پرسش:
بر اساس روایات، مصادیق صدقه چه چیزهایی است؟
در دین اسلام خرج کردن مال در هر راهی درست نیست، یکی از نیکوترین راههای مورد تأیید اسلام برای صَرف مال، صدقه دادن آن درراه خداست. بر اساس منابع روایی، مصادیق صدقه بسیار گسترده است و تنها به کمکهای مالی محدود نمیشود. مصادیق صدقه در روایات شامل طیف وسیعی از اعمال مادی و معنوی است؛ نوشتار حاضر با استناد به متون روایی، به بررسی مصادیق مختلف صدقه میپردازد.
1. کمک کردن به مردم
از پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآله مصادیق متعددی برای کمک کردن نقل شده، ازجمله حضرت فرمودند:
«إِنَّ عَلَى کُلِّ مُسْلِمٍ فِی کُلِّ یَوْمٍ صَدَقَهً قَالَ رَجُلٌ مَنْ یُطِیقُ ذَلِکَ قَالَ صلیاللهعلیهوآله إِمَاطَتُکَ الْأَذَى عَنِ الطَّرِیقِ صَدَقَهٌ وَ إِرْشَادُکَ الرَّجُلَ إِلَى الطَّرِیقِ صَدَقَهٌ وَ عِیَادَتُکَ الْمَرِیضَ صَدَقَهٌ وَ أَمْرُکَ بِالْمَعْرُوفِ [صَدَقَهٌ] وَ نَهْیُکَ عَنِ الْمُنْکَرِ صَدَقَهٌ وَ رَدُّکَ السَّلَامَ صَدَقَه؛ (1)
بر هر مسلمانى است که هرروز صدقه بدهد؛ عرض شد: چه کسى توان این کار را دارد؟ حضرت فرمود: برداشتن چیزهاى آسیبرسان از سر راه صدقه است؛ نشان دادن راه به کسى صدقه است، عیادت از بیمار صدقه است، امربهمعروف صدقه است، نهى از منکر صدقه است و سلام را جواب دادن صدقه است.»
همچنین امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلیاللهعلیهوآله فرمودند: «عَوْنُکَ الضَّعِیفَ مِنْ أَفْضَلِ الصَّدَقَهِ؛ (2)
کمک کردن تو، به شخص ناتوان، از با فضیلتترین صدقه است.»
2. یادگرفتن و یاددادن علم
یاریرساندن به دیگران از طریق دانش، صدقه است. رسول گرامی اسلام صلیاللهعلیهوآله فرمودند:
«تَصَدَّقُوا عَلَى أَخِیکُمْ بِعِلْمٍ یُرْشِدُهُ وَ رَأْیٍ یُسَدِّدُهُ؛ (3)
با علمى که برادر شمارا ارشاد و نظرى که او را راهنمایى میکند، به وى صدقه دهید.»
رسول خدا صلیاللهعلیهوآله فرمودند:
«تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ فَإِنَّ تَعَلُّمَهُ حَسَنَهٌ وَ مُدَارَسَتَهُ تَسْبِیحٌ وَ الْبَحْثَ عَنْهُ جِهَادٌ وَ تَعْلِیمَهُ مَنْ لَا یَعْلَمُهُ صَدَقَهٌ؛ (4) دانش بیاموزید که یادگرفتنش حسنه و یاددادنش تسبیح و بحث از آن جهاد است و آموختن آن به کسى که نمیداند، صدقه است.»
یادگرفتن و یاددادن علم از برترین مصادیق صدقه شمرده شده که پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآله فرمودند:
«أَفْضَلُ الصَّدَقَهِ أَنْ یَعْلَمَ الْمَرْءُ عِلْماً ثُمَّ یُعَلِّمُهُ أَخَاه؛ (5)
بهترین صدقه این است که انسان علمى را بیاموزد و سپس آن را به برادر خود آموزش دهد.»
3. سیراب کردن تشنه
امام صادق علیهالسلام فرمودند:
«أَفْضَلُ الصَّدَقَهِ إِبْرَادُ کَبِدٍ حَرَّى؛ (6)
بهترین صدقه، خنک کردن جگر داغ تشنه است.»
4. سخن نیکو و پاکیزه
پیامبر خدا صلیالله علیه و آله فرمودند:
یَا أَبَا ذَرٍّ الْکَلِمَهُ الطَّیِّبَهُ صَدَقَهٌ ... ؛ (7)
سخن نیکو و پاکیزه صدقه است.»
5. قدم برداشتن برای نماز
پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآله فرمودند:
«یَا أَبَا ذَرٍّ ... وَ کُلُّ خُطْوَهٍ تَخْطُوهَا إِلَى الصَّلَاهِ صَدَقَه؛ (8)
ای اباذر ... هر گامى که بهسوی نماز برمیداری صدقه است.»
6. تلاش برای رزق حلال و خرجی دادن به خانواده
بیرون شدن از خانه و سفر کردن برای بهدست آوردن روزی حلال جهت تأمین هزینه زندگی خود، پدر و مادر، همسر و فرزندان، راه خدا و صدقه است. امام صادق علیهالسلام فرمودند:
«کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهالسلام إِذَا أَصْبَحَ خَرَجَ غَادِیاً فِی طَلَبِ الرِّزْقِ فَقِیلَ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَیْنَ تَذْهَبُ فَقَالَ أَتَصَدَّقُ لِعِیَالِی قِیلَ لَهُ أَ تَتَصَدَّقُ قَالَ مَنْ طَلَبَ الْحَلَالَ فَهُوَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ صَدَقَهٌ عَلَیْهِ؛ (9)
على بن الحسین علیهماالسلام سحرگاه در طلب روزى خارج میشد، عرض کردند: یابن رسول اللّه! کجا میروید؟ فرمود: صدقه میدهم به خانوادهام، عرض کردند: به خانوادهات صدقه میدهی! فرمود: هر کس از راه حلال جستجوى روزى نماید آنچه بهدست آورد (و براى خانواده خود خرج نماید) از طرف خدا صدقه حساب میشود براى او.»
7. حفظ آبرو
پیامبر خدا صلیاللهعلیهو آله فرمودند:
«مَا وَقَى بِهِ الْمَرْءُ عِرْضَهُ کُتِبَ لَهُ بِهِ صَدَقَه؛ (10)
هر کارى که انسان به وسیله آن آبرویش را حفظ کند، براى او صدقه نوشته مى شود.»
8. اصلاح بین مردم
آشتی دادن میان افراد و نزدیک کردن دلها به یکدیگر، صدقهای است که خدا و پیامبرش صلیاللهعلیهوآله آنرا دوست دارند. امام صادق علیهالسلام فرمودند: «صَدَقَهٌ یُحِبُّهَا اللَّهُ إِصْلَاحٌ بَیْنِ النَّاسِ إِذَا تَفَاسَدُوا وَ تَقَارُبٌ بَیْنِهِمْ إِذَا تَبَاعَدُوا؛ (11) صدقهای که خدا آن را دوست دارد عبارت است از: اصلاح میان مردم، هرگاه رابطهشان تیره شد و نزدیک کردن آنها به یکدیگر هرگاه از هم دور شدند.»
همچنین فرمودند:
«لَأَنْ أُصْلِحَ بَیْنَ اثْنَیْنِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَتَصَدَّقَ بِدِینَارَیْنِ؛ (12)
اگر میان دو نفر را اصلاح کنم، برایم دوستداشتنیتر است از اینکه دو اشرفى طلا صدقه دهم.»
9. تبسم در چهره برادر دینی
پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآله فرمودند:
«تَبَسُّمُکَ فی وَجهِ أخیکَ صَدَقهٌ ... و إفراغُکَ مِن دَلوِکَ فی دَلوِ أخیک صَدَقهٌ؛ (13) لبخند زدن تو به روى برادرت صدقه است و خالى کردن آب از دلو خود به دلو برادرت صدقه است.»
10. فهماندن سخن به ناشنوا
امام صادق علیهالسلام فرمودند:
«إِسْمَاعُ الْأَصَمِ مِنْ غَیْرِ تَضَجُّرٍ صَدَقَهٌ هَنِیئَهٌ؛ (14)
فهماندن سخن به ناشنوا، بیآنکه از این کار اظهار ناراحتى کنى، صدقهای گواراست.»
11. مهلت دادن به بدهکار
از آثار و پاداشهای مهلت دادن به بدهکار ناتوان، بهرهمندی از ثواب صدقه است. امام صادق علیهالسلام فرمود:
«رسول خدا صلیاللهعلیهوآله روزی بر فراز منبر قرار گرفتند، خداوند را حمد و ثنا گفتند و بر پیامبران درود فرستادند، سپس فرمودند: أَیُّهَا النَّاسُ لِیُبَلِّغِ الشَّاهِدُ مِنْکُمُ الْغَائِبَ أَلَا وَ مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِراً کَانَ لَهُ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کُلِّ یَوْمٍ صَدَقَهٌ بِمِثْلِ مَالِهِ حَتَّى یَسْتَوْفِیَهُ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیهالسلام: "وَ إِنْ کانَ ذُو عُسْرَهٍ فَنَظِرَهٌ إِلى مَیْسَرَهٍ وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ" (15) أَنَّهُ مُعْسِرٌ فَتَصَدَّقُوا عَلَیْهِ بِمَالِکُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ؛ (16)
ای مردم، حاضران این سخن را به غایبان برسانند؛ آگاه باشید هرکسی تنگدستی را مهلت دهد، در هرروزی که از بدهکار مهلت میگیرد، خداوند برای او پاداش صدقهای بهاندازه اصل مالش مینویسد تا زمانی که آنرا دریافت کند. سپس آیه شریفه "اگر بدهکار در تنگدستی است، او را تا گشایشِ حالش مهلت دهید و اگر از حق خود بگذرید، برای شما بهتر است اگر بدانید" را قرائت کردند و فرمودند: اگر میدانید که او در عسرت است، از طلب خود بگذرید که این کار برای شما بهتر است.»
12. بخشش بدهی بدهکار ناتوان
اگر طلبکار، طلب خود را از بدهکاری که توانایی پرداخت ندارد، ببخشد، این عمل صدقه محسوب می شود:
«و إِنْ کانَ ذُو عُسْرَهٍ فَنَظِرَهٌ إِلى مَیْسَرَهٍ وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ؛ (17) و اگر (بدهکار) قدرت پرداخت نداشته باشد، او را تا هنگام توانایی، مهلت دهید و بخشیدن آن (به هنگام تنگدستی وی) بهرسم صدقه، برای شما بهتر است اگر (منافع این کار و پاداش آن را) بدانید.»
آیه میفرماید: نهتنها ربا نگیرید، بلکه درگرفتن اصل مال و سرمایه نیز مدارا کنید و بخشیدن قرض به بدهکار فقیر، صدقه محاسبه می شود.
13. خودداری از بدی
رسول خدا صلیاللهعلیهوآله فرمودند:
« أَمْسِکْ لِسَانَکَ فَإِنَّهَا صَدَقَهٌ تَصَدَّقُ بِهَا عَلَى نَفْسِک؛ (18)
زبانت را نگهدار؛ زیرا این کار صدقهای است که برای خودت میدهی.»
همچنین از ایشان صلیاللهعلیهوآله نقل کردهاند:
«تَرْکُ الشَّرِّ صَدَقَهٌ؛ (19)
خودداری از بدی صدقه است.»
در روایت دیگر فرمودند:
«عَلَى کُلِّ مُسْلِمٍ صَدَقَهٌ قِیلَ أَ رَأَیْتَ إِنْ لَمْ یَجِدْ قَالَ یَعْمَلُ بِیَدَیْهِ فَیَنْفَعُ بِهِ نَفْسَهُ وَ یَتَصَدَّقُ قِیلَ أَ رَأَیْتَ إِنْ لَمْ یَسْتَطِعْ قَالَ یُعِینُ ذَا الْحَاجَهِ الْمَلْهُوفَ قَالَ لَهُ أَ رَأَیْتَ إِنْ لَمْ یَسْتَطِعْ قَالَ یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ أَوْ الْخَیْرِ قِیلَ أَ رَأَیْتَ إِنْ لَمْ یَفْعَلْ قَالَ یُمْسِکُ عَنِ الشَّرِّ فَإِنَّهَا صَدَقَه؛ (20)
بر هر مسلمانى لازم است که صدقه بدهد. گفتند: اگر کسى نداشت چه کند؟ فرمود: با دست خودش کارى بکند که خود بهرهمند شود و بعدازآن صدقه بدهد. گفتند: اگر نتوانست چهکار کند؟ فرمود: به نیازمندى که گرفتار است کمک کند. عرض شد: اگر نتوانست چه کند؟ فرمود: به کار شایسته و یا کار نیکى راهنمایى کند. گفتند: اگر آن کار را هم نکرد، چه کند؟ فرمود: از ضرر رساندن به دیگران خوددارى کند که این کار، خود صدقه است.»
14. صدقه جاه و مقام
انسان داراى آبرو و وجاهت، براى نجات مؤمنین، شفاعت کند. پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآله فرمودند:
«أَفْضَلُ الصَّدَقَهِ صَدَقَهُ اللِّسَانِ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا صَدَقَهُ اللِّسَانِ قَالَ الشَّفَاعَهُ تَفُکُّ بِهَا الْأَسِیرَ وَ تَحْقِنُ بِهَا الدَّمَ وَ تَجُرُّ بِهَا الْمَعْرُوفَ إِلَى أَخِیکَ وَ تَدْفَعُ بِهَا الْکَرِیهَه؛ (21) برترین صدقه، صدقه زبان است. سؤال شد: یا رسول اللَّه صلیاللهعلیهوآله صدقه زبان چیست؟ فرمود: شفاعت است که از این طریق میتوانی اسیر را آزاد کنى، از خونریزى جلوگیرى نمایى، به برادر مؤمنت نیکى برسانى و بدى را از او دفع کنى.»
15. هر عمل رضایتبخش برای خدا
هر عملی که مورد رضایت خدا باشد و برای او انجام شود، صدقه محسوب می شود. پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآله فرمودند:
«کُلُ مَعْرُوفٍ صَدَقَه؛ (22)
هر کار نیکى، صدقه است.»
در نقل دیگر فرمودند:
«کُلُ مَعْرُوفٍ صَدَقَهٌ إِلَى غَنِیٍّ أَوْ فَقِیر؛ (23)
هر احسانى، به توانگر یا به تهیدست، صدقه است.»
نتیجه:
در دین اسلام خرج کردن مال در هر راهی درست نیست. یکی از نیکوترین راههای مورد تأیید اسلام برای صرف مال، صدقه دادن آن درراه خداست. بر اساس منابع روایی، مصادیق صدقه بسیار گسترده است و تنها به کمکهای مالی محدود نمیشود. مصادیق صدقه در روایات شامل طیف وسیعی از اعمال مادی و معنوی است. صدقه در فرهنگ قرآن و روایات مفهومی وسیع دارد که شامل هرگونه نیکی مادی (از بهترین اموال تا بخشش بدهی)، معنوی (علم، آبرو، اصلاح ذاتالبین) و حتی تلاش برای کسب روزی حلال جهت تأمین خانواده می شود.
پینوشتها:
1. قطبالدین راوندى، سعید بن هبه الله، الدعوات (للراوندی) / سلوه الحزین، ص 98، انتشارات مدرسه امام مهدى (عجل الله تعالى فرجه الشریف)، قم، چاپ اول، 1407 ق.
2. کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، ج5، ص 55، دارالکتب الإسلامیه، تهران، چاپ چهارم، 1407 ق.
3. ابنفهد حلى، احمد بن محمد، عده الداعی و نجاح الساعی، ص 72، دارالکتب الإسلامی، چاپ اول، 1407 ق.
4. ابنبابویه، محمد بن على، الخصال، ج2، ص 522، جامعه مدرسین، قم، چاپ اول، 1362 ش.
5. شهید ثانى، زینالدین بن على، منیه المرید، ص 105، مکتب الإعلام الإسلامی، قم، چاپ اول، 1409 ق.
6. کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، ج4، ص 57، دارالکتب الإسلامیه، تهران، چاپ چهارم، 1407 ق.
7. طبرسى، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، ص 467، الشریف الرضى، قم، چاپ چهارم، 1370 ش.
8. طبرسى، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، ص 467، الشریف الرضى، قم، چاپ چهارم، 1370 ش.
9. کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، ج4، ص 12، دارالکتب الإسلامیه، تهران، چاپ چهارم، 1407 ق.
10. قطبالدین راوندى، سعید بن هبه الله، الدعوات (للراوندی) / سلوه الحزین، ص 107، انتشارات مدرسه امام مهدى (عجل الله تعالى فرجه الشریف)، قم، چاپ اول، 1407 ق.
11. کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، ج2، ص 209، دارالکتب الإسلامیه، تهران، چاپ چهارم، 1407 ق.
12. کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، ج2، ص 209، دارالکتب الإسلامیه، تهران، چاپ چهارم، 1407 ق.
13. پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلیالله علیه و آله)، ص 278، دنیاى دانش، تهران، چاپ چهارم، 1382 ش.
14. ابنبابویه، محمد بن على، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص 140، دار الشریف الرضی للنشر، قم، چاپ دوم، 1406 ق.
15. سوره بقره، آیه 280.
16. کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، ج4، ص 35 و 36، دارالکتب الإسلامیه، تهران، چاپ چهارم، 1407 ق.
17. سوره بقره، آیه 280.
18. کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، ج2، ص 114، دارالکتب الإسلامیه، تهران، چاپ چهارم، 1407 ق.
19. ابن شعبه حرانى، حسن بن على، تحف العقول عن آل الرسول صلیاللهعلیهوآله، ص 57، جامعه مدرسین، قم، چاپ دوم، 1363 ق.
20. ورام بن أبی فراس، مسعود بن عیسى، تنبیه الخواطر و نزهه النواظر المعروف بمجموعه ورّام، ج1، ص 16، مکتبه فقیه، قم، چاپ اول، 1410 ق.
21. ابن فهد حلى، احمد بن محمد، عده الداعی و نجاح الساعی، ص 71، دارالکتب الإسلامی، چاپ اول، 1407 ق.
22. کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، ج4، ص 26، دارالکتب الإسلامیه، تهران، چاپ چهارم، 1407 ق.
23. طوسى، محمد بن الحسن، الأمالی (للطوسی)، ص 458، دار الثقافه، قم، چاپ اول، 1414 ق.
