پاسخ:

عصمت معمولاً در پیوند با مناصب الهی همچون نبوت و امامت تبیین می‌شود؛ بدین معنا که مصونیت از خطا و گناه، ضرورتی عقلی برای تضمین صحت ابلاغ وحی، اجرای عدالت و هدایت بی لغزش جامعه توسط پیشوایان دینی است. بر پایه همین پیش‌فرض، این پرسش مهم شکل می‌گیرد که وقتی حضرت زهرا علیها‌السلام عهده‌دار منصب نبوت، امامت ظاهری و زعامت سیاسی امت نبوده‌اند، استدلال بر عصمت ایشان بر چه اساسی استوار است و چه ضرورتی را دنبال می‌کند؟ آیا دایره عصمت منحصراً درگرو تصدی رهبری جامعه است یا در هندسه معرفت دینی مبانی دیگری دارد؟

 در ادامه، با واکاوی مستندات قرآنی، روایی و عقلی، در پنج محور به این پرسش پاسخ می‌دهیم:

نکته اول: گسستن انحصار عصمت از منصب ظاهری با قاعده قرآنی «مخلَصین»

عصمت که در لغت به معنای بازداشتن و حفظ‌کردن است، (1) در اندیشه اسلامی نیرویی درونی و لطفی الهی است که انسان را باوجود اختیار کامل، از خطا و گناه بازمی‌دارد. (2) شبهه وابستگی عصمت به منصب رهبری جامعه، ریشه در این پیش‌فرض دارد که عصمت تنها ابزاری برای حفظ حاکمیت یا هدایت عمومی است؛ درحالی‌که قرآن کریم، خاستگاه عصمت را نه در «مناصب ظاهری،» بلکه در «مقام عبودیت و طهارت باطن» معرفی می‌کند. کلید حل این مسئله در سوره یوسف نهفته است:

 «این‌چنین کردیم تا بدی و فحشاء را از او [یوسف] دور سازیم؛ چراکه او از بندگان مخلص ما بود.» (3)

 در این آیه، خداوند علت مصونیت حضرت یوسف علیه‌السلام از گناه را پیامبر بودنِ او نمی‌داند؛ بلکه با یک قاعده فراگیر کلامی، آن را به قرار داشتن در زمره بندگان «مخلَص» پیوند می‌زند. (4) ازآنجاکه در بیان علت این مصونیت الهی، تنها دو ویژگی «بنده بودن» و «مخلَص بودن» شرط شده است، هر انسانی که از سوی خداوند به مقام اخلاص رسیده باشد، مشمول لطف خدا قرار می‌گیرد و از عصمت برخوردار خواهد شد. (5) بنابراین، عصمت پیش از آنکه لازمه منصب نبوت یا امامت باشد، میوه معنویت است. (6) بر پایه این قاعده قرآنی، اثبات عصمت حضرت زهرا علیها‌السلام نیازی به تصدی منصب سیاسی یا زعامت اجتماعی ندارد، بلکه طهارت و اخلاص بی‌نظیر ایشان، خود عالی‌ترین دلیل بر مقام عصمت است.

نکته دوم: اثبات عصمت از طریق نصّ صریح «آیه تطهیر» فارغ از منصب نبوت و امامت

افزون بر قاعده عقلیِ مخلصین، در کلام اسلامی راه نقلی مستقیمی برای اثبات عصمت وجود دارد و آن، اِخبار صریح خداوند در قرآن است که بدون هیچ پیش‌شرطی مبنی بر داشتن منصب حکومت، عصمت شخصی را اعلام می‌دارد. بارزترین تجلی این راه نقلی، آیه تطهیر است:

 «... جز این نیست که همواره خدا می‌خواهد هرگونه پلیدی را از شما اهل‌بیت برطرف نماید و شمارا چنان‌که شایسته است [از همه گناهان و معاصی] پاک و پاکیزه گرداند.» (7)

 واژه «رجس» در لغت و تفسیر، مطلقِ پلیدی‌های ظاهری و باطنی، شک، شرک و گناه را در بر می‌گیرد (8) و اراده حتمی و تکوینی خداوند بر زدودن مطلق آن، تعبیر دیگری از تحقق عصمت کامل است. ده‌ها روایت معتبر و متواتر در منابع اهل‌سنت تصریح می‌کنند که این آیه در شأن اصحاب کساء نازل شده و محوریت آن با حضرت زهرا علیها‌السلام است. (9) خداوند در این آیه، اراده تکوینی خویش بر پاکی مطلق اهل‌بیت علیهم‌السلام را بیان فرموده و این طهارت مطلق که همان عصمت است، به‌عنوان موهبتی الهی و حقیقتی وجودی به ایشان عطا شده است؛ بی‌آنکه به دردست‌داشتن رهبری سیاسی امت مشروط شده باشد.

نکته سوم: اثبات عصمت از رهگذر تلازم خشنودی و غضب خداوند با رضایت و ناخشنودی حضرت زهرا سلام‌الله علیها در «حدیث بضعه»

دلیل دیگری که انحصار عصمت در مناصب ظاهری را در هم می‌شکند، سنت قطعی نبوی و احادیث متواتری است که مقام باطنی حضرت زهرا علیها‌السلام را عیان می‌سازد. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در روایتی که مقبول تمام فرق اسلامی است می‌فرمایند:

 «فاطمه پاره تن من است؛ هر که او را بیازارد مرا آزرده» یا «هر که او را به خشم آورد مرا خشمگین ساخته است.» (10)

 از سوی دیگر، در روایات متعدد تأکید شده است که خداوند با خشنودی فاطمه علیها‌السلام خشنود و با خشم او خشمگین می‌شود. (11) اگر حضرت زهرا علیها‌السلام معصوم نبودند و امکان ارتکاب خطا یا گناه در ایشان وجود داشت، ممکن بود بر سر یک امر باطل خشمگین شوند یا از یک خطای نفسانی خشنود گردند. در این صورت، خداوند حکیم و پیامبر معصومش نیز باید تابع این خشم و رضایتِ آمیخته با خطا می‌شدند که این امر محالِ عقلی است. (12) این پیوند مطلق میان رضای الهی و رضای فاطمه سلام‌الله علیها، برهانی قاطع بر عصمت مطلقه ایشان است، خواه حاکم جامعه باشند و خواه نباشند.

نکته چهارم: تفکیک «زعامت سیاسی» از «مرجعیت معرفتی»

پاسخ بنیادین به اینکه اگر حضرت منصب رهبری نداشتند پس کاربرد عصمتشان کجاست، در تفکیک دقیق میان انواع ولایت نهفته است. دایره ولایت و هدایت، هرگز در «حکومت و حاکمیت اجرایی» منحصر نیست و شاملِ «مرجعیت معرفتی و حجیت دینی» نیز می‌شود. حضرت زهرا علیها‌السلام هرچند متصدی خلافت و زعامت سیاسی جامعه نبودند، اما مرجع بزرگ معرفتی، مفسر وحی و ناقل بی‌بدیل سنت نبوی برای امت اسلام به شمار می‌رفتند. (13) انتقال صحیح احکام، تبیین معارف الهی و الگو بودن در قول و فعل، بدون برخورداری از عصمت مطلق عقلاً ناممکن است. (14) جامعه اسلامی برای فهم صراط مستقیم، به الگوهایی نیاز دارد که گفتار و کردارشان تجلی بی‌نقص اراده الهی باشد. ازاین‌رو، عصمت حضرت زهرا علیها‌السلام نه برای اداره سیاسی دولت، بلکه برای پاسداری از خلوص دین، مرجعیت علمیِ پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ارائه الگویی خطاناپذیر برای هدایت ابدی انسان‌ها ضرورتی انکارناپذیر دارد.

نکته پنجم: جایگاه وجودی فاطمه علیها‌السلام به‌عنوان مرجع معرفتی و الگوی پیشوایان معصوم علیهم‌السلام

اوج این مرجعیت معرفتی و هدایتگری، در جایگاه قدسی حضرت زهرا علیها‌السلام نسبت به پیشوایان معصوم علیهم‌السلام تجلی می‌یابد؛ جایگاهی که نه بر پایه مناصب ظاهری، بلکه بر اساس اصیل‌ترین نصوص کهن حدیثی تبیین می‌شود. در متون متقدم روایی، از ایشان به‌عنوان «مُحَدَّثَه» یاد شده است؛ مقامی که نشان می‌دهد فرشته وحی بر ایشان فرود آمده و حقایق غیبی را القا می‌کردند. (15) ثمره عینی این ارتباط، «مصحف فاطمه» بود؛ کتابی مشتمل بر علوم و اسرار الهی که به دست امیرالمؤمنین علیه‌السلام نگاشته شد و به‌عنوان یکی از منابع علم غیب ائمه علیهم‌السلام مورد استناد آنان قرار می‌گرفت. (16) علاوه بر این، در توقیع شریف امام عصرعجل‌الله ‌تعالی فرجه‌الشریف نیز تصریح شده است:

 «... و در دختر رسول خدا برای من الگویی نیکوست.» (17)

 وقتی وجود مقدس امام عصرعجل‌الله‌تعالی فرجه‌الشریف، سیره فاطمی را اسوه و الگوی تام خود معرفی می‌کند، روشن می‌شود که حضرت زهرا علیها‌السلام در مقام «مرجعیت وجودی و معرفتی» برای هدایتگران جامعه قرار دارد. بر این اساس، کسی که واسطه فیض آسمانی، دریافت‌کننده علوم لدنّی و تغذیه‌کننده فکری و روحیِ امامان معصوم علیهم‌السلام است تا آنان بتوانند منصب هدایت جامعه را به‌درستی ایفا کنند، ذاتاً باید در بالاترین قله عصمت قرار داشته باشد؛ عصمتی که نه برای زعامت سیاسی، بلکه به‌عنوان شرط بنیادینِ الگو بودن و هدایت قدسی انسان‌ها ضرورتی غیر قابل خدشه است.

نتیجه:

با بررسی مبانی قرآنی و کلامی روشن می‌گردد که انحصار «عصمت» در زعامت سیاسی، برداشتی تقلیل‌گرایانه است. عصمت حضرت زهرا علیها‌السلام ریشه در مقام «اخلاص» و «طهارت تکوینی» دارد که صریحاً در قاعده مخلصین و آیه تطهیر تثبیت شده است. همچنین، پیوند مطلق رضای الهی با خشنودی ایشان در روایات متواتر، گواه قاطعی بر پیراستگی کامل آن حضرت از هرگونه خطا است. مهم‌تر از همه، جایگاه صدیقه طاهره علیها‌السلام در مقام «مرجعیت معرفتی،» بهره‌مندی از علوم لدنّی و اسوه بودن برای پیشوایان معصوم، ضرورتی انکارناپذیر برای عصمت مطلقه‌شان ایجاب می‌کند؛ عصمتی که ضامن حفظ اصالت دین و هدایت ابدی انسان‌هاست.

پی‌نوشت‌ها:

1. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، تحقیق مهدی مخزومی و دیگران، قم، دارالهجره، ۱۴۰۹ ق، ج ۱، ص ۳۱۳.

2. ر.ک: حلی، علامه حسن بن یوسف، الباب الحادی عشر مع شرحیه، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی، 1365 ش، ص ۶۲؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، تلخیص المحصل المعروف بنقد المحصل، بیروت، دار الاضواء، 1405 ق، ص ۳۶۹.

3. سوره یوسف، آیه ۲۴: «... کَذَلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِینَ.»

4. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ ق، ج 11، ص 116.

5. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ ق، ج 11، ص 129.

6. حسن‌زاده آملی، حسن، ممد الهمم در شرح فصوص‌الحکم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۸ ش، ص 665-666.

7. سوره احزاب، آیه ۳۳: «... إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرا.»

8. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، 1376 ق، ج ۶، ص ۹۵.

9. «لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَهُ عَلَى النَّبِیِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ ... فِی بَیْتِ أُمِّ سَلَمَه، فَدَعَا فَاطِمَهَ وَ حَسَنًا وَ حُسَیْنًا فَجَلَّلَهُمْ بِکِسَاءٍ وَ عَلِیٌّ خَلْفَ ظَهْرِهِ فَجَلَّلَهُ بِکِسَاءٍ ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَیْتِی فَأَذْهِبْ عَنْهُمْ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً...»؛ ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، قاهره، دارالحدیث، 1419 ق، ج 5، ص 192.

10. «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ و آله: إِنَّمَا فَاطِمَهُ بَضْعَهٌ مِنِّی، یُؤْذِینِی مَا آذَاهَا»؛ قشیری، ابو الحسین مسلم، صحیح مسلم، تصحیح محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، دارالحدیث، 1412 ق، ج 4، ص 1903؛ «فَاطِمَهُ بَضْعَهٌ مِنِّی، فَمَنْ أَغْضَبَهَا أَغْضَبَنِی»؛ بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح‌البخاری، قاهره، وزاره الاوقاف، 1410 ق، ج 6، ص 121.

11. «قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ و آله لِفَاطِمَه: إِنَّ اللَّهَ یَغْضَبُ لِغَضَبِکِ و یَرْضَى لِرَضَاکِ»؛ حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، بیروت، دارالتاصیل، 1435 ق، ج ۵، ص ۳۷۷.

12. علم‌الهدی، علی بن حسین، الشافی فی الامامه، تهران، موسسه الصادق علیه‌السلام،1407 ق، ج 4، ص 95.

13. «وَ اللَّهِ لَقَدْ فَطَمَهَا اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى بِالْعِلْم...»؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407 ق، ج 1، ص 460.

14. مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش عقاید، تهران، نشر سازمان تبلیغات، ۱۳۶۷ ش، ج ۲، ص ۱۹۲.

15. «إِنَّمَا سُمِّیَتْ فَاطِمَهُ علیها‌السلام مُحَدَّثَهً لِأَنَّ الْمَلَائِکَهَ کَانَتْ تَهْبِطُ مِنَ السَّمَاءِ فَتُنَادِیهَا ...»؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407 ق، ج 1، ص 182.

16. «... کَانَ جَبْرَئِیلُ علیها‌السلام یَأْتِیهَا ... وَ یُخْبِرُهَا بِمَا یَکُونُ بَعْدَهَا فِی ذُرِّیَّتِهَا وَ کَانَ عَلِیٌّ علیها‌السلام یَکْتُبُ ذَلِکَ فَهَذَا مُصْحَفُ فَاطِمَهَ علیها‌السلام»؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407 ق، ج 1، ص 241.

17. «... وَ فِی ابْنَهِ رَسُولِ اللَّهِ ص لِی أُسْوَهٌ حَسَنَه»؛ طوسی، محمد بن حسن، الغیبه للطوسی، تصحیح عبدالله تهرانی و علی احمد ناصح، قم، دار المعارف الاسلامیه، 1411 ق، ص 286.