پرسش:
آیا شرکت شیعیان در نماز جماعت اهلسنت، بر اساس روایات اهلبیت علیهمالسلام ، صرفاً یک تاکتیک برای حفظ جان بوده یا دارای فلسفه اجتماعی و وحدتآفرین نیز هست؟
وحدت در جامعه اسلامی یکی از کلیدیترین رازهای بقای اسلام و مسلمانان است. امیر مؤمنان علیهالسلام در موضوع غصب خلافت، برای حفظ این وحدت، به سکوت و عدم برخورد نظامی سوق داد تا بنیان دین حفظ شود. در سالها و دورههای بعد نیز افزون بر حفظ وحدت، حفاظت از کیان تشیع، ایجاب میکرد که پیروان اهلبیت علیهمالسلام یکی بودن و وحدت مسلمانان را با حضور در کنار اهلسنت و مناسک عمومی، نشان دهند. خود اهلبیت علیهمالسلام نیز برای این رفتار تاکتیکی، توصیههایی داشتهاند که میتواند هدف از آن را روشن کند.
در ادامه به این مسئله پرداخته خواهد شد.
الف. توصیه به حضور در نماز جماعت اهلسنت
در کلمات اهلبیت علیهمالسلام نسبت به همراهی با اهلسنت در نمازهای جماعت توصیههایی شده است که نمیتواند تنها به موضوع نماز جماعت اختصاص داشته باشد، بلکه بیان برخی ویژگیها و بیان پاداشها، نشان از اهمیت همراهی با آنان دارد همانند:
«مَنْ صَلَّى مَعَهُمْ فِی الصَّفِّ الْأَوَّلِ کَانَ کَمَنْ صَلَّى خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلیاللهعلیهوآله؛ (1)
هرکس با اهلسنت، در صف اوّل آنها نماز بگذارد، مانند کسى است که پشتسر رسول اللّه صلیاللهعلیهوآله در صف اوّل نماز گزارده است.»
این روایت میتوانست به حضور در نماز جماعت آنان توصیه کند، اما تأکید بر صف اول و تشبیه آن به صف اول نماز پیامبر صلیاللهعلیهوآله گویای این نکته است که مؤمنان باید خود را در جمع آنان نشان داده و این همراهی را به رخ بکشند و در مقابل پاداشی چنین ارزشمند را بهدست خواهند آورد. اهمیت این حضور در روایت دیگری چنین بیان شده است:
«عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِاَلسَّلاَمُ قَالَ: مَنْ صَلَّى فِی مَسْجِدِهِ ثُمَّ أَتَى مَسْجِداً مِنْ مَسَاجِدِهِمْ فَصَلَّى مَعَهُمْ خَرَجَ بِحَسَنَاتِهِم؛ (2)
امام صادق علیهالسلام فرمودند: هر کس در مسجد خود (منزلش) نماز بخواند و سپس به مسجدى از مساجد اهلسنت یا مخالفین وارد شود و با ایشان نیز از روى تقیّه نماز گزارد، وقتى از مسجد بیرون آید همه حسنات آنان را برای خود برداشته است.»
مجلسی اول در شرح این روایت مینویسد منظور از حسنات آنان این است که در صورت صحّت و مقبول بودن اعمال آنها، براى آن نمازها هرچقدر ثواب مقدّر بوده به این شخص مؤمن میرسید. این میزان بهرهمندی از ثواب، اهمیت حضور در کنار آنان را روشن میکند که خداوند چنین مشوقی را برای آن تعیین نموده است. (3)
صاحب کتاب وسایل الشیعه بابی را به این روایات اختصاص داده با عنوان «بَابُ اسْتِحْبَابِ حُضُورِ الْجَمَاعَهِ خَلْفَ مَنْ لَا یُقْتَدَى بِهِ لِلتَّقِیَّهِ وَ الْقِیَامِ فِی الصَّفِّ الْأَوَّلِ مَعَه.» (4) مرحوم شیخ حر عاملی در این بخش از کتاب خود، حدود 10 روایت با این موضوع را گرد آورده و از عنوان باب هم مشخص است که در جمعبندی این روایات به استحباب این رفتار و حضور در جماعت اهلسنت رسیده است.
بنابراین اهلبیت علیهمالسلام بر حضور در نماز جماعت اهلسنت و پررنگ نشان دادن این حضور تأکید داشتهاند که در بخش بعدی به علت این تأکیدات اشاره خواهد شد.
ب. هدف از شرکت در نماز جماعت اهلسنت
پیش از تبیین علل و اهداف توصیه معصومان علیهمالسلام بیان این نکته لازم است که همراهی با اهلسنت تنها در نماز جماعت خلاصه نشده و جلوههای دیگری نیز دارد که روایات آن متعدد است و برای نمونه به این سفارش امام صادق علیهالسلام بسنده میشود که فرمودند:
«أُوصِیکُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ وَ لَا تَحْمِلُوا النَّاسَ عَلَى أَکْتَافِکُمْ فَتَذِلُّوا إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى یَقُولُ فِی کِتَابِهِ "وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً" ثُمَّ قَالَ عُودُوا مَرْضَاهُمْ وَ اشْهَدُوا جَنَائِزَهُمْ وَ اشْهَدُوا لَهُمْ وَ عَلَیْهِمْ وَ صَلُّوا مَعَهُمْ فِی مَسَاجِدِهِم... ؛ (5)
شما را به تقواى الهى سفارش مىکنم، مردم (اهلسنت) را بر خود چیره نگردانید که خوار مىشوید همانا خداى عزّ و جلّ در قرآن کریم مىفرماید: "با همه مردم بهخوبی گفتگو و معاشرت کنید" سپس فرمودند: از بیماران آنان (اهلسنت) عیادت کنید، در تشییعجنازهشان حاضر شوید و شهادت بدهید اگرچه به نفع یا به ضررشان باشد و با آنها در مساجدشان نماز بگزارید.»
در این روایت حضرت در کنار نماز به عیادت از بیماران و شرکت در تشییعجنازه آنها و حتی شهادت دادن در دادگاههایشان نیز توصیه فرموده و رعایت این آداب را برای خوار نشدن و آسیب ندیدن ضروری شمردهاند. البته در برخی از گزارشها، (6) این روایت تتمهای دارد که حضرت این نوع رفتار را برای نشان دادن اخلاق اسلامی صحیح و تمایز از اهلسنت به پیروان و شیعیان خود توصیه کردهاند و نهتنها برای تقیه نیست، بلکه برای نشان دادن اخلاق حسنه پیروان اهلبیت علیهمالسلام توصیهشدهاند.
البته تقیه نیز عامل مهم دیگری در این تأکیدات میتواند باشد که در روایات به آن اشاره شده است. (7) حتی برفرض صحت گزارشی که حسنین علیهماالسلام نیز پشت سر فردی مثل مروان بن حکم نماز خواندهاند (8) نیز میتواند، بر پایه تقیه و مدارا با مخالفان توجیه شود.
پس افزون بر تقیه و حفظ جان مؤمنان، نشان دادن حسن اخلاق و اتحاد بین مسلمانان در همراهی با اهلسنت در امور اجتماعی و مناسک دینی، مورد هدف و تأکید اهلبیت علیهمالسلام بوده است.
نتیجه:
در کلمات اهلبیت علیهمالسلام توصیههای متعددی به همراهی شیعیان با اهلسنت و عموم جامعه اسلامی شده که عرصههای اجتماعی و دینی را شامل میشود. این توصیهها در مصادیقی همچون شرکت در نماز جماعت اهلسنت، عیادت از بیمارانشان، تشییعجنازه و حضور بهعنوان شاهد در محاکم و دادگاههایشان جلوهگر است. این تاکتیک افزون بر تقیه و حفظ جان شیعیان در مواردی که پیروان اهلبیت علیهمالسلام شناخته شده هستند و در جامعه زندگی میکنند، وسعت روحی و اخلاقی ایشان را به نمایش گذاشته و در بُعد مهمتر، سبب انسجام و وحدت در صفوف مسلمانان خواهد شد.
پینوشتها:
1. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفارى علیاکبر و آخوندى، محمد، تهران: اسلامیه، چاپ چهارم، 1407 ق، ج3، ص 380.
2. ابنبابویه، محمد بن على (شیخ صدوق)، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: غفاری، علیاکبر، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، چاپ دوم، 1413 ق، ج 1، ص 407.
3. ر.ک: مجلسى، محمدتقى بن مقصودعلى، لوامع صاحبقرانى (مشهور به شرح فقیه)، قم: موسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، 1414 ق، ج ۴، ص ۴۸۱.
4. شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم: مؤسسه آلالبیت، چاپ اول، 1409 ق، ج8، ص 299.
5. برقى، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، محقق / مصحح: محدث، جلالالدین، قم: دارالکتب الإسلامیه، چاپ دوم، 1371 ق، ج 1، ص 17.
6. شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم: مؤسسه آلالبیت، چاپ اول، 1409 ق، ج 12، ص 7.
7. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفارى علیاکبر و آخوندى، محمد، تهران: اسلامیه، چاپ چهارم، 1407 ق، ج 3، ص 372.
8. شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم: مؤسسه آلالبیت، چاپ اول، 1409 ق، ج8، ص 301.







