پرسش:
باوجود منابع سرشار طبیعی، چرا نظام جمهوری اسلامی از این منابع برای حل مشکلات اقتصادی و معیشتی استفاده نمیکند؟
ایرانی یکی از غنیترین کشورهای جهان در عرصه منابع طبیعی است. بااینوجود، مردم ایران به میزان لازم از این منابع، بهرهمند نمیشوند. سطح فقر و شکاف طبقاتی نسبتاً بالاست. کالاهای اساسی دچار تورم بسیار بالایی است. ثبات قیمتها تقریباً امری غریب است. پرسشی که مطرح است آنکه، چرا باوجوداین منابع غنی، مردم ایران از رفاه نسبی خوبی برخوردار نیستند و چرا منابع طبیعی، فقر مردم ایران را چاره نکرده است؟
1. رابطه منابع طبیعی و فقر در ایران
موضوع این پرسش رابطه منابع طبیعی و فقر در ایران است. ایران یکی از غنیترین کشورهای دنیا از جهت تنوع و گستردگی و نیز کمیت بالای منابع طبیعی است. کشور ما بر اساس برخورداری از مجموعه منابع طبیعی در ردیف 10 کشور اول جهان قرار دارد. معنای این سخن آن است که مردم ایران از جهت برخورداری و ثروتمندی باید در ردیف 10 کشور اول دنیا قرار داشته باشند، باوجود این منابع سرشار طبیعی، ایرانیان مانند پادشاهی که بر ذخیرهای انبوه از طلا نشسته و از وجود آن بیخبر باشد، از این منابع عظیم بیبهره یا کمبهره ماندهاند. منابع طبیعی در ایران یا بهصورت کامل بهرهوری نشده و بخش زیادی از آن هدر رفته است و یا به جیب عدهای خاص رفته و تودههای مردم از آن بیبهره بودهاند. توجه به شاخصهای فقر، شکاف طبقاتی و بیعدالتی در جامعه ایرانی، این ادعا را به اثبات میکند.
2. منابع طبیعی و فقر در ایران
کشور ما سرشار از منابع خدادادی است. در حوزه نفت و گاز، بر اساس اعلام سازمان زمینشناسی آمریکا، ایران از حیث برخورداری از ظرفیتهای اکتشافی جدید نفت و گاز، پس از عراق و روسیه در رتبه سوم جهان قرار گرفته است. ایران هماکنون با دارا بودن بیش از 160 میلیارد بشکه ذخیره درجای نفت و حدود 34 تریلیون مترمکعب ذخیره درجای گاز از وضعیت مناسبی برای تأمین انرژی در دهههای آینده برخوردار است. مطالعات نشان میدهد با رعایت برخی الگوهای تولید، ایران میتواند تا حدود 94 سال آینده نفت خام برای تولید داشته باشد. (1) در بخش زغالسنگ ایران در رتبه 30 کشورهای صاحب منابع زغالسنگ (2) قرار دارد. همچنین ایران در حوزه فلزات از ذخایر قابلتوجهی شامل طلا، مس، سرب، روی، منگنز، سنگآهن و ... برخوردار است. (3) اما بااینوجود، عموم مردم ایران از این مواهب عظیم طبیعی و خدادادی، کمتر بهرهمند شده و افراد زیرخطفقر در ایران بهصورت مداوم در حال افزایش هستند. (4)
3. نفت و دولت رانتی در ایران
دقت در تاریخ هفتادساله گذشته نشان میدهد که یکی از اصلیترین منابع طبیعی در کشور ما به یکی از دردسرهای بزرگ ما تبدیل شده است. (5) به دولتهایی که درآمد آنان بر یک محصول خاص و آماده استوار است دولتهای رانتی گفته میشود. (6) دولتهای رانتی، به دلیل برخورداری از یک محصول آماده از مردم بینیاز شده و مردم نیز به دریافت حقوق، دستمزد و یارانه از سوی دولت وابسته میشوند. پیامدهای این امر در تاریخ گذشته ما بسیار سنگین بوده است. در چنین وضعیتی خلاقیتها کمتر بروز و ظهور مییابند. مردم بجای تلاش برای ایجاد شغل و درآمد مستقل از دولت، به پرداختیهای ناچیز دولت چشم میدوزند و اصطلاحاً نانخور دولت میشوند و درنتیجه عائله دولت بسیار بزرگ میشود. بخش اعظم درآمد دولت، صرف پر کردن شکم عائله عظیم آن شده که روزبهروز بر وسعت آن افزوده میشود و درنتیجه از انجام کارهای زیربنایی و عمرانی غفلت میکند و یا کارهای عمرانی و زیربنایی در اولویت چندم قرار میگیرد. البته توجه به این نکته ضروری است که خدمات عمومی که طی سالیان اخیر از سوی دولت جمهوری اسلامی ایران، انجام گرفته، از محل درآمدهای نفتی بوده است. ازاینرو ممکن است درآمدهای نفتی بهصورت مستقیم به مردم پرداخت نشود، اما بخشی از آن بهصورت خدمات زیرساختی عمومی در خدمت عموم مردم قرار گرفته است. مشکل دیگری که همزمان با این موضوعات ایجاد شده است بیتوجهی به خلاقیتهای فردی، منابع انسانی و نیز غفلت دولت و مردم از دیگر منابع طبیعی کشور است. نفت بهعنوان منبع درآمد آماده و آسان، باعث بینیازی مردم و دولت از منابع غنی غیرنفتی میشود. ازاینرو در صورت ایجاد اشکال در چرخه درآمدزایی نفتی، باوجود منابع غنی دیگر، مردم و دولت دچار حمله فقر و نابرخوداری میشوند. از سوی دیگر، دولت رانتی، خود بهعنوان توزیعکننده درآمدهای نفتی، ثروت برآمده از فروش نفت را توزیع میکند و این امر نیز باعث افزایش قدرت دولت، اختلال در روند عادلانه توزیع ثروت، شکلگیری کانونهای فساد در دولت و درنتیجه کاهش برابری و عدالت اجتماعی میشود.
4. فرآوری منابع طبیعی در ایران
منابع طبیعی غالباً بهخودیخود و بهصورت مستقیم قابل استفاده نیست و نیاز به فرآوری دارد. فرآوری شامل مراحل کشف، استخراج و درنهایت تبدیل آن به کالای قابل استفاده و فروش است. انجام این مراحل بر اساس نوع منبع طبیعی و ارزش نهایی محصولات فرآوری شده، مستلزم دانش فنی و فنّاوری متناسب آن است. اگر به تاریخ ۱۵۰ساله اخیر که توجه بشر به منابع طبیعی جدیتر شده نگاه کنیم، میتوانیم وضعیت منابع طبیعی در ایران را به سه دوره ۵۰ساله تقسیم کرده و مشکلات سر راه فرآوری منابع طبیعی در هر یک از این سه دوره را بهتر فهم کنیم. ۵۰ساله نخست این دوره، زمانه استبداد قاجاری است. دوره قاجاریه یکی از سیاهترین دورههای تاریخ ایران است. استبداد قاجاریه و استعمار روسی و انگلیسی، توان هرگونه توجه به منابع طبیعی و انسانی را از ملت سلب کرده بود. اگر توجهی به منابع طبیعی بود نیز از جانب اجانب بود که منابع طبیعی کشور را به یغما میبردند. دوره 50ساله دوم از سلطنت رضاخانی تا انقلاب اسلامی نیز توجه عمده به نفت بود و ما را دچار مشکل دولت رانتی کرد که هنوز پیامدهای سیاسی اقتصادی فرهنگی و اجتماعی آن پابرجاست. دوره اخیر که دوره انقلاب اسلامی است نیز مشکلات عدیدهای ما را از توجه به فرآوری منابع طبیعی غیرنفتی بازداشته است. آغاز جنگ تحمیلی، بازسازی خرابههای جنگ، توطئههای مختلف دشمنان، افزایش جمعیت و هزاران مسئله دیگر، وابستگی دولتهای جمهوری اسلامی به نفت را درپی داشت. علیرغم تصریح مقام معظم رهبری مبنی بر پایان وابستگی به نفت، (7) اقدامات مؤثر و عملی در این زمینه انجام نشده است. باید توجه داشت که فرآوری منابع طبیعی نیازمند سرمایهگذاری است. این امر مستلزم همکاری و تعامل میان دولت و بخش خصوصی است. نکته دیگری که باید به آن توجه کرد، محدودیت برداشت از منابع طبیعی است. دولتها نمیتوانند بهصورت نامحدود از منابع طبیعی برداشت کنند؛ زیرا این امر باعث فقر نسلهای آینده میشود و نیز منابع طبیعی نیز دارای محدودیت جدی هستند. برخی از کارشناسان حوزه نفت و گاز معتقدند برخلاف تصور عموم، منابع گازی ایران محدود است و نسبت به برداشت بیرویه هشدار دادهاند. (8)
5. جایگاه نیروی انسانی در میان منابع
برترین منابع ماندگار هر کشوری، نیروی انسانی آن است. برخی کشورها ماند ژاپن باوجود فقر منابع طبیعی، با سرمایهگذاری در بخش آموزش نیروی انسانی در زمره غنیترین و پیشرفتهترین کشورهای دنیا قرار گرفتهاند. نتیجهگیری کشور ما دارای منابع باارزش و غنی منابع طبیعی است. ایران ازلحاظ ارزش و تنوع منابع طبیعی در میان 10 کشور اول جهان قرار دارد. باوجوداین منابع عظیم، مردم ایران از درآمد سرشار این منابع برخوردار نشدهاند. عوامل متعددی باعث نابرخورداری عموم ملت ایران از مواهب طبیعی شده است. علیرغم تنوع منابع طبیعی در ایران، عمده وابستگی دولت و ملت ایران به نفت بوده است. درآمدهای نفتی باعث استقلال دولت از ملت، افزایش قدرت دولت به قیمت کاهش قدرت مردم، نابرابری در توزیع ثروث، کمتوجهی به منابع غیرنفتی، وابستگی مردم به درآمدهای دولتی و کاهش خلاقیت شده است. همچنین درآمدهای آماده نفتی باعث بیتوجهی به پرورش منابع انسانی شده است. بخشی از درآمدهای حاصل از منابع نفتی صرف امور روزمره، هزینههای گزاف دولتی، هزینههای جاری، یارانههای پیدا و پنهان و مانند آن شده است. همچنین خدمات عمومی پس از انقلاب اسلامی مانند اقدامات زیربنایی در حوزههای مختلف از محل درآمدهای نفتی بوده است. انجام خدمات عمومی هزینههای گزافی به دنبال دارد، اما ممکن است مردم وجود این خدمات را بهصورت مستقیم احساس نکنند و تصور کنند درآمدهای نفتی به آنها نرسیده است. مسئله دیگر فرآوری منابع طبیعی است. فرآوری منابع طبیعی مستلزم سرمایه، فنّاوری متناسب و عزم جدی ملت و دولت در این زمینه است. محدودیت منابع طبیعی و توجه به سهم آیندگان در این منابع نیز ازجمله مسایل حوزه منابع طبیعی است. مجموعه عواملی که گفته شد باعث شده تا مردم ایران از منابع طبیعی کشور به میزان لازم برخوردار نشوند و یا احساس کنند میزان برخورداری آنان از منابع طبیعی، تناسبی با کمیت و تنوع این منابع در کشور ندارد.
نتیجه:
کشور ما سرشار از منابع خدادادی است، اما مردم ما تاکنون کمتر از این منابع بهرهمند شدهاند و علل عمده آن، تسلط قدرتهای استعماری بر نفت، وابستگی کشور به اقتصاد نفتی، هزینههای سنگین فرآوری و استخراج منابع و سهم آیندگان از آن است. همچنین باید توجه داشت که منابع انسانی ما، از منابع طبیعی آن اهمیت بیشتری دارد که باید مورد توجه قرار بگیرد.
پینوشتها:
1. وزارت نفت، آمار و اطلاعات مرتبط با نفت و گاز، https://b2n.ir/s63785. (بایگانی سایت، بدون تاریخ)
2. ملکی، احسان، آگاه، آزاده، بررسی وضعیت زغالسنگ ایران نسبت به جهان، دومین کنگره ملی ذغال سنگ ایران، 1393.
3. میزان و ارزش این منابع از طریق پایگاههای اینترنتی متعدد، قابل دسترسی و مطالعه است.
4. مرکز تحقیقات و بررسیهای اقتصادی اتاق ایران، فقر و وضعیت آن در ایران و جهان، سایت اتاق ایران آنلاین، 1، 12، 1397، 17693، https://b2n.ir/e59200.
5 رضا امیرخانی در یک روایت طنز و داستانی، مسئله نفت در ایران را در کتابی با عنوان «نفحات نفت» بررسی کرده است. این کتاب، اطلاعات مفیدی درزمینهٔ پیامد اقتصاد نفتی در ایران، ارائه میدهد.
6. برای اطلاع از ویژگی دولت رانتی نگاه کنید به: حاجی یوسفی، امیرمحمد، دولت، نفت و توسعه اقتصادی در ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اول، 1378، ص 35 به بعد.
7. خامنهای، سید علی، بیانات در اجتماع زائران و مجاوران حرم رضوی، سایت khamenei.i، 4، 1، 1375، https://khl.ink/f/2791..
8. درخشان، مسعود، فاجعه گازی در پیش است، سایت نفت ما، 15، 7، 1398، https://b2n.ir/b86862.
