۱۴۰۳/۱۱/۱۳ ۱۹:۰۹ شناسه مطلب: 99845
پرسش:
برادرم با همسرش مشکل دارد میگویم مدارا کن! میگوید چه فایدهای دارد؟
پاسخ:
مقدمه
انسان فطرتاً منفعتطلب است و دنبال انجام کارهایی است که برای او فایده بیشتری دارد. فهم آثار و نتایج مثبت هر چیزی، باعث میشود شوق و انگیزه در او، برای تحصیل آن ایجاد گردد و برای به دست آوردن آن تلاش نماید.
موضوع مدارا هم از این قاعده مستثنی نیست؛ ازاینرو در ادامه به بیان آثار و برکات مدارا کردن میپردازیم تا زمینه برای روی آوردن به این فضیلت انسانی فراهم گردد.
متن اصلی
در منابع دینی نتایج متعدد و متنوعی برای مدارا بیان گردیده است که به دو دستة نتایج دنیوی و پاداشهای اخروی تقسیم میگردد.
آثار دنیوی مدارا
1. موفقیت در امور
یکی از برکات مدارا کردن با دیگران در زندگی این است که انسان میتواند در امور مختلف مسیرش را ادامه داده و در نهایت به موفقیت دست یابد؛ اما اگر بنا باشد در صورت بروز مشکلات و موانع، با مدارا نکردن و تحمل ننمودن مشکلات، ارتباط با دیگران و تلاشش را قطع نماید، در هیچ کاری موفق نخواهد بود و اگر این روحیه در او نهادینه شده باشد، هیچ کاری را به سرانجام نخواهد رساند. ازاینرو پیامبر خدا صلىاللهعلیهوآله فرمودند: «سه چیز است که هر کس نداشته باشد هیچ عملى از او به اتمام نمیرسد: پاکدامنى و ورعى که او را از نافرمانى خدا بازدارد و خویى که به سبب آن با مردم مدارا کند و بردبارى و حلمى که به وسیله آن رفتار جاهلانه نادان را دفع کند.»(1)
2. ایمنی از دشمنیها و تحریک نشدن عداوتها
یکی از برکات مدارا کردن این است که باعث میشود اختلافها و دشمنیها ظهور و بروز پیدا نکند و تحریک و تشدید نشود، بلکه زمینه برای زدودن آنها فراهم شود. چنانچه از حضرت علی علیهالسلام نقل شده که فرمودند:
«دَارِ النّاسَ تَأمَنْ غوائلَهُم و تَسلَمْ مِن مَکائدِهِم؛(2) با مردم مدارا کن، تا از گزندهایشان ایمن شوى و از نیرنگهایشان سالم مانى.»
سعدی هم چنین میگوید: «آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است *** با دوستان مروت، با دشمنان مدارا»
همچنین مدارا با مردم باعث میشود دشمنی و شر آنها دفع گردد. ازاینرو، امام صادق علیهالسلام، درباره آیه: «و با مردم نیک سخن گویید»، فرمودند: «مقصود، همه مردمان اعم از مؤمن و مخالفان است. اما با مؤمنان، باید گشادهرو بود و اما با مخالفان باید به نرمى و مدارا سخن گفت، تا به سوى ایمان کشیده شوند و کمترین ثمرش این است که خود و برادران مؤمنش را از گزند آنان مصون میدارد.»(3)
3. جذب و اصلاح دیگران
نرمی و مدارا باعث جذب شدن دیگران و پیوند خوردن دلها میشود و زمینهساز تحول و اصلاح ایشان میگردد. حتی اگر شخص مقابل فرعون باشد، باز احتمال اینکه با لطافت و نرمیِ در برخورد، بتوان او را جذب و اصلاح کرد، وجود دارد. ازاینرو، خداوند متعال به حضرت موسی و هارون، موقعی که میخواستند به دربار فرعون بروند و با او صحبت کنند، توصیه فرمود:
«فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشى؛(4) پس بهنرمی با او سخن بگویید؛ شاید متذکّر شود، یا (از خدا) بترسد.»
حضرت علی علیهالسلام در این زمینه میفرمایند:
«اصلاح و به آشتى کشاندن دشمنان با زبان خوش و رفتار نیک، آسانتر است از رویارویى با آنها و چیرگى بر ایشان از طریق پیکار سخت.»(5)
حضرت در زمینه اخلاق همسرداری نیز میفرمایند:
«فَدَارُوهُنَّ عَلَى کُلِّ حَالٍ وَ أَحْسِنُوا لَهُنَّ الْمَقَالَ لَعَلَّهُنَّ یُحْسِنَّ الْفِعَالَ؛(6) با همسران ناسازگار خود مدارا کنید و با آنان به نیکی سخن بگویید امید است رفتارشان درست شود.»
4. مدارا، نوعی صدقه
در فرهنگ دینی مدارا با دیگران را نوعی صدقه میدانند؛ صدقهای که دهها نتیجه و اثر دارد؛ ازجمله این که باعث دفع بلاها، مشکلات و بیماریها شده و موجب جلب سلامتی میگردد. امام صادق علیهالسلام میفرمایند: «مدارا کردن با دشمنان خدا از بهترینِ صدقههایى است که انسان براى خود و برادرانش مى دهد.»(7)
5. تداوم دوستیها
برخورد شدید و سختیوتندی نشان دادن، مخالف دوستی و مهر و محبت است؛ در نقطة مقابل، نرمی و ملاطفت و مدارا، زمینهساز دوستی، باعث ایجاد و تثبیت محبت و ادامه پیداکردن آن میباشد و در نهایت باعث همافزایی و جلب برادری و کمک دیگران میگردد. امیرمؤمنان علیهالسلام مى فرماید: «دَارِ النَّاسَ تَسْتَمْتِعْ بِإِخَائِهِمْ؛(8) با مردم مدارا کن تا از برادری ایشان بهرمند گردی.»
6. خیر دنیا و آخرت
در نهایت اهل بیت علیهمالسلام که عالمان به حقائق امور و قواعد دنیا و آخرت میباشند، مژده دادهاند که داشتن روحیة مدارا باعث میگردد شخص به خیر دنیا و آخرت برسد. حضرت رسول اکرم صلیاللهعلیهوآله مىفرمایند:
«هر کس نصیبى از مدارا داشته باشد، سهمى از خیر دنیا و آخرت را میبرد و هر کس از سهم مدارا محروم باشد، از سهم (خیر) دنیا و آخرت نیز محروم است.»(9)
7. عزت و سربلندی
امام صادق علیهالسلام فرمود:
«گروهى از قریش با مردم کمتر راه مدارا پیش گرفتند و ازاینرو از قریش [که قومی عزتمند و با آبرو بودند] رانده شدند، حال آن که به خدا سوگند، از نظر نژاد مشکلى نداشتند؛ اما گروهى از غیر قریش با مردم، نیکو مدارا کردند و در نتیجه به خاندان بلندپایه پیوستند.»(10)
از این حدیث شریف نتیجه میگیریم که یکی از برکات مدارا، رسیدن به عزت و مرتبه بالای اجتماعی میباشد. چراکه انسانهای لطیف و نرمخو و صبور، محبوب همه میباشند؛ اما در نقطة مقابل، همه فطرتاً از خشونت و سختی و تندی گریزان میباشند.
8. دیگر برکات دنیایی مدارا
علاوه بر آنچه گفته شد در قرآن و روایات نتایج دنیایی متعدد دیگری برای نرمی و مدارا داشتن شمرده شده است که به دلیل رعایت ظرفیت نوشتار، فقط به ذکر عناوین آنها بسنده مینماییم و از ذکر توضیحات و آیات و روایات مربوط به آن خودداری میکنیم:
- دستیابی به صلاح و مصلحت و راه درست
- جلب محبت و عطاى الهى
- حفظ کرامت انسان
- محبوبیت نزد اولیای خدا
- تحصیل عاقبت خوش
- خلاصی از رنجها و نگرانی ها
- پوشیده ماندن عیوب انسان
- زیبایی و زینت شخصیت
- مدارا کردن خداوند با اهل مدارا
آثار آخرتی مدارا
مدارا و نرمی، همچنین باعث میشود انسان در آخرت هم به نتایج و مقامات زیادی دست پیدا کند که در ادامه به برخی از آنها اشاره میگردد:
1. ایمن شدن از عذاب دوزخ
رسول خدا صلىاللهعلیهوآله فرمودند:
«حرّم على النّار کلّ هیّن لیّن سهل قریب من النّاس؛(11) هر که نرم و ملایم و آسانگیر و نزدیک به مردم باشد بر آتش حرام است.»
2. رسیدن به درجات والای صبر و رضا
معمولاً مدارا کردن با مردم، همراه با صبوری و حلم و بردباری میباشد و گویا این فضیلتها دست در دست هم دارند و در بسیاری موارد همنشین هم هستند. ازاینرو، همه برکات و خیراتی که برای صبر و حلم و رفق و... در روایات بیان شده است برای مدارا کردن هم قابل ذکر میباشد. امام باقر علیهالسلام فرمودند:
«من در برابر کارهایى [و اذیتهایی] از این غلام خود و خانودهام صبر میکنم که از حنظل تلختر است؛ زیرا هر که صبر پیشه کند به واسطه صبر خود به مقام روزهگیرِ شب زندهدار و مرتبة شهیدى که در رکاب محمد پیامبر صلیاللهعلیهوآله شمشیر زده باشد، دست مى یابد.»(12)
نتیجهگیری
مدارا و نرمی در زندگی باعث میشود نتایج پرشمار و متنوعی در دنیا و آخرت برای انسان به دست آید. انسان در زندگی موفقتر گردد. دشمنها و دشمنیها تحریک نشوند. دین و ایمان انسان حفظ گردد و کارهای انسان آسان و روان پیش برود و دوستیها و محبتها جلب و ادامه پیدا کند. خیر دنیا و آخرت شامل انسان گردد؛ همچنین با مدارا انسان در آخرت به ثواب روزهداران و شبزندهداران و شهدا میرسد و از عذاب الهی در امان میباشد. اینها تنها بخشی از نتایج مدارا و صبوری بود که در اینجا ذکر شد.
برای مطالعه بیشتر
1. اسلام و گونة همزیستی با ناهمکیشان نوشته حسین سیاح.
2. بررسی ابعاد مختلف مسئلة مدارا در متون دینی نوشته محمدعلی پیلتن.
3. تساهل و مدارا در قرآن نوشته حسین فرزانهپور و محمد بخشاییزاده.
پینوشتها
1. «ثَلاثٌ مَن لَم یَکُن فِیه لِمَ یَتِمَّ لَهُ عَمَلٌ: وَرَعٌ یَحجُزُهُ عَن مَعاصِی اللّه، و خُلُقٌ یُدارِی بِهِ النّاسَ، و حِلْمٌ یَرُدُّ بِهِ جَهلَ الجاهِلِ»؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: علیاکبر غفارى و محمد آخوندى، 8 جلدی، تهران، اسلامیه، چاپ چهارم، 1407ق، ج2، ص116.
2. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: علیاکبر غفارى و محمد آخوندى، 8 جلدی، تهران، اسلامیه، چاپ چهارم، 1407ق، ج2، ص818.
3. عن الصادق علیهالسلام فی قولِهِ تَعالى: «وَ قولُوا لِلنَّاسِ حُسْنا»: «أی للنّاسِ کُلِّهِم مُؤمِنِهِم و مُخالِفِهِم ، أمَّا المُؤمِنونَ فَیَبسُطُ لَهُم وَجهَهُ، و أمَّا المُخالِفونَ فَیُکَلِّمُهُم بالمُداراةِ لاِجتِذابِهِم إلى الإیمانِ، فإنَّهُ بِأیسَرَ مِن ذلِکَ یَکُفُّ شُرورَهُم عَن نَفسِهِ، و عَن إخوانِهِ المُؤمِنِینَ»؛ بَحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق: موسسه بعثت، 5جلدی، قم، موسسه بعثت، چاپ اول، 1374ش، ج1، ص266.
4. سوره طه، آیه 44 .
5. «الاستِصلاحُ لِلأعداءِ بِحُسنِ المَقالِ و جَمیلِ الأفعالِ، أهوَنُ مِن مُلاقاتِهِم و مُغالَبَتِهِم بِمضیضِ القِتالِ»؛ ليثى واسطى، على بن محمد، عیون الحکم و المواعظ (للیثی)، محقق / مصحح: حسنى بيرجندى، حسين، ناشر: دار الحديث، سال چاپ: 1376 ش، ص57.
6.شیخ صدوق، محمد بن على ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، تحقیق: علیاکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه، چاپ دوم، 1413ق، ج3، ص554.
7. «إنَّ مُداراة أعداءِ اللّه ِ مِن أفضَلِ صَدَقَةِ المَرءِ عَلى نَفسِهِ و إخوانِهِ»؛ التفسیر المنسوب الی الامام الحسن العسکری علیهالسلام، تحقیق: مدرسه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه، قم، مدرسه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه، چاپ اول، 1409ق، ص354.
8. التفسیر المنسوب الی الامام الحسن العسکری علیهالسلام، تحقیق: مدرسه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه، قم، مدرسه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه، چاپ اول، 1409ق، ص818.
9. «منْ اعْطِىَ حَظَّهُ مِنَ الرِّفْقِ اعْطِىَ حَظَّهُ مِنْ خَیرِالدُّنْیا وَالْاخِرَةِ وَ مَنْ حُرِمَ حَظُّهُ مِنَ الرِّفْقِ حُرِمَ حَظُّهُ مِنَ الدُّنْیا وَالْاخِرَةِ»؛ پاینده، ابوالقاسم، نهجالفصاحه، تهران، دنیای دانش، چاپ چهارم، 1382ش، ص738.
10. «إنَّ قَوماً مِن قُرَیشٍ قَلَّتْ مُداراتُهُم لِلنّاسِ فَنُفُوا مِن قُرَیشٍ، و ایْمُ اللّهِ ما کانَ بِأحسابِهِم بَأسٌ. و إنَّ قَوما مِن غَیرِهِم حَسُنَت مُداراتُهُم فَاُلحِقوا بِالبَیتِ الرَّفیعِ. قال: ثُمَّ قالَ: مَن کَفَّ یَدَهُ عَنِ النّاسِ فَإنّما یَکُفُّ عَنهُم یَدا واحِدَةً، و یَکُفُّونَ عَنه أیادِیَ کَثِیرَةً»؛ شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، الخصال، تحقیق و تصحیح: علیاکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه، چاپ اول، 1362ش، ج1، ص17.
11. پاینده، ابوالقاسم، نهجالفصاحه، تهران، دنیای دانش، چاپ چهارم، 1382ش، ص441.
12. «إنّی لأَصبِرُ مِن غُلامی هذا و مِن أهلی، عَلى ما هُوَ أمَرُّ مِنَ الحَنظَلِ، إنَّهُ مَن صَبَرَ نالَ بِصَبرِهِ دَرَجَةَ الصّائمِ القائمِ، و دَرَجَةَ الشَّهیدِ الّذی قَد ضَرَبَ بِسَیفِهِ قُدّامَ مُحمّدٍ صلى الله علیه و آله»؛ شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، دارالرضی، چاپ اول، 1406ق، ص198.