ یَشْهَدُونَ جَنَائِزَهُمْ وَ یُقِیمُونَ الشَّهَادَةَ لَهُمْ وَ عَلَیْهِمْ وَ یُؤَدُّونَ الْأَمَانَةَ إِلَیْهِمْ: نگاه کنید به امامان خود، آنان که از آنها پیروى می‌کنید و هر طور آنها رفتار کنند، شما نیز همان‌طور رفتار کنید. به خدا سوگند، آنها عیادت بیمارانشان را می‌کنند و بر سر جنازه‌‌هایشان حاضر می‌گردند و به سود و زیان آنها گواهى می‌دهند و امانت‌هاى آنها را به آنها رد می‌کنند» (24).

4. اصلاح ذات‌‌البین و پرهیز از بغی و عدوان

قرآن کریم برای حل اختلاف میان مسلمانان، بر اصلاح ذات‌‌البین، بازگشت به فرمان خدا و برقراری عدالت تأکید می‌‌کند: «وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى‏ فَقاتِلُوا الَّتی‏ تَبْغی‏ حَتَّى تَفی‏ءَ إِلى‏ أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطینَ: و هرگاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند، آنها را آشتی دهید؛ و اگر یکی از آن دو بر دیگری تجاوز کند، با گروه متجاوز پیکار کنید تا به فرمان خدا بازگردد؛ و هرگاه بازگشت [و زمینه صلح فراهم شد]، در میان آن دو به عدالت صلح برقرار سازید؛ و عدالت پیشه کنید که خداوند عدالت‌پیشگان را دوست می‌‌دارد» (25).

در آموزه‌‌های اهل‌‌بیت علیهم السلام نیز اصلاح روابط و نزدیک‌کردن مردم به یکدیگر از ارزش‌‌های مهم برشمرده شده است؛ از جمله از امام صادق علیه السلام نقل شده است: «صَدَقَةٌ یُحِبُّهَا اللَّهُ إِصْلَاحُ بَیْنِ النَّاسِ إِذَا تَفَاسَدُوا وَ تَقَارُبُ بَیْنِهِمْ إِذَا تَبَاعَدُوا: صدقه‌اى که خدا آن را دوست دارد، عبارت است از: اصلاح میان مردم هرگاه رابطه‌شان تیره شد و نزدیک‌کردن آنها به یکدیگر هرگاه از هم دور شدند» (26). در برخی روایات، پاداش اصلاح‌‌گری میان مؤمنان از نماز و روزه مستحبی نیز برتر شمرده شده است. امام علی علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه وآله نیز نقل فرموده‌اند: «صَلَاحُ ذَاتِ الْبَیْنِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ: اصلاح اختلاف‌ها از تمامى نمازها و روزه‌ها برتر است» (27).

اصلاح ذات‌‌البین به اختلاف‌های شخصی اختصاص ندارد، بلکه در اختلاف‌های مذهبی و فرقه‌‌ای نیز هر اقدامی که کدورت‌‌ها را بزداید و صفوف را به هم نزدیک کند، در همین چارچوب قرار می‌‌گیرد.

5. پرهیز از نزاع، جدال و تفرقه‌‌افکنی

در روایات افزون بر نکوهش از جدال و مراء (ستیزه‌‌گری کلامی)، آن را آفت ایمان و دین خوانده‌اند؛ همچنین از عواملی مانند غیبت، بدگویی، تحقیر و برچسب‌‌زدن که صفوف مسلمانان را می‌‌شکافد، نهی شده است. پرهیز از مجادله‌‌های بی‌‌حاصل و اهانت به باورهای یکدیگر از مهم‌‌ترین موانع تفرقه است؛ همان دستوری که قرآن کریم این‌گونه بدان‌ اشاره می‌کند: «وَلَا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَیْرِ عِلْمٍ: [به معبود] کسانی که غیر خدا را می‌‌خوانند، دشنام ندهید؛ مبادا آنها [نیز] از روی [ظلم و] جهل، خدا را دشنام دهند» (28).

افزون بر این، در روایات نکوهش مراء نیز نقل شده است؛ از جمله امام صادق علیه السلام از امیرالمؤمنین علیه السّلام نقل فرمود: «إِیَّاکُمْ وَ الْمِرَاءَ وَ الْخُصُومَةَ فَإِنَّهُمَا یُمْرِضَانِ الْقُلُوبَ عَلَى الْإِخْوَانِ وَ یَنْبُتُ عَلَیْهِمَا النِّفَاقُ: از مجادله و ستیزه بپرهیزید که دل‌هاى دوستان و برادران را بیمار کنند و نفاق رویانند» (29). همچنین فرمودند: «إِیَّاکُمْ وَ الْخُصُومَةَ فَإِنَّهَا تَشْغَلُ الْقَلْبَ وَ تُورِثُ النِّفَاقَ وَ تَکْسِبُ الضَّغَائِن: از ستیزه و دشمنى بپرهیزید؛ زیرا دل را به خود مشغول و نفاق پدید مى‌‌آورد و سبب کینه‌‌توزى مى‌‌شود» (30).

نتیجه:

مبانی وحدت اسلامی بر چهار محورِ مشترک میان همۀ مسلمانان (شیعه و سنی) عبارت است از:

1. توحید (خدای واحد): قرآن نخستین نقطۀ اشتراک را «پرستش خدای یگانه» معرفی می‌‌کند و امت را «امت واحده» می‌خواند. اخوت اسلامی بر ایمان به خدای واحد استوار است، نه بر پیوند قومی یا نژادی.

2. نبوت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله: اعتقاد به نبوت خاتم صلی الله علیه وآله و حجیت سنت او در منابع شیعه و سنی مسلّم است؛ از‌این‌رو آن حضرت برجسته‌‌ترین نقطۀ اشتراک فریقین است.

3. قرآن کریم: قرآن تنها منبعی است که شیعه و سنی با چنین گستردگی بر آن اتفاق دارند؛ ازاین‌رو هر دو مذهب در استدلال‌های خود به آن تمسک می‌‌جویند.

4. قبلۀ واحد: نماز رو به یک قبله و حج، جلوه‌‌های عملی همدلی و اقتدار مسلمانان است؛ کعبه «پرچم اسلام» و نماد یگانگی امت است و حج وسیلۀ تقویت دین و پیوند مسلمانان.

مؤلفه‌‌های حفظ وحدت اسلامی عبارت‌اند از:

1. رعایت تقیه: برای حفظ جان مسلمانان و جلوگیری از فتنه‌های داخلی؛

2. مدارا با مخالفان: پرهیز از درگیری لفظی و عملی با دشمنان و نواصب؛

3. همبستگی شیعه با سایر مسلمانان: واجب‌بودن معاشرت با مردم، حتّی اهل‌‌سنت؛ بدین‌ترتیب که امانت آنان را ادا کنید و به سود آنان شهادت دهید؛

4. اصلاح ذات‌‌البین: تلاش فعالانه برای آشتی‌دادن گروه‌های متخاصم مسلمان و بازگشت به عدالت پس از درگیری؛

5. پرهیز از نزاع، جدال و تفرقه‌‌افکنی: روایات از جدال و مراء (ستیزه‌‌گری کلامی) به‌‌شدت نکوهش کرده‌اند و آن را آفت ایمان و دین خوانده‌اند.

این اصول نشان می‌ دهد که مکتب اهل‌بیت علیهم السلام، ضمن حفظ هویت اعتقادی خاص خود، راهکارهای عملی برای هم‌‌زیستی مسالمت‌‌آمیز و حفظ کیان کلی امت اسلام ارائه داده است.

پی‌نوشت‌ها:

1. https://fa.wikishia.net/view.

2. بیانات معظم‌له (رضوان الله علیه) در دیدار شرکت‌کنندگان کنفرانس وحدت اسلامی؛ 24/7/1368.

3. آل‌عمران: ۶۴.

4. سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی؛ العروة الوثقی؛ چ 3، قم: دفتر نشر اسلامی، 1426 ق، ج 1، ص 273.

5. محمد بن حسین شریف‌الرضى؛ نهج‌البلاغه؛ تحقیق: صبحی صالح؛ قم: هجرت، 1414 ق، خطبه 113، ص 168.

6. حشر: 7.

7. نساء: 59.

8. محمد بن حسین شریف‌الرضى؛ نهج‌البلاغه؛ خطبۀ 1، ص 44.

9. انعام: ۱۰۸.

10. محمد بن علی ابن‌بابویه (شیخ صدوق)؛ معانی الأخبار؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1403 ق، ص 132.

11. محمد بن حسین شریف‌الرضى؛ نهج‌البلاغه؛ خطبۀ 1، ص 45.

12. محمد بن حسین شریف‌الرضى؛ نهج‌البلاغه؛ حکمت 252، ص 512.

13. محمدهادی فلاح‌زاده و راضیه علی‌اکبری؛ «بررسی مبانی معرفتی وحدت امت اسلامی در آیات و روایات»؛ اندیشه تقریب، تاریخ انتشار۱۶ اسفند ۱۳۹۳ ش. این چهار محور برگرفته از این مقاله است.

14. محمد بن یعقوب کلینى؛ الکافی؛ چ 4، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1407 ق، ج ‏2، ص 217.

15. محمد بن حسن شیخ حر عاملى؛ تفصیل وسائل الشیعه إلى تحصیل مسائل الشریعه؛ قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم السلام، 1409 ق، ج ‏16، ص 203.

16. حسن بن على علیه السلام امام یازدهم؛ التفسیر المنسوب إلى الإمام الحسن العسکری علیه السلام؛ قم: مدرسه الإمام المهدی عجل الله تعالى فرجه الشریف، 1409 ق، ص 354.

17. محمد بن حسین شریف‌الرضى؛ نهج‌البلاغه؛ خطبۀ سوم، ص 48.

18. محمد بن حسن شیخ حر عاملى؛ تفصیل وسائل الشیعه إلى تحصیل مسائل الشریعه؛ ج ‏12، ص 5.

19. محمد بن یعقوب کلینى؛ الکافی؛ ج ‏2، ص 636.

20. حجرات: 9.

21. محمد بن یعقوب کلینى؛ الکافی؛ ج ‏2، ص 209.

22. محمد بن حسین شریف‌الرضى؛ نهج‌البلاغه؛ نامۀ 47، ص 421.

23. انعام: ۱۰۸.

24. محمد بن یعقوب کلینى؛ الکافی؛ ج ‏2، ص 300.

25. محمد بن یعقوب کلینى؛ الکافی؛ ج ‏2، ص 301.

غیبت امام زمان؛ ادامۀ منطقی امامت یا اعتقادی برای توجیه بن‌بست امامت؟
اعتقاد به امام غایب،فراتر از یک واکنش به شهادت امام عسکری(ع)ریشه در روایات درباره دوازده امام،ضرورت امنیتی برای حفظ جان امام و شواهد مستدل در میراث شیعه دارد.

پرسش:

 آیا «امام غایب» واقعاً ادامه منطقی اعتقاد به امامت است یا اعتقادی است که برای توجیه بن‌بست امامت پس از امام حسن عسکری علیه السلام شکل گرفته است؟

پاسخ:

شهادت امام حسن عسکری علیه ‌السلام نقطه‌ای حساس در تاریخ تشیع بود؛ زیرا با شهادت ایشان، مسئله تداوم و سرنوشت سلسله امامت بیش از هر زمان دیگری نیازمند تبیین شد. در چنین شرایطی، اعتقاد به تولد فرزندی برای ایشان و غیبت او، با پرسش‌ها و تردیدهای تاریخی و کلامی متعددی روبرو شد. بنابراین برای ارزیابی این دیدگاه تنها به گزارش‌های پس از آغاز غیبت نمی‌توان استناد کرد، بلکه باید بررسی شود که اندیشه امام غایب تا چه اندازه در آموزه‌ها و روایات پیش از این دوره سابقه داشته است و چه شواهد تاریخی درباره ولادت و وجود امام دوازدهم وجود دارد؛ همچنین باید شرایط سیاسی و اجتماعی عصر امام حسن عسکری علیه ‌السلام و چگونگی انتقال امامت به دوره غیبت را در نظر گرفت. بر این اساس، مسئله را می‌توان از دو منظر تاریخی و اعتقادی بررسی کرد. در ادامه در قالب نکاتی توضیح‌های بیشتر بیان می‌شود.

نکتۀ اول: ریشه‌های اعتقادی و روایی برای ادامه‌یافتن مسیر امامت

باور به «امام غایب» ایده‌ای ناگهانی برای فرار از بن‌بست اعتقادی و سیاسی پس از شهادت امام حسن عسکری علیه ‌السلام نبود، بلکه ادامه منطقی اصولی بود که از مدت‌ها قبل در منظومه اعتقادی شیعه ریشه دوانده بود:

نخست: باور عمیق به اینکه زمین هیچ‌گاه از راهنما و حجت الهی خالی نمی‌ماند (1). دوم: احادیث متواتر پیامبر اسلام صلی الله علیه و‌آله که جانشینان ایشان را دقیقاً «دوازده نفر» معرفی کرده‌اند. این روایات حتی در معتبرترین منابع اهل‌سنت نیز به‌روشنی بیان شده‌اند که تعداد این رهبران عددی ثابت است (2). سوم: «حدیث ثقلین» که پیامبر صلی الله علیه و‌آله فرمودند: «قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام تا روز قیامت هرگز از یکدیگر جدا نمی‌شوند» (3).

با توجه به این سه پایه، پس از شهادت یازدهمین امام باید امام دوازدهمی وجود داشته باشد تا هم عدد وعده داده‌شده کامل شود و هم ارتباط میان قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام تا قیامت قطع نگردد. بنابراین اعتقاد به وجود این امام پنهان، پاسخی به وعده‌های قطعی پیشین بود. به بیان دیگر، این مبانی اعتقادی مدت‌ها پیش از قرن سوم هجری در میان مسلمانان رواج داشت و نشان می‌دهد امامتِ فرد دوازدهم، حلقۀ آخرِ یک مسیر از پیش تعیین‌شده است (4).

نکتۀ دوم: پیش‌بینی ماجرای غیبت در احادیث و نوشته‌های کهن‌تر

ممکن است برخی ایدۀ امام غایب را راهکاری فوری برای توجیه نبودِ امام بدانند؛ اما تاریخ نشان می‌دهد این موضوع را پیامبر و امامان علیهم ‌السلام مطرح کرده بودند. دانشمندی مانند نعمانی می‌نویسد احادیثِ غیبت به اندازه‌ای زیاد و قطعی بود که اگر این اتفاق رخ نمی‌داد، مردم در ‌درستی احادیث و پایه‌های مذهب شک می‌کردند (5). نکتۀ مهم‌تر این است که پیش از تولد امام دوازدهم، یاران امامان گذشته کتاب‌هایی با نام «الغیبه» نوشته بودند؛ برای مثال فضل بن شاذان نیشابوری پیش از آغاز غیبت، کتابی در‌این‌باره نوشت (6). شیخ صدوق نیز یادآوری می‌کند که شیعیان جزئیات غیبت را از حدود دویست سال قبل در دفترچه‌های حدیثی خود که به آنها «اصول» می‌گفتند، ثبت کرده بودند (7). افزون بر این، شیخ مفید به شعری از سید‌حمیری استناد می‌کند که ۱۵۰ سال پیش از غیبت سروده شده بود و آشکارا به پنهان‌شدن امام اشاره دارد. او تأکید می‌کند که چنین پیش‌گویی دقیقی تنها از طریق شنیدن از امامان علیهم السلام ممکن است (8). این اسناد مکتوب نشان می‌دهند غیبت برنامه‌ای اعلام‌شده از پیش بوده است.

نکتۀ سوم: فضای امنیتی و خفقان شدید سیاسی دوران عباسیان

برای درک چراییِ پنهان‌بودن ولادت و غیبت امام دوازدهم، باید به شرایط خطرناک آن دوران توجه کرد. حکومت عباسی از احادیثی که خبر از آمدن «قائم» می‌دادند، آگاه بود و به‌شدت احساس خطر می‌کرد. انتقال اجباری امام هادی و امام عسکری علیهما ‌السلام به شهر نظامی سامرا، نشان‌دهنده همین ترس است. در زمان امام حسن عسکری علیه ‌السلام این فشارها به اوج رسید؛ خانه ایشان تحت‌نظر بود و خود امام بارها زندانی شدند (9). پس از شهادت امام عسکری علیه السلام، مأموران حکومت برای یافتن جانشین ایشان، خانه را تفتیش کردند و حتی یکی از کنیزان امام به نام «صیقل» را سال‌ها در قصر خلیفه زیر‌نظر گرفتند تا مطمئن شوند فرزندی به دنیا نمی‌آورد (10). عاقلانه‌ترین کار در چنین فضای پرالتهابی، مخفی نگه‌داشتن تولد منجی موعود بود. در‌واقع، غیبت روشی هوشمندانه برای حفظ جان امام بود. اتان کلبرگ - پژوهشگر تاریخ - اشاره می‌کند که آزار عباسیان تهدید مستقیمی بر جان امام دوازدهم بود؛ ازاین‌رو غیبت تنها راهکاری بود که هم جان ایشان را نجات داد و هم امید را در دل شیعیان زنده نگه داشت (11).

نکتۀ چهارم: گواهی‌ها و شواهد تاریخی بر ولادت امام مهدی عجل ‌الله تعالی فرجه الشریف

برخی ادعا می‌کنند امام یازدهم فرزندی نداشته است؛ اما اسناد تاریخی شیعه با حجم گسترده‌ای از شواهد، ولادت امام مهدی عجل‌ الله تعالی فرجه الشریف را تأیید می‌کنند. این شواهد در سه گروه دسته‌بندی می‌شوند:

گروه اول: بیانات امام حسن عسکری علیه‌ السلام که تولد فرزندشان را به یاران رازدار خود اطلاع دادند (12). گروه دوم: گواهی کسانی که شب تولد حضور داشته‌اند؛ به‌ویژه حکیمه خاتون - عمۀ بزرگوار امام - که جزئیات آن شب را با دقت روایت کرده است (13). گروه سوم: نمایندگان و یاران خاصی که کودک را در خردسالی از نزدیک دیده‌اند.

تعدد این راویانِ مورد اعتماد به حدی است که احتمال تبانی آنها برای دروغ‌پردازی منتفی است (14). جالب است که این موضوع در میان دانشمندان اهل‌سنت نیز بازتاب داشته است و اندیشمندانی چون سبط بن جوزی در تذکرة الخواص و ابن‌حجر هیتمی در الصواعق المحرقه، ولادت ایشان را پذیرفته و ثبت کرده‌اند (15)؛ این امر ادعای بی‌فرزندی امام را کاملاً مردود می‌کند (16).

نتیجه:

بررسی تاریخی و اعتقادی مسئله نشان می‌دهد که برای فهم پیدایش اعتقاد به امام غایب، نمی‌توان آن را تنها به شرایط پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام فروکاست. این اعتقاد در منظومۀ امامیه بر مبانی پیشین درباره ضرورت استمرار حجت الهی، تعداد امامان و مهدی موعود استوار بود و گزارش‌هایی درباره غیبت نیز پیش از آغاز آن در میراث روایی شیعه وجود داشت. از سوی دیگر، فشار و مراقبت حکومت عباسی بر امامان متأخر به‌ویژه امام حسن عسکری علیه السلام، واقعیتی تاریخی بود که می‌تواند چرایی پنهان‌ماندن ولادت و زندگی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه را توضیح دهد. البته بررسی تاریخی نشان می‌دهد که مسئله ولادت و وجود فرزند برای امام عسکری علیه السلام از همان ابتدا برای همه پیروان روشن و یکسان نبود و در میان امامیه نیز اختلاف‌هایی پدید آمد؛ با این حال، این اختلاف‌ها به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که اعتقاد به امام غایب برای حل یک بن‌بست ساخته شده است، بلکه باید آن را در پیوند با پیشینه روایی، مبانی اعتقادی و شرایط تاریخی آن دوره ارزیابی کرد.

پی‌نوشت‌ها:

1. «إِنَّ الْأَرْضَ لَا تَخْلُو مِنْ حُجَّة ...» (محمد بن یعقوب کلینی؛ الکافی؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1407 ق، ج 1، ص 179).

2. «لَا یَزَالُ هَذَا الدِّینُ عَزِیزًا مَنِیعًا إِلَى اثْنَیْ عَشَرَ خَلِیفَةً ...» )مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری؛ صحیح مسلم؛ قاهره: دارالحدیث، ۱۴۱۲ ق، ج 3، ص 1453).

3. «إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ: کِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ عِتْرَتِی ...» (احمد بن محمد ابن‌حنبل؛ مسند احمد بن حنبل؛ بیروت: مؤسسه الرساله، ۱416 ق، ج 17، ص 211).

4. ر.ک: حسن بن موسی نوبختی؛ فرق الشیعه؛ بیروت: دارالاضواء، ۱۴04 ق، ص 108 – 112.

5. ر.ک: محمد بن ابراهیم نعمانی؛ الغیبه؛ تهران: مکتبه الصدوق، ۱۳۹۷ ق، ص 24.

6. اتان کلبرگ؛ «نخستین کاربردهای اصطلاح اثنی‌عشریه»؛ ترجمۀ محمدکاظم رحمتی؛ ماهنامه تخصصی ماه دین، ش 47 و 48، شهریور و مهر ۱۳۸۰ ش، ص ۶۷.

7. محمد بن علی ابن‌بابویه (شیخ صدوق)؛ کمال‌ الدین و تمام النعمه؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳95 ق، ج ۱، ص 19.

8. محمد بن محمد مفید؛ الارشاد؛ تهران: اسلامیه، ۱۴۱۳ ق، ج ۲، ص 200.

9. حسن بن موسی نوبختی؛ فرق الشیعه؛ ص 108 – 112.

10. محمد بن احمد ذهبی؛ سیر اعلام النبلاء؛ بیروت: مؤسسه الرساله، ۱۴۱4 ق، ج ۱۳، ص ۱۲۱.

11. اتان کلبرگ؛ «نخستین کاربردهای اصطلاح اثنی‌عشریه»؛ ص ۶۸.

12. «قُلْتُ لِأَبِی مُحَمَّدٍ ... یَا سَیِّدِی هَلْ لَکَ وَلَدٌ فَقَالَ نَعَم ...» (محمد بن یعقوب کلینی؛ الکافی؛ ج 1، ص 328).

13. «بَعَثَ إِلَیَّ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ ع فَقَالَ یَا عَمَّةِ ... فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى سَیُظْهِرُ فِی هَذِهِ اللَّیْلَةِ الْحُجَّةَ وَ هُوَ حُجَّتُهُ فِی أَرْضِه ...»؛ (محمد بن علی ابن‌بابویه (شیخ صدوق)؛ کمال‌ الدین و تمام النعمه؛ ج 2، ص 424).

14. برای مطالعه بیشتر، ر.ک: لطف‌الله صافی گلپایگانی؛ منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر؛ قم: دفتر تنظیم و نشر آثار آیت‌الله ‌العظمی صافی گلپایگانی، ۱۴39 ق، ج 2، باب‌های ۴، ۵ و ۶.

15. لطف‌الله صافی گلپایگانی؛ منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر؛ ج 2، ص 359 و 361. در ضمن مؤلف در صفحات 359 تا 381 کتاب، نام 67 نفر از عالمان اهل‌سنت را ذکر می‌کند که به ولادت حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف اذعان داشتند.

16. برای مطالعه بیشتر، ر.ک: مهدی آقاپور بی‌شک؛ «نقد انگارۀ جعلی‌بودن مذهب اثنی‌عشری در بستر ادعای غیبت»؛ فصلنامۀ مشرق موعود، ش 2، تابستان 1404 ش، ص 231 – 253.

اهداف عربستان سعودی از تلاش برای ایجاد ائتلاف بین‌المللی
پیمان دفاعی «مکه» تلاشی از سر استیصال برای مهار محور مقاومت است که به دلیل تضاد منافعِ سه‌جانبه و استحکامِ جبهه مقاومت، فاقد کارآمدی راهبردی خواهد بود.

پرسش:

اهداف عربستان سعودی از تلاش برای ایجاد ائتلاف بین‌المللی علیه محور مقاومت، به‌ویژه یمن چیست و آیا در این اقدام موفق خواهد بود؟

پاسخ:

عربستان، پاکستان و ترکیه در ۱۶ مرداد ۱۴۰۵ پیمان دفاعی مشترکی را امضا کردند که «پیمان مکّه» نام گرفت. هدف اعلام‌شده برای این پیمان، تقویت بازدارندگی جمعی در برابر تجاوز خارجی است. بر اساس مفاد این توافق‌نامه، حمله به هر یک از سه کشور، به‌منزله حمله به همه آن‌ها خواهد بود. عربستان در سال‌های گذشته با ایجاد ائتلاف‌های مختلف سعی در تقویت چهره بین‌المللی خود، افزایش توان نظامی و امنیتی، گسترش مبادلات تجاری و… داشته است. در دوره فعلی، تحولات منطقه چندان به نفع عربستان پیش نرفته است؛ ازاین‌روی تلاش دارد با ایجاد ائتلاف‌های جدید، بازدارندگی خود را احیا و ناکارآمدی ائتلاف‌های قبلی را جبران نماید.

۱. اهداف عربستان سعودی از پیمان مکّه

با بسته‌شدن تنگه هرمز در پی تجاوز آمریکا از خاک کشورهای عربی و ازجمله عربستان به ایران، صادرات نفت عربستان از سمت تنگه به‌شدت کاهش یافته است. از سوی دیگر، یمن در پاسخ به محاصره ظالمانه و چندین‌ساله هوایی، دریایی و زمینی عربستان نسبت به این کشور، محاصره دریایی عربستان را اعلام کرد و صادرات نفت عربستان از سمت دریای سرخ را نیز به‌شدّت کاهش داد.

این تحولات منطقه، در کنار مفاد پیمان مکّه و توجّه به سیاست‌های توسعه‌طلبانه ریاض، نشان‌دهنده اهداف آل‌سعود از این ائتلاف جدید است. عربستان از سمت شرق با ایران، از سمت جنوب و غرب با انصارالله یمن و از شمال با گروه‌های مقاومت عراق محدود شده و تحت‌فشار است. بر این اساس، «هراس این روزهای عربستان از دریافت ضربات نظامی، امنیتی و اقتصادی از جانب محور مقاومت» را باید متغیّر اصلی انعقاد چنین پیمانی دانست. (۱) آل‌سعود از پیمان مکّه به دنبال آن است که «در وهله اوّل با فشارهای سیاسی ترکیه و پاکستان از وقوع حملات خارجی به خاک خود جلوگیری کند و در وهله دوم از پشتیبانی نظامی این کشورها برخوردار شود.» (۲)

بر این اساس پیمان مکّه بیش از آن‌که به نفع هر سه طرف باشد، به نفع عربستان است. دلیل این امر آن است که نه ترکیه که خودش عضو ناتو است، نیازی به کمک نظامی عربستان دارد و نه پاکستان که یک قدرت هسته‌ای و متحد راهبردی چین است، نیازمند حمایت نظامی از سوی عربستان است. حقیقت این پیمان، بزک‌کردن خرید کمک خارجی برای حفظ تمامیت ارضی عربستان است، نه یک توافق چندجانبه واقعی. (۳)

این ائتلاف جدید یک فرامتن هم دارد و آن این‌که امروزه بسیاری از کشورها ازجمله عربستان متوجّه شده‌اند که آمریکا نمی‌تواند امنیت آن‌ها را تأمین کند. آمریکا نه در جنگ قبلی با یمن، توانست از حملات انصارالله به مناطق نفتی عربستان جلوگیری کند و نه در جنگ رمضان، توانست مانع حملات ایران به پایگاه‌ها و زیرساخت‌های عربستان شود که در پاسخ به تجاوزات ایالات‌متحده از خاک این کشور انجام می‌شد. ازاین‌رو آل‌سعود به دنبال ائتلاف‌های جدید با هدف بازدارندگی امنیتی چندلایه است.

۲. ارزیابی آینده این ائتلاف

این پیمان از دو جنبه قابل ارزیابی است:

الف. آیا چنین پیمانی دوام دارد و به مرحله اجرا می‌رسد؟

به چند دلیل احتمال اجرایی‌شدن این پیمان کم است:

1. اختلاف در اولویت‌های امنیتی:

 «تأمّل در منافع متضاد هر سه کشور، این پیمان را بیش از یک ائتلاف نظامی، به نمایشی از جاه‌طلبی‌های هم‌پوشان، ولی نه هم‌سو تبدیل کرده است.» با توجه به تجربه‌های مشابه در منطقه، می‌توان فروپاشی این توافق را پیش‌بینی کرد. «تجربه‌ای که نشان داده ائتلاف‌های مبتنی بر منافع لحظه‌ای و فاقد دشمن مشترک ملموس، به‌سرعت به فراموشی سپرده می‌شوند.» هر سه کشور هم در سیاست خارجی خود و هم در حوزه‌های امنیتی اولویت‌های متفاوتی دارند. از یک‌سو اسلام‌آباد «محور اصلی سیاست خارجی خود را کشمیر و رقابت با هند می‌داند» و بر مقابله با رژیم صهیونیستی تأکید دارد و از سوی دیگر، آنکارا به دنبال نفوذ در جهان عرب و در منطقه است. این رویکردها در واگرایی آشکار با ریاض قرار دارد (۴) که اولویتش مقابله با یمن و رهبری جهان عرب است.

2. مشکلات در حوزه فنّی نظامی:

 شاید بستن یک پیمان دفاعی در حوزه دیپلماسی و روی کاغذ، کار چندان سختی نباشد، اما اجرای آن در میدان واقعی پیچیده و زمان‌بر است؛ زیرا چنین پیمانی نیازمند مطالعات راهبردی و تاکتیکی، انتقال تجهیزات، ساخت پایگاه نظامی، روندسازی و… است که در کوتاه‌مدت ممکن نیست. (۵) «فقدان فرماندهی یکپارچه، ناهمخوانی تسلیحاتی، نبود سازوکار خودکار ورود به جنگ، خلأ زیرساخت لجستیکی» و… همگی حاکی از شکاف میان پیمان روی کاغذ و اجرای آن در واقعیت است. (۶)

3. پیشینه عربستان در ایجاد ائتلاف‌های نمایشی:

 پیش‌ازاین نیز عربستان چندین بار ائتلاف‌هایی تشکیل داده که بیش‌تر یک اقدام سیاسی - تبلیغاتی بوده تا یک ترتیب امنیتی واقعی. به‌عنوان نمونه، در آغاز حمله نظامی به یمن در سال ۲۰۱۵ ائتلافی موسوم به «طوفان قاطع» با همراهی ده‌ها کشور عربی و اسلامی راه انداخت، اما آنچه در میدان عملیاتی رخ داد، تنها حضور نظامی امارات بود. همین همراهی هم بعدتر منجر به رقابت و تنش بین آن دو کشور شد. نمونه دوم، «ائتلاف اسلامی ضدتروریسم» بود که آن‌هم در سال ۲۰۱۵ و با هدف مبارزه با گروه‌های تروریستی تشکیل شد. مورد سوم، «ائتلاف دریای سرخ» است که ریاض باهدف حفاظت از کشتیرانی در دریای سرخ شکل داد، اما اقدام مشترک ملموسی از دل این ائتلاف‌ها بیرون نیامده است. «عربستان سعودی پیش‌تر نیز توافقی مشابه پیمان مکّه با پاکستان امضا کرده بود که بر اساس آن هرگونه تجاوز به یکی از دو کشور، تجاوز به هر دو تلقّی می‌شد،» اما به‌رغم حملات یمن و ایران به این کشور، پاکستان تنها نظاره‌گر بوده است. (۷)

ب. میزان اثر‌گذاری پیمان مکّه بر محور مقاومت و مخصوصاً یمن

اگر پاکستان و ترکیه در حمایت از آل‌سعود تصمیم به ورود به جنگ با محور مقاومت بگیرند که البته احتمال آن ضعیف است، طبعاً شرایط منطقه پیچیده‌تر خواهد شد؛ اما به نظر نمی‌رسد این ائتلاف به تحقّق اهداف آل‌سعود کمک شایانی نماید، چراکه:

۱. عربستان و امارات در سال ۲۰۱۵ میلادی با حمایت و همکاری اطلاعاتی و نظامی آمریکا، برخی کشورهای غربی و عربی و حتی رژیم صهیونیستی جنگ شدیدی را علیه یمن شروع کردند. جنگی که در آن از هیچ جنایتی فروگذار نکردند و به‌زعم آن‌ها بنا بود طی چند هفته پایان یابد، اما باگذشت ۸ سال نتوانستند به هیچ‌یک از اهداف اعلامی خود همچون نابودی انصارالله، تصرّف صنعا (پایتخت) و بازگرداندن دولت فراری منصور هادی به قدرت دست یابند و درنهایت منجر به شکست و تحقیر آل‌سعود و تبدیل انصارالله به یک بازیگر قدرتمند شد. (۸)

۲. در جریان حمایت یمن از فلسطین در ادامه طوفان‌الاقصی، این کشور بارها توسط رژیم صهیونیستی و آمریکا شدیداً بمباران شد، اما نه‌تنها مقاومت کرد و این حملات تأثیری در اراده انصارالله نداشت، بلکه حملات دقیق آن به ناوهای آمریکایی منجر به فرار آن‌ها از آب‌های پیرامونی یمن، سرنگونی دو جت جنگنده اف-۱۸ به دریا، نابودی هفت پهپاد MQ-9 و درنهایت، توقّف عملیات نظامی آمریکا در یمن شد. (۹)

۳. نقاط آسیب‌پذیری عربستان نسبت به یمن خیلی زیاد است؛ از تجارت خارجی گرفته تا پالایشگاه‌های نفتی و زیرساخت‌های مختلف. شکنندگی عربستان در دوره فعلی به‌مراتب بیشتر از دوره قبل است؛ زیرا در این دوره، علاوه بر محدودیت کشتیرانی و صادرات نفت در دریای سرخ، امکان صادرات نفت از تنگه هرمز را هم ندارد. این فشار برای کشوری مثل عربستان که تاب‌آوری چندانی ندارد، شکننده خواهد بود. در مقابل، یمن به‌شدّت تاب‌آوری بالایی دارد و بااینکه تحت محاصره شدید عربستان بوده، اما توانسته قدرت دفاعی خود را تقویت کند.

۴. تحولات امروزه میدان نیز گویای ناتوانی پیمان مکّه یا عدم تمایل ترکیه و پاکستان برای ورود به جنگ است. درحالی‌که نیروهای یمنی فرودگاه نجران و تأسیسات آرامکوی عربستان را زیر ضرب برده‌اند، اما ترکیه و پاکستان همچنان به تماشا نشسته‌اند. (۱۰)

این موارد همگی بیانگر آن است که هم یمن و هم محور مقاومت از چنان قدرت و استحکام درونی برخوردارند که در مقابل ائتلاف جدید هم تسلیم نخواهند شد.

نتیجه:

عربستان باهدف بهره‌مندی از پشتیبانی سیاسی و نظامی پاکستان و ترکیه روی، به ائتلافی جدید آورده است؛ اما از یک‌سو اختلاف در اولویت‌های امنیتی و مشکلات در حوزه فنّی نظامی، اجرای این پیمان را سخت خواهد کرد و از سوی دیگر، ایستادگی محور مقاومت، به‌ویژه یمن، در سال‌های گذشته مقابل محور عربی، غربی و عبری و به عقب‌نشینی واداشتن آن‌ها، نشانگر احتمال کم اثرگذاری این ائتلاف جدید است.

پی‌نوشت‌ها:

‏1. میرگلوی بیات، جواد، پیمان مکّه و یک تیر و چند هدف عربستان، پاکستان و ترکیه، خبرگزاری فارس، 17 مرداد 1405، ‏

https://farsnews.ir/world/1786191760975749174‎

2‏. محمودی، مهدی، اهداف عربستان، ترکیه و پاکستان از پیوستن به «توافق مکّه» چیست؟ خبرگزاری فارس، 17 مرداد 1405،

https://farsnews.ir/user313/1786184037268903529‎

3‏. اکبرخانی، نیما، آیا پیمان دفاعی مکّه عربستان را نجات می‌دهد؟ برنامه تلویزیونی به‌وقت ایران، ‏‎16‎‏ مرداد 1405، ‏

https://telewebion.ir/episode/0x16ca5611‎

4‎ ‎‏. خادم شیرازی، فاطمه، چرا توافق دفاعی عربستان، ترکیه و پاکستان دوام نمی‌آورد؟ پایگاه دیپلماسی ایرانی، ۲۶‏‎ ‎مرداد ۱۴۰۵، ۲۰۴۰۲۴۲، ‏

http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/2040242‎

5‏. اکبرخانی، نیما، آیا پیمان دفاعی مکّه عربستان را نجات می‌دهد؟ برنامه تلویزیونی به وقت ایران، ‏‎16‎‏ مرداد 1405، ‏

https://telewebion.ir/episode/0x16ca5611‎

6‏. پشت پرده پیمان ۳ ارتش همسایه، روزنامه همشهری آنلاین، ۱۷‏‎ ‎مرداد ۱۴۰۵، ‏‎1058823‎، ‏

hamshahrionline.ir/xbZZF

7‏. پشت پرده پیمان ۳ ارتش همسایه، روزنامه همشهری آنلاین، ۱۷‏‎ ‎مرداد ۱۴۰۵، ‏‎1058823‎، ‏

hamshahrionline.ir/xbZZF

8‏.‏‎ ‎جنگ یمن در سال گذشته؛ توقّف غیررسمی جنگ بدون دستاورد نظامی معتبر، خبرگزاری مهر، ۵‏‎ ‎فروردین ۱۴۰۳، 6057838، ‏

mehrnews.com/x34w4n

9‏. دلیل توقّف ناگهانی عملیات نظامی آمریکا علیه یمن چیست؟ مشرق نیوز، ‏‎ ‎‏۲۳‏‎ ‎اردیبهشت ۱۴۰۴، ‏‎1714441‎، ‏

mshrgh.ir/1714441‎

10‏. یمن به عربستان حمله کرد، ترکیه و پاکستان به تماشا ادامه دادند، روزنامه کیهان، 30 مرداد 1405، ۳۳۶۴۳۴، ‏

https://kayhan.ir/001PWM

ارتباط میان توکل و تلاش
تلاش و توکل دو روی یک سکه‌اند؛ یعنی انسان باید با تمام توان در مسیر هدف بکوشد، اما نتیجه را به حکمت خداوند بسپارد.

پرسش:

چه ارتباطی میان توکل و تلاش وجود دارد؟ آیا مخالف همدیگر نیستند؟

پاسخ:

توکل از مفاهیم مهم در اخلاق و معارف اسلامی است که گاهی به‌درستی فهمیده نمی‌شود. برخی تصور می‌کنند توکل یعنی دست‌کشیدن از تلاش و واگذار کردن همه امور به خداوند؛ درحالی‌که در منطق اسلام، توکل نه‌تنها با تلاش و برنامه‌ریزی منافات ندارد، بلکه انسان را به انجام ‌وظیفه دعوت می‌کند.

معنای صحیح توکل

توکل در حقیقت، اعتماد قلبی به خداوند است. انسان متوکل خداوند را مؤثر حقیقی در عالم می‌داند و در عین استفاده از اسباب، به آن‌ها وابسته نمی‌شود؛ بنابراین، توکل به معنای ترک مسئولیت و کنار گذاشتن تلاش نیست. انسان باید از امکاناتی که خداوند در اختیار او قرار داده استفاده کرده و برای رسیدن به اهداف صحیح تلاش کند؛ اما اسباب را مستقل از خداوند نداند. پس توکل نه جایگزین تلاش است و نه در برابر آن؛ بلکه نوع نگاه انسان به اسباب را اصلاح می‌کند.

جایگاه تلاش و استفاده از اسباب

در نظام‌آفرینش، نتایج از طریق اسباب و علل تحقق پیدا می‌کنند. توجه به این اسباب با توحید و توکل منافاتی ندارد؛ زیرا خود خداوند چنین نظامی را در عالم قرار داده است؛ بنابراین، استفاده از اسباب نه نشانه بی‌اعتمادی به خداوند، بلکه در بسیاری از موارد بخشی از انجام‌ وظیفه انسان است. امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند: «خداوند ابا دارد از این‌که چیزها (امور) را جز از طریق اسباب فراهم آورد. ازاین‌رو، برای هر چیزی، سببی قرار داده و برای هر سبب، بیانی و برای هر بیان، دانشی و برای هر دانشی، دری گویا و... .» (1)

 حتی تلاش خود انسان نیز یکی از اسبابی است که خداوند در نظام‌آفرینش قرار داده است. انسان باید اسبابی را که در اختیار دارد بشناسد و به‌کار گیرد و وظیفه خود را انجام دهد؛ بنابراین، میان توکل و تلاش تعارضی وجود ندارد؛ تعارض زمانی پدید می‌آید که انسان یا اسباب را به‌کلی کنار بگذارد، یا آن‌ها را مستقل از خداوند بداند.

استفاده از اسباب یا وابستگی به آن‌ها

انسان می‌تواند از یک وسیله استفاده کند و درعین‌حال اثرگذاری آن را مستقل از خداوند نداند. در نگاه توحیدی، اسباب، واقعی‌اند و آثار خاص خود را دارند، اما وجود و اثرگذاری آن‌ها درنهایت وابسته به اراده و قدرت الهی است. همین مسئله درباره تلاش انسان نیز صادق است. تلاش در رسیدن به هدف مؤثر است، اما علت مستقل و نهایی همه نتایج نیست؛ بنابراین، توکل جایگاه اسباب را از بین نمی‌برد، بلکه جایگاه واقعی آن‌ها را مشخص می‌کند و وابستگی قلبی انسان را از اسباب به خداوند منتقل می‌سازد.

توکل و مسئولیت انسان

وظیفه انسان این است که در محدوده توان و اختیار خود، بهترین تصمیم را بگیرد و برای انجام آن تلاش کند. آنچه خارج از اختیار اوست، به خداوند واگذار کند؛ بنابراین، توکل با مسئولیت‌پذیری و وظیفه‌شناسی همراه است. انسان باید آنچه را در توان دارد انجام دهد و بداند که نتیجه نهایی همیشه در اختیار او نیست.

توکل و نتیجه تلاش

در نگاه انسان متوکل، وظیفه انسان تلاش و انجام تکلیف است، اما نتیجه نهایی در اختیار خداوند قرار دارد. به همین دلیل، موفقیت موجب تکبر نمی‌شود و شکست نیز به معنای پایان راه نخواهد بود. اگر انسان موفقیت را نتیجه قطعی تلاش خود بداند، ممکن است در برابر شکست دچار ناامیدی شود. انسان باید برای رسیدن به نتیجه مطلوب تلاش کند، اما نباید ارزش تلاش و وظیفه خود را فقط با نتیجه ظاهری بسنجد.

توکل بدون تلاش

اگر توکل از تلاش جدا شود، ممکن است به بی‌عملی، تنبلی و ترک مسئولیت منجر شود. گاهی برخی افراد برای انجام ‌ندادن وظایف خود به توکل پناه می‌برند و سکون و بی‌عملی خود را با نام توکل توجیه می‌کنند؛ درحالی‌که این برداشت با روح آموزه‌های اسلامی سازگار نیست. اسلام، دین حیات، حرکت و مسئولیت است و انسان را موجودی مسئول و صاحب‌اختیار معرفی می‌کند. ازاین‌رو، توکل نباید به‌گونه‌ای تفسیر شود که نتیجه آن تعطیلی عقل، اراده، تلاش و مسئولیت انسان باشد.

«عده‌ای برای انجام‌ندادن وظایف و توجیه سـکون منفی خود به توکل می‌چسبند؛ حال‌آنکه مفهـوم درسـت تـوکل طبـق آیـات قـرآن برعکس ایـن اسـت! به‌صورت کلـی اسلام دیـن حیـات اسـت و دیـن حیـات بـا بی‌خبری، ناتوانـی و عجـز سـازگار نیسـت. تعالیـم اسلامی، تعالیـم زنده‌کننده و حیات‌بخش اسـت و ایـن قاعده، یک مقیـاس کلی برای شـناخت آموزه‌های اسلامی اسـت. اسلام سرنوشـت انسـان را وابسـته بـه عمـل او معرفی می‌کند و می‌فرماید بـرای انسـان جـز آنچـه بـا سـعی و کوشـش و عمل بـه دسـت آورده چیزی نیسـت که این حصر عجیبی اسـت! چنین مبنایی، عامل تحرک اسـت؛ عامل بیداری و بینایـی و توانایـی اسـت؛ بنابراین اگـر بعضـی از صفـات اخلاقـی مثل توکل به‌گونه‌ای تبیین شـود که با این قاعدۀ کلی در تنافی باشـد؛ آن تفسـیر، تفسـیر صحیحی نخواهد بـود. تـوکل در قـرآن یـک مفهـوم زنده‌کننده و حماسـی اسـت. طبـق تعریفـی کـه قـرآن در بـاب تـوکل ارائـه کرده اسـت؛ هـر جـا می‌خواهد بشـر را بـه عمـل وا دارد و ترس‌ها و بیم‌ها را از انسـان بگیـرد؛ می‌گوید نتـرس و تـوکل بـه خـدا کـن؛ تکیه‌ات بـه خـدا باشـد و جلـو بـرو؛ تکیه‌ات بـه خـدا باشـد و حقیقـت را بگـو؛ بـه خـدا تکیه کـن و از کثرت انبوه دشـمن نتـرس. عده‌ای تـوکل مسخ‌شده و وارونـه را بـه اسـم تـوکل مدنظـر اسلام معرفـی می‌کنند.» (2)

باتوجه ‌به این مطالب، توکل قرآنی نه عامل سکون، بلکه عاملی برای حرکت و شجاعت است. انسان به خدا تکیه می‌کند تا ترس و وابستگی به عوامل بیرونی مانع انجام‌ وظیفه او نشود.

تلاش بدون توکل

همان‌گونه که توکل بدون تلاش نادرست است، تلاش بدون توکل نیز می‌تواند انسان را با مشکلاتی روبه‌رو کند. اگر انسان تمام تکیه خود را بر توانایی خویش قرار دهد، ممکن است هنگام موفقیت گرفتار تکبر شود و هنگام شکست دچار اضطراب، ناامیدی و احساس ناتوانی گردد. توکل این نگاه را اصلاح می‌کند. انسان تلاش خود را انجام می‌دهد و از توانایی‌هایش استفاده می‌کند، اما می‌داند عوامل فراوانی خارج از اختیار او وجود دارد و نتیجه نهایی در اختیار خداوند است؛ بنابراین، توکل از یک‌سو انسان را از تنبلی و بی‌مسئولیتی دور می‌کند و ازسوی‌دیگر او را از تکبر، اضطراب و ناامیدی حفظ می‌نماید.

جمع میان تلاش و توکل

«توکل و تلاش باهم تنافی ندارند؛ زیرا:

1. تلاش و اسـتفاده از اسـباب در شـریعت بـه رسـمیت شـناخته شده اسـت. البتـه بایـد توجـه داشـت اسـباب را مسـتقل ندیـد و اعتمـاد اصلـی بـه مسبب‌الاسباب (خـدای متعال) باشـد؛

2. تلاش و اسـتفاده از قـدرت و ارادە آدمـی، ازجمله اسـباب و راه‌هایی اسـت کـه فضل و عنایـت الهـی از طریـق آن‌ها بـه بندگان می‌رسد؛

3. طبـق آموزه‌های دینـی انسـان موظـف اسـت برای رسـیدن بـه مقاصد دنیـوی و اخروی وظیفه‌اش را انجام دهد و بااین‌حال بر خدا تکیه نماید. زیر مسبب‌الاسباب اوسـت وبسـیاری از امور از اختیار و خواسـت آدمی خارج اسـت. توکل مربوط به مقام اطاعت نیسـت؛ - تا منجر به تعطیلی تلاش شـود - بلکه مربوط به مقام سرنوشـت اسـت؛ یعنـی بنـده بـه وظیفه‌اش عمـل می‌کند و بـرای آینـده و سرنوشـتش بـه خـدا تـوکل می‌کند؛ خـدای متعـال هـم وعـده داده کـه بنده‌اش را کفایت کند و سـرانجام خوبـی برایش رقـم بخورد.» (3)

این بیان، مرز میان انجام‌وظیفه و تعیین نتیجه را روشن می‌کند. انسان در مقام وظیفه، مسئول عمل و تلاش خویش است؛ اما در مقام نتیجه و سرنوشت، همه عوامل در اختیار او نیست؛ بنابراین، توکل باید موجب شود انسان با جدیت وظیفه خود را انجام دهد و درعین‌حال از اضطراب و وابستگی افراطی به نتیجه رهایی پیدا کند.

باتوجه‌به مطالب گفته‌شده، می‌توان رابطه میان توکل و تلاش را چنین خلاصه کرد:

- انسان تلاش می‌کند، اما به تلاش خود مغرور نمی‌شود؛

- از اسباب استفاده می‌کند، اما به آن‌ها وابسته نمی‌شود؛

- برای رسیدن به نتیجه مطلوب کوشش می‌کند، اما نتیجه را کاملاً در اختیار خود نمی‌داند؛

- در برابر شکست مسئولیت خود را بررسی می‌کند، اما ناامید نمی‌شود؛

- در هنگام موفقیت شکرگزار است، اما خود را بی‌نیاز از خدا نمی‌بیند.

نتیجه:

توکل و تلاش دو مفهوم متضاد نیستند؛ بلکه دو بخش از یک نگاه صحیح به زندگی هستند. تلاش، وظیفه انسان در محدوده اختیار اوست و توکل، تکیه‌گاه او در برابر اموری است که از اختیار و توانش خارج است؛ بنابراین، توکل به معنای کنار گذاشتن اسباب نیست، همان‌طور که تلاش به معنای بی‌نیازی از خداوند نیست. انسان مؤمن باید اسباب را بشناسد و از آن‌ها استفاده کند، اما برای آن‌ها استقلال قائل نشود. باید تلاش کند، اما گمان نکند که همه‌چیز به تلاش او وابسته است و باید برای رسیدن به نتیجه مطلوب کوشش کند، اما نتیجه را پس از انجام‌وظیفه به خداوند بسپارد. مشکل از جایی آغاز می‌شود که یکی از این‌دو کنار گذاشته شود. توکل بدون تلاش ممکن است به تنبلی و ترک مسئولیت تبدیل شود و تلاش بدون توکل ممکن است انسان را به غرور، اضطراب و ناامیدی بکشاند. پس راه درست، جمع میان این‌دو است: تلاش در عمل و توکل در دل. از این منظر، توکل نه دعوت به نشستن و منتظر ماندن است و نه کنار گذاشتن عقل و اسباب؛ بلکه یعنی در مسیر زندگی حرکت‌کردن، مسئولیت خود را پذیرفتن و درعین‌حال، تکیه‌گاه نهایی را چیزی غیر از خداوند قرار ندادن.

پی‌نوشت‌ها:

1. «أبَی اللّه ُ أن یُجرِیَ الأشیاءَ إلاّ بِأسبابٍ، فَجَعَلَ لِکُلِّ شَیءٍ سَبَبا و جَعَلَ لِکُلِّ سَبَبٍ شَرْحا و جَعَلَ لِکُلِّ شَرْحٍ عِلما و جَعَلَ لِکُلِّ عِلمٍ بابا ناطِقا... .» الشیخ الکلینی، الکافی محقق / المصحح: غفاری علی‌اکبر و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق، ج 1، ص 183

2. انصاریان پور، علی و دیانت مقدم، سید عباس، تحلیل پرسش‌های اخلاقی از معصومین علیهم‌السلام با روش اجتهادی، دفتر اول، حوزه علمیه قم، دفتر تبلیغات اسلامی، شعبه خراسان رضوی، مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، ص 84

3. انصاریان پور، علی و دیانت مقدم، سید عباس، تحلیل پرسش‌های اخلاقی از معصومین علیهم‌السلام با روش اجتهادی، دفتر اول، حوزه علمیه قم، دفتر تبلیغات اسلامی، شعبه خراسان رضوی، مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، ص 83

مرکز ملی پاسخگویی با همکاری انتشارات بوستان کتاب منتشرک کرد
این اثر رویکردی نوآورانه دارد و به‌جای روایت صرف تاریخی، از دل پرسش‌ها و شبهات رایج در جامعه به سراغ سیره کریم اهل‌بیت(ع) رفته است.

به گزارش روابط عمومی مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، همزمان با سالروز صلح تاریخی امام حسن مجتبی علیه‌السلام با معاویه، کتاب «فراتر از صلح؛ بازخوانی سیره و پاسخ به شبهات امام حسن مجتبی علیه‌السلام» به همت گروه تاریخ بخش مکتوب و رسانه این مرکز و انتشارات بوستان کتاب منتشر شد.
این اثر رویکردی نوآورانه دارد و به‌جای روایت صرف تاریخی، از دل پرسش‌ها و شبهات رایج در جامعه به سراغ سیره کریم اهل‌بیت(ع) رفته و موضوعات زیر که از ویژگی¬های برجسته کتاب است پرداخته است:
- نخستین کتاب شبهه‌محور درباره امام حسن(ع): اگرچه آثار متعددی درباره آن حضرت نگاشته شده، اما «فراتر از صلح» اولین کتابی است که با رویکرد پاسخ به سؤالات چالش‌برانگیز و شبهه‌محور تدوین گردیده است.
- پاسخ‌محوری به‌جای تاریخ‌نگاری صرف: این کتاب برخلاف بسیاری از آثار که صرفا گزارشی تاریخی از زندگی آن حضرت است، از سمت سؤالات و شبهات موجود در ذهن مخاطبان به تاریخ نگریسته و پاسخ‌های مستند ارائه داده است.
- جامعیت موضوعی: این اثر همانطور که از نام آن پیداست به‌جای تمرکز صرف بر موضوع صلح، ابعاد ناگفته و مختلف زندگی امام حسن مجتبی(ع) را در دوره‌های گوناگون حیات ایشان پوشش داده است.
«فراتر از صلح» تلاشی است برای بازخوانی سیره کریم اهل‌بیت علیه‌السلام از دریچه پرسش‌های امروز؛ روایتی فراتر از یک گزارش تاریخی است و موضوعاتی همچون:

- چرایی و حکمت صلح با معاویه و تبیین آن به عنوان «نرمش قهرمانانه»
- پاسخ مستند به شبهات مربوط به «مطلاق بودن» و «ازدواج‌های بی‌شمار»
- تحلیل بخشش‌های کریمانه امام علیه‌السلام در شرایط دشوار اقتصادی
- نقش‌آفرینی امام حسن علیه‌السلام در جنگ جمل و تحولات سیاسی صدر اسلام
- بررسی تعداد و سرنوشت فرزندان امام علیه‌السلام در واقعه کربلا
- تحلیل تاریخی شهادت امام حسن علیه‌السلام با سم و چرایی عدم قصاص

را بررسی و تحلیل کرده است.

حفظ و تسلط بر تنگه هرمز و خطر ائتلاف جهانی علیه ایران
ایران تلفیقِ مدیریت هوشمندانه و استناد به موازینِ حقوقی، ضمن تثبیت حاکمیت بر تنگه هرمز، از شکل‌گیریِ ائتلاف‌های خصمانه علیه کشور پیشگیری کرده است.

پرسش:

 آیا اصرار جمهوری اسلامی درباره تسلط بر تنگه هرمز باعث انزوای جهانی ایران نخواهد شد؟ جمهوری اسلامی ایران چگونه می‌تواند ضمن حفظ تسلط بر این تنگه راهبردی، مانع تشکیل ائتلاف جهانی علیه کشور شود؟

 

پاسخ:

تنگه هرمز بزرگ‌ترین گذرگاه انرژی دنیا و مواد اولیه استراتژیک است که سهم بزرگی از چرخۀ اقتصاد را به خود پیونده داده است؛ به طوری که تلاش برای جایگزینی مطلق تنگه هرمز با مسیرهای موازی طی دو دهه گذشته به درب بسته خورده است. حال پرسش این است که آیا اصرار جمهوری اسلامی درباره تسلط بر تنگه هرمز سبب انزوای جهانی ایران نخواهد شد؟ جمهوری اسلامی ایران چگونه می‌تواند ضمن حفظ تسلط بر این تنگۀ راهبردی، مانع تشکیل ائتلاف جهانی علیه کشور شود؟ در پاسخ باید دانست که راهبرد ایران در یک جمله «تثبیت حاکمیت مشروع ایران با بهره‌گیری از چارچوب‌های حقوقی و سیاسی (حقوق دریاها و تفاهم‌نامه اسلام‌آباد) + طراحی عملیاتی» و «مدیریت مشروط» به جای «بستن مطلق» بوده است؛ اما ابعاد مختلف آن باید بررسی شود.

1. عوامل ایجاد بحران در تنگه هرمز

تنگه هرمز طی 46 سال گذشته همواره باز بود و جمهوری اسلامی ایران بدون هیچ چشم‌داشتی، آب‌های سرزمینی‌اش را در اختیار دنیا گذاشته بود و امنیت آن را نیز تأمین می‌کرد؛ اما تحمیل دو جنگ تجاوزکارانه به ایران و تجاوز بیش از دو دهه به کشورهای منطقه از سوی آمریکا، نشان داد که آمریکای جنایتکار از این تنگه راهبردی سوء‌استفاده می‌کرد و از این طریق، هم مواد اولیه تأمین سلاح، هم زمینه انتقال آن و هم سوخت ماشین جنگی‌اش را تأمین می‌کرد و به نوعی منطقه غرب آسیا را به انبار باروت تبدیل کرده است. بر همین اساس، جمهوری اسلامی بر ضرورت مدیریت آن با عنوان حفظ تمامیت ارضی‌اش در راستای ثبات و صلح منطقه‌ای تأکید دارد.

2. ناکامی آمریکا در ایجاد ائتلاف علیه ایران در بحران تنگه هرمز

بسته‌شدن تنگه هرمز سبب ترزیق بحران به اقتصاد جهانی شده است. آمریکا که نتوانست با فشارهای نظامی و امنیتی قفل تنگه را بشکند، این مسئله را بستری برای ائتلاف جهانی علیه ایران کرد و چند مرتبه اقدام نمود؛ اما با همراهی کشورهایی مثل چین و روسیه ناموفق ماند. با این وجود، همچنان تلاش برای اجماع علیه ایران وجود دارد تا بتواند جنگ شکست‌خورده را به پیروزی کم‌دردسر تبدیل کند و خودش را از باتلاق جنگ با ایران نجات دهد.

3. حق جمهوری اسلامی ایران در مدیریت تنگه هرمز بر اساس معاهدات جهانی

طبق معاهده حقوق دریاها (UNCLOS)، ایران کاملاً مجاز است ضمن احترام به حقوق بین‌الملل و مقتضیات همزیستی بین‌المللی، مقررات غیرتبعیض‌آمیزی برای حفظ امنیت و حاکمیت خود وضع کند؛ از جمله: ایمنی ناوبری و تنظیم ترافیک دریایی؛ پیشگیری و کنترل آلودگی دریایی؛ ممنوعیت صید غیرمجاز؛ اجرای قوانین گمرکی، مالی، بهداشتی و مهاجرتی دولت ساحلی؛ حفظ محیط‌زیست؛ و اعمال صلاحیت‌های نظارتی بر آب‌های حاکم همراه با قوانین حمل بار و کالا. بر اساس همین حقوق از آخرین خط ساحلی کشور ساحلی تا 12 مایل (حدود 22.2 کیلومتر)، جزء آب‌های سرزمینی آن کشور به شمار می‌آید. تنگه هرمز در باریک‌ترین نقطه، تنها 33 کیلومتر عرض دارد و بر اساس همین حقوق دریاها تا نزدیکی ساحل عمان، جزء آب‌های سرزمینی ایران محسوب می‌شود. به طور کلی ازآنجاکه عرض تنگه از مجموع حد مجاز، آب‌های سرزمینی دو کشور ساحلی ایران و عمان کمتر است، کل پهنه آن در محدوده آب‌های سرزمینی قرار می‌گیرد و هیچ آب بین‌المللی در وسط آن وجود ندارد (1).

4. اقدام هوشمندانه ایران در مدیریت تنگه هرمز، نه مسدودسازی مطلق آن

راهبرد ایران بر مسدودسازی مطلق نبوده است، بلکه «تثبیت حاکمیت و مدیریت تنگه هرمز» با استناد به حقوق دریاها و بند 5 تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در راستای تأمین صلح و ممانعت از اقدامات خصمانه و جنگ‌طلبانه بوده است. بنابراین در طول جنگ نیز همواره کشتی‌های تجاری حتی کشورهایی مثل فرانسه با رعایت اصل عبور بی‌ضرر از تنگه عبور کرده‌اند. ناکام‌گذاشتن ائتلاف‌سازی دشمن یکی از سیاست‌های جمهوری اسلامی بوده است و کنشگری‌اش را بر همین اساس تنظیم کرده است؛ همچنین مسدودسازی کامل تنگه، دستاوردی برای جمهوری اسلامی ندارد و امکان ائتلاف‌سازی را بالا می‌برد، بلکه مهم «تثبیت حاکمیت جمهوری اسلامی ایران بر تنگه هرمز» است که نه با بستن تنگه، بلکه با مدیریت و ترتیبات ایرانی و پذیرش و مشروعیت بین‌المللی اتفاق می‌افتد.

5. گشایش تنگه هرمز از سوی ایران و تخلف آمریکا از تفاهم‌نامۀ اسلام‌آباد

جمهوری اسلامی ایران با تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، حسن نیت خویش را نشان داد و سعی در بازگشایی تنگه با مدیریت خویش کرد؛ اما آمریکا این تفاهم را نقض کرد و چند مرتبه تجاوز مجدد انجام داد. بنابراین جمهوری اسلامی هم از این ابزار حقوقی و سیاسی برای توجیه کشورها و مشروعیت‌بخشی به اقدامات بازدارنده خویش استفاده می‌کند و هم فشار را بر دشمن افزایش داده است. این رویکرد هوشمندانه جمهوری اسلامی همواره او را به‌مثابۀ بازیگر عاقل و متعهد مطرح می‌کند و نگذاشته است که آمریکا با تغییر جای مدعی و متهم، جمهوری اسلامی را به انزوا بکشاند و اجماع جهانی علیه آن ایجاد کند (2).

6. اقدامات راهبردی در مقابله با ائتلاف‌سازی جهانی علیه ایران در بحران تنگه هرمز

راهبردها و اقدامات ایران در‌این‌باره بسیار مهم است و باید همۀ ابزارهای نظامی و امنیتی، سیاسی و دیپلماتیک، حقوقی و رسانه‌ای را به کار گیرد و یک طراحی چندبعدی، نقشه دشمن را خنثی کند. درحقیقت، حفظ سقف آستانه تحمل کشورهای همسایه و به طور کلی کشورهای جهان که متأثر از این جنگ هستند، امری بسیار ضروری و راهبردی است. بنابراین ایران می‌تواند با تکیه بر اهرم‌های حقوقی و سیاسی (حقوق دریاها و تفاهم‌نامه) از یک‌سو، نیز مسدودنکردن مطلق و عبور و مرور مشروط و تحت نظارت خویش از سوی دیگر، نظر کشورها را جلب کند و اقدامات خویش را مشروع گرداند تا نه‌تنها ائتلاف‌سازی اتفاق نیفتد، بلکه برعکس پیروزی ایران را تثبیت کند. یکی از دلایلی که ایران مثل آمریکا تفاهم‌نامه را تمام‌شده اعلام نمی‌کند، همین است که همچنان بتواند بهره‌برداری حقوقی و سیاسی کند و اقداماتش را مشروعیت بخشد. اساساً اقدام ایران به مذاکره با عمان برای تنظیم ترتیبات، برای این است که هیچ اشکال حقوقی به مسئله نباشد و پشتوانه حقوقی مستحکمی برای این مقررات فراهم آورد (3).

نتیجه:

اصرار جمهوری اسلامی بر تسلط بر تنگه هرمز تاکنون نه‌تنها به انزوای ایران منجر نشده است، بلکه به دلیل بهره‌گیری از چارچوب‌های حقوقی (حقوق دریاها و تفاهم‌نامه اسلام‌آباد) و راهبرد «مدیریت مشروط» به جای «بستن مطلق»، توانسته است مشروعیت بین‌المللی خود را حفظ کند و ائتلاف‌سازی دشمن را ناکام بگذارد. کلید موفقیت ایران در این معادله، جلوگیری از تبدیل تنگه به یک بحران دائمی و مدیریت آستانه تحمل کشورهای جهان از طریق عبور مشروط و تحت نظارت است. با تداوم این رویکرد چندبعدی (نظامی، سیاسی، حقوقی و رسانه‌ای)، ایران می‌تواند ضمن تثبیت حاکمیت خود، جایگاهش را به‌عنوان یک قدرت مسئول و تأثیرگذار در منطقه تحکیم بخشد و مسیر را برای پیروزی راهبردی در برابر آمریکا هموار کند.

پی‌نوشت‌ها:

1. کوروش احمدی؛ «درباره رژیم حقوقی عبور از تنگه هرمز چه می‌دانیم»؛ خبرگزاری ایرنا، 05/01/1405، کد خبر: 86109451؛ در:

https://irna.ir/xjWVZL.

2. مرکز پژوهش‌های مجلس؛ «تحلیل مرکز پژوهش‌های مجلس درباره جایگاه تنگه هرمز در تجارت جهانی انرژی»؛ خبرگزاری مهر، 25/12/1404، کد خبر: 6776152؛ در:

mehrnews.com/x3bCdQ.

3. عباس عراقچی؛ «مسیر جدید تنگه هرمز در مذاکرات نیروهای نظامی و دریایی ایران و عمان تعیین شده ‌است»؛ خبرگزاری ایرنا، 17/05/1405، کد خبر: 86230558؛ در:

https://irna.ir/xjXXsk.

صفحه‌ها