قدرت نظام پهلوی

پاسخ:
در سال های حدود 1352 ش، قدرت نظام پهلوی به علت دهشت ساواک و کنترل مخالفان سیاسی، افزایش درآمد فروش نفت و صنایع نفتی، ورود برخی صنایع مهم به کشور و... به اوج خود رسید، اما این اوج گیری با شروع انقلاب اسلامی دوام نیاورد. حال بعد نیم قرن، این سؤال پیش می آید که آیا بعد از 1352 ش، ایران کشور قدرتمند، پیشرفته و ثروتمند منطقه بود؟ متن اصلی پاسخ برای پاسخ به این سؤال، ابتدا لازم هست چند مبحث زیر را بررسی کرد: 

1. تعیین مؤلفه های قدرت، پیشرفت و ثروتمندی یک کشور؛ 
تعیین مؤلفه های قدرت، هر ملتی را می تواند به امنیت پایدار، اعمال حق حاکمیت و استقلال که مهم ترین لوازم پیشرفت هر ملتی است، رهنمون کند.(1)  آنچه در مفهوم دینی قدرت باید به آن توجه داشت این است که قدرتی مشروع و قابل قبول است که در کنار توانایی اعمال آن، بر مبنای خواسته مردم باشد.(2) در دانش سیاسی، جمعیت، وسعت سرزمینی، دولت و حاکمیت مهم ترین عناصر شکل گیری قدرت یک ملت معرفی می شود. ملتی که جمعیت بیشتر، قلمرو بزرگ تر، دولت توانمندتر با حاکمیت ملی منسجم تر داشته باشد، قدرتمندتر است. برخی دیگر معتقدند معیار نهایی قدرت ملی، توانمندی نظامی است. در کنار توانمندی نظامی، برخی نیز ریشه های قدرت ملی را در توانایی کشور ها در مسلط شدن بر بخش های مهم اقتصاد جهانی می دانند، ولی توانمندی نظامی همچنان مهم ترین تجلی قدرت باقی مانده است.(3)  
در کنار این موارد مهم، با بررسی صورت گرفته بر ۲۸ نظریه و الگوی مشخص کننده ی قدرت ملی، سه عامل، بالاترین درصد فراوانی را داشته اند: الف. جمعیت، ویژگی های کمّی و کیفی آن، ب. کیفیت رهبری، مدیریت، کیفیت حکومت و ج. وجود منابع طبیعی، مواد خام و معادن.(4)  رهبر معظم انقلاب نیز در یک جمع بندی جامع و مفیدی ابراز داشتند که لازم هست قدرت یک کشور را به صورت منظومه ای بررسی کرد و از بررسی یک جانبه و تک بعدی پرهیز کرد. ایشان در این زمینه فرمودند:
 «اقتصاد، امنیّت، پیشرفت های علمی، استفاده ی از تحریم برای نوآوری، دیپلماسی؛ این ها همه شاخص است؛ قدرت یک کشور یک منظومه و مجموعه ای از عوامل گوناگون است که به هم مرتبط اند. این شکل منظومه ایِ قدرت و اعتبار را ندیدن و نفهمیدن، موجب قضاوت های غلطی می شود. پس کلّ منظومه را باید دید».(5) 
 بنابراین در جمع بندی نظریات مختلف می توان گفت شاخص های قدرتمندی یک کشور عبارت اند از:
 1. کیفیت رهبری و مدیریت و حکومت، 2. مسائل امنیتی و نظامی، 3. جمعیت و ویژگی های کمّی و کیفی آن، 4. پیشرفت علمی و فناوری، 5. اقتصاد، 6. دیپلماسی، 7. وجود منابع طبیعی و مواد خام و معادن.

 2. وضعیت ایران در سال های دهه 1350 بر اساس مؤلفه های قدرت؛ 

الف. بررسی کیفیت رهبری و مدیریت و کیفیت حکومت؛
 شخصی بودن و تمرکزگرایی، مؤلفه اصلی ساختار قدرت سیاسی پهلوی دوم بود. این ساختار، حکومت را از مردم جدا کرد و باعث شد تا جامعه نسبت به حکومت بی تفاوت باشد. عدم مشارکت سیاسی مردم یکی از مصادیق این بی تفاوتی است. حکومت پهلوی برای راضی نگه داشتن و توجه به خواسته های مردم تلاش چندانی نکرد یا تلاش های وی با شکست مواجه شد.(6)  یکــی از بارزتریــن صفــات حکومــت پهلــوی، وابســتگی بــه دولت هــای بیگانـه بـه ویـژه آمریـکا در همه امور از قبیل عزل و نصب دولت و وزرا و مسئولین بـود. ایـن در حالی اسـت کـه یکـی از اصـول مهـم قانـون اساسـی جمهـوری اسلامی ایـران؛ اسـتقلال، حاکمیـت و تمامیـت ارضی کشـور اسـت.(7)  آنچه ضعف پهلوی را تشدید کرده بود سبک مدیریت و رهبری سیاسی شخص شاه بود. از دیدگاه کارگزاران حکومت پهلوی عواملی چون ضعف شخصیت، استبداد، عدم توجه به نظرات کارشناسی، عدم پایبندی به قانون اساسی، وابستگی و از بین بردن نهادهای واسط بین حاکمیت و مردم در سبک رهبری محمدرضا شاه، زمینه انقلاب اسلامی مردم و سقوط حکومت پهلوی را فراهم آورد.(8)  در مقابل، جریان مردمیِ مدیریت کشور شاخصی است که انقلاب اسلامی را از حکومت پهلوی و حتی سایر حکومت های رایج جهان متمایز کرده است. انتخابات آزاد با تعداد زیاد به درستی انجام گرفت و قانون اساسی با اکثریت آرا مردمی تصویب شد و حکومتی بر پایه مردم سالاری دینی شکل گرفت. 

ب. بررسی وضعیت امنیتی و نظامی دوران پهلوی دوم؛ 
پهلـوی دوم بـا خرید انواع تسـلیحات غربـی، به ویژه از آمریکا، سـعی در تقویت نیروی نظامـی داشـت؛ ولـی درواقع، غربی هـا بـا فـروش انـواع سلاح های خود با قیمـت بالا به ایران، قصـد به تاراج بـردن ذخایر این ملت را داشـتند و از سـویی دیگـر، آن ها ایـران را انبـاری از مهمـات کـرده بودنـد و در مواقـع مختلـف، بـدون اجـازه ایـران، از آن ها اسـتفاده می کردنـد. بـرای نمونـه، ملکه پهلـوی دراین باره گفتـه اسـت: «یک روز محمدرضا که خیلی ناراحت بود، به من گفت: «مادر جان، مرده شور این سلطنت را ببرد که من شاه و فرمانده کل قوا هستم، ولی بدون اطلاع من، هواپیماهای ما را برده اند ویتنام».(9)   
درحالی که اقتـدار نظامـی امروز ایـران بر کسی پوشیده نیست و به طوری که توانسـته اسـت در طـول جنـگ تحمیلـی هشت ساله، جنـگ 33 روزه حزب الله، جنـگ 22 روزه، فتنه داعـش و... در مقابل کشـورهای بـزرگ اسـتعماری، قـدرت نظامـی و سیاسـی خـود را نشـان دهـد و امـروزه، همـگان بـه رشـد روزافزون قدرت نظامی و سطح بالای امنیت در کشور اذعان دارند. 

ج. بررسی جمعیت و ویژگی های کمّی و کیفی آن؛
 جمعیت ایران در پایان دوره پهلوی، ۳۶ میلیون نفر بود. امروز جمعیت به بیش از 90 میلیون نفر رسیده است. ازنظر شاخص های کیفی از قبیل سلامت و بهداشت و آموزش و امکانات رفاهی و امید به زندگی نیز بر اساس آمار مراکز بین المللی رشد چشم گیری داشته است. د. بررسی پیشرفت علمی و فناوری؛ یکی از عوامل توسعه یافتگی کشورها، سطح کمیّت و کیفیّت آموزش است.
 برسی آمار در سال تحصیلی 96-95 نشان می دهد که 3.7 میلیون دانشجو در بیش از 2500 واحد آموزشی دانشگاهی مشغول تحصیل هستند. این آمار با دوران پهلوی ازلحاظ تعداد و سطح و تنوع آموزش قابل مقایسه نیست. بر اسـاس نتایجی که پایگاه اسـتنادی اسـکوپوس (Scopus)، منتشر کرده است تعـداد مـدارک علمـی ثبت شده از جمهـوری اسلامی ایـران در سـال 1996 برابر با 842 مـورد بـوده و در سـال، 2017 تعـداد مـدارک و مسـتندات علمی کشـور به رقم 4388 مورد افزایش یافته اسـت و نسـبت به سـال، 1996 رشـد 64/9 برابری را نشـان می دهد و در این سـال، جایگاه ایران در دنیا، به رتبه 16 ارتقاء یافته اسـت؛(10)  درحالی که در دوران پهلوی اثری از علم و پیشرفت علمی در کشور نبود؛ اما امروزه ایران در علوم روز مثل نانو، بیوشیمی، پزشکی و ... و صنایع دانش بنیان، نیروگاه سازی، سدسازی، تجهیزات پزشکی و صنعت هوافضا و نظامی و... جزو کشورهای سرآمد است.(11) 

 هـ. بررسی وضعیت اقتصادی کشور در دوران پهلوی؛
 ایران در رژیم پهلوی، نمونه کامل اضمحلال اقتصاد ملی یک کشور جهان سومی در نظام سرمایه داری بین الملل بود. کشوری که در اواخر عمر رژیم پهلوی با فروش نفت، تلاش داشت به معیارهای توسعه ی غربی دست یابد. کشاورزی ایران در سایه ی واردات محو شد. اقتصاددانان برای بررسی رشد اقتصادی همراه با عدالت و تشـخیص میـزان کاهـش نابرابـری در توزیـع درآمـد و توزیع مناسب ثروت از شاخص ضریب جینی استفاده می کنند. اگـر ضریب جینی کشـوری در طـول زمان مشـخصی کاهش پیدا کنـد، نشـان دهنده افزایـش عدالـت اجتماعـی و کاهـش فاصله طبقاتـی در آن کشـور خواهـد بـود. بررسی های بانک جهانی نشان می دهد که تغییرات نرخ ضریب جینی از سـال 1366 تـا 1393 ش، 8.6 درصد کاهش داشـته اسـت. این در حالی اسـت که در سـال های آخـر رژیـم پهلـوی، تغییـرات ضریـب جینـی رونـدی افزایشـی داشـته اسـت.(12) 
 در سایر شاخص های اقتصادی نظیر توزیع ثروت، توسعه صنایع تولیدی و فعالیت های اقتصادی، کاهش فقر، بدهی خارجی، پس از انقلاب به مراتب وضع بهتری در کشور ایجاد شده است. کشور ما باوجود تحریم، دچار بدهکاری نشد. خیلی از کشورها بااینکه نه تحریم بودند، نه این همه دشمنی داشتند، صدها میلیارد به بانک جهانی، به صندوق بین المللی پول، به فلان کشور بدهکار شدند. بدهکاری ما نزدیک صفر است، این موفّقیّت خیلی مهم است؛ یعنی حتّی در همین زمینه ی اقتصاد هم که حالا شاخص های منفی متعدّدی وجود دارد، این شاخص ها هم وجود دارد.(13)  

و. بررسی سیاسی و دیپلماتیک ایران در دوره پهلوی؛ 
نظام جمهوری اسلامی ایران با اتخاذ سیاست خارجی برگرفته از اصول دینی به ارتباط با سایر کشور ها می پردازد؛ که عبارت اند از: نفی سلطه گری و سلطه پذیری، حفظ استقلال همه جانبه، به رسمیت شناختن استقلال و آزادی و حکومت حق و عدل به عنوان حقوق همه مردم جهان، خودداری کامل از هرگونه دخالت در امور داخلی ملل دیگر، روابط صلح آمیز و حسنه متقابل با دُوَل غیر محارب، حکمت و مصلحت در سیاست خارجی و... (14)  این در حالی است که در زمان پهلوی، شاه حتی حق تعیین افراد دلخواه برای مناصب کشوری نداشت و افراد تحمیلی از طرف غرب باید معرفی می شدند. از طرفی غرب با مداخلــه در امور داخلی و حقــوق عمــومی کشور، از طریــق اعمــال فشــار نظــامی، سیاســی، اقتصــادی و... به تحمیل اراده خود بر کشور، می پرداخت.

 ز. بررسی وضعیت منابع طبیعی و مواد خام و معادن؛ 
ایران باوجود ذخیره قطعی افزون بر ۵۵ میلیارد تن و تنوع بیش از ۶۴ نوع ماده معدنی، کشوری معدنی است. پیش از پیروزی انقلاب اسلامی معادن محدودی در ایران مورد اکتشاف و بهره برداری قرارگرفته بود و به دلیل اهمیت نفت و گاز برای رژیم شاهنشاهی، عمده تمرکز اقتصاد کشور بر این دو بخش بود و معادن مورد کم توجهی قرار گرفتند؛ اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی کشور برای شکوفایی اقتصاد صنعتی و معدنی و رهایی از اقتصاد نفتی به سمت اکتشاف و بهره برداری از معادن پیش رفت. نتیجه تلاش ها باعث شناسایی 57 میلیارد تن ذخیره معدنی در کشور شناسایی (37 میلیارد تن ذخیره قطعی) شد و بخش عمده ای از آن به بهره برداری رسید. همچنین تولیدات معدنی از 20 میلیون تن در سال 1357 به 220 میلیون تن در پایان سال 1396 رسید.(15)  

 نتیجه:
 قدرتمندی و داشتن اقتدار یکی از بزرگ ترین دغدغه های فکری سیاست مداران هر کشوری است. اگر یک کشور از قدرت ملی بالایی برخوردار باشد، می تواند خواسته های خود را بدون مانع تأمین کند. قدرت و اقتدار و ثروتمندی منشأ و مبادی گوناگونی دارد که در یک کارکرد جمعی، با نگاه منظومه ای باید بدان نگریست. عوامل اصلی شکل دهنده قدرت کشورها در حوزه های مختلف اقتصادی، سیاسی، نظامی، اجتماعی، علمی و... قرار دارند. با بررسی هر یک از این عوامل بر اساس آمارهای رسمی و بین المللی، در زمان اوج قدرت پهلوی دوم (1352) و سال های اخیر، می توان نتیجه گرفت که انقلاب اسلامی باوجود همه مشکلات داخلی و خارجی، رشد چشم گیری در عرصه های مختلف مردم سالاری، اقتصادی و صنعتی و نظامی و ... داشته و به عنوان قدرت منطقه ای و در برخی موارد بین المللی محسوب می شود.

 منابع بیشتر برای مطالعه:
1- مجموعه بیانات مقام معظم رهبری در مورد دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران؛ دیروز، امروز، فردا، دفتر نشر معارف کتاب امواج اراده ها، راضیه عزیزی.

پی نوشت:

1. حسن خانی، جعفر، 1396/02/29، مهم ترین مؤلفه قدرت ایران، پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت الله العظمی خامنه ای مدظله العالی، https://khl.ink/f/32413
2 . محمدی، منوچهر، مؤلفه های قدرت در جمهوری اسلامی ایران، ص 20.
3 . ر ک: تلیس، اشلی و دیگران، سنجش قدرت ملی در عصر فرا صنعتی.
4 . زرقانی، سید هادی، «نقد و تحلیل مدل های سنجش قدرت ملی».
5 . خامنه ای، سید علی، ۱۴۰۱/۰۱/۲۳، بیانات در دیدار مسئولان نظام، پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت الله العظمی خامنه ای مدظله العالی، https://khl.ink/f/50037
6 . الهی زاده، محمدحسن، حیاری، حبیب«ساختار قدرت سیاسی پهلوی دوم و تأثیر آن در بروز انقلاب اسلامی»، 25-50.
7 . راجی، سید محمدحسین، صعود چهل ساله، ص 12.
8 . پیرانی، شهره، «سبک رهبری پهلوی دوم از دیدگاه کارگزاران سلطنت»، ص 124-150.
9 . اسلامیه، مصطفی، خاطـرات تاج الملوک، ص 387.
10 . راجی، سید محمدحسین، صعود چهل ساله، ص 52.
11 . راجی، سید محمدحسین، صعود چهل ساله، ص 56.
12 . راجی، سید محمدحسین، صعود چهل ساله، ص 65.
13 . خامنه ای، سید علی، ۱۴۰۱/۰۱/۲۳، بیانات در دیدار مسئولان نظام، پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت الله العظمی خامنه ای مدظله العالی: https://khl.ink/f/50037
14 . اصل 11 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
15 . راجی، سید محمدحسین، صعود چهل ساله، ص 66.