پاسخ ارائه شده به سؤالِ یک پرسشگر با مشخصات خاص است. در صورتی که سؤال یا ابهامی برای شما ایجاد شده از طریق درگاه های پاسخگویی پیگیری فرمائید.
حکم جوک ها در مورد اقوام و قومیت ها
شوخی‌های قومیتی که شامل نسبت دادن صفت‌های زشت به یک گروه باشد، به دلیل ایجاد کینه، تحقیر و غیبت، رفتاری غیراخلاقی و ممنوع است.

پرسش:

آیا تعریف کردن جوک‌هایی که در مورد اقوام و قومیت‌های مختلف تعریف می‌کنند و خنداندن دیگران با این جوک‌ها مشکل دارد؟ (بررسی جهت اخلاقی )

پاسخ:

انسان‌ها برای شوخی نمودن و خندان دیگران شیوه‌های مختلفی بکار می‌بندند؛ اگرچه ممکن است قصدشان خنداندن و شاد نمودن دیگران باشد که خیلی هم خوب و ارزشمند است اما این هدف ارزشمند را نمی‌توان با هر روش و وسیله‌ای تأمین کرد، بلکه برخی از انواع و شیوه‌های خنده هستند که اخلاقی و مورد تأیید نمی‌باشند. در مورد شوخی‌های قومیتی هم این سؤال مطرح می‌شود که آیا شوخی و طنز با اقوام مختلف جایز هست یا نه؟

نکته اول: تعریف شوخی‌های قومیتی

منظور از شوخی‌های قومیتی شوخی است که در ضمن آن یک صفت زشت مانند نفهمی یا تنبلی یا یک گناه یا رذیله اخلاقی مانند بخل یا بی‌غیرتی را به یک قوم خاص یا شهر خاص یا صنف خاص نسبت بدهند. گاهی در خود شوخی چنین نسبتی به همه آن قوم هست و گاهی هم در مورد یک نفر از آن قوم که با تکرار این نوع شوخی‌ها به‌مرور آن صفت یا گناه یا رذیله برای همه آن قوم در اذهان تثبیت می‌شود؛ درهرصورت هردو مشمول این بحث می‌شوند. حتی اگر گوینده این نوع شوخی‌ها واقعاً قصد ندارد چنین صفات زشتی را به مردم آن شهر یا قوم یا کشور نسبت دهد و صرفاً قصد مزاح دارد، اما به‌واسطه آثار مخربی که در آن‌ها هست - که در ادامه بیان خواهد شد - حتماً باید از آن پرهیز کرد.

نکته دوم: بررسی جهتِ شرعی مسئله

در مورد حکم شرعی چنین شوخی‌هایی که با اقوام می‌شود فقهای معظم غالباً به‌دلیل اینکه این نوع شوخی‌ها را که معمولاً مشتمل بر غیبت یا توهین یا اذیت و تحقیر دیگران است حرام می‌دانند؛ البته هرکدام از مخاطبین عزیز لازم است برای اطلاع ازنظر دقیق و کامل مرجع تقلید خود به رساله ایشان مراجعه نماید؛ در این نوشتار به جهاتِ اخلاقی و تربیتی این نوع شوخی‌ها پرداخته می‌شود.

نکته سوم: انواع شوخی‌های قومیتی

شوخی نمودن با اقوام مختلف می‌تواند چند نوع باشد:

نوع اول: طنزهای بیان‌کننده نقاط قوت و فضائل

شوخی‌هایی که در ضمن آن یک نقطه قوت و فضیلت را به قومی یا شهری یا کشوری نسبت می‌دهد که چنین شوخی‌هایی از جهت اخلاقی کاملاً شایسته و مصداق نشر فضیلت‌ها و خوبی‌ها است. مثلاً اصفهانی‌ها را زرنگ، اقتصادی، حسابگر و اهل تجارت، یا شیرازی‌ها را اهل آرامش و خوش‌ذوق، خوش‌مشرب، اهل شعر و ادب یا تبریزی‌ها و آذری‌ها را غیرت‌مند، سخت‌کوش، باوفا و اهل کار معرفی می‌نمایند؛ بدون شک چنین شوخی‌هایی اگر از جهات دیگر مشکل نداشته باشد بسیار به‌جا و باعث گسترش چنین صفات ارزنده‌ای در جامعه می‌شود.

نوع دوم: طنزهای خنثی

گاهی در طنزها و شوخی‌هایی که در مورد برخی اقوام گفته می‌شود هیچ بدی و زشتی به آن‌ها نسبت داده نمی‌شود و از این نظر خنثی است و صرفاً مطلبی در مورد یک نفر از آن شهر گفته می‌شود که در این مواقع این نوع شوخی‌ها به‌شرط رعایت شرایط لازمِ دیگر، اخلاقاً جایز است و چون برکات و نتایج مثبت شوخی و خندان دیگران را در‌پی دارد پس قابل سفارش است. هرچند احتیاط در این است که تا جایی که ممکن است از اسم بردن شهرها و اقوام دیگر پرهیز شود تا مایه سوءتفاهم نگردد.

نوع سوم: شوخی‌های آفت دار

اما نوع سوم طنزهایی است که در آن برخی صفات زشت و فعل‌های حرام یا رذیله‌هایی اخلاقی به مردم شهری یا قومی نسبت داده می‌شود و معمولاً آفت‌هایی مانند تحقیر و توهین دیگران، اذیت، غیبت، تهمت به آن‌ها و ... در‌پی دارد که این نوع شوخی‌ها بدون شک ازنظر اخلاقی قابل تائید نمی‌باشد و نه‌تنها ثواب و پاداش و نتایج مثبتی برای آن‌ها در پی نخواهد داشت، بلکه در نامه عمل کسانی که این نوع شوخی‌ها را انجام می‌دهند گناهان بزرگی مانند غیبت و تهمت و اذیت مؤمن و تحقیر مؤمن ثبت و ضبط می‌گردد.

نکته چهارم: آثار شوخی‌های نامناسب قومی

در اینجا لازم است به‌صورت مختصر به جایگاه انواع آفت‌هایی که برای نوع سوم بیان شد در فرهنگ دینی پرداخته شود تا زمینه‌ساز پرهیز هرچه بیشتر از این نوع شوخی‌ها گردد.

تمسخر و تحقیر

یکی از مهم‌ترین و پرتکرارترین آفت‌های شوخی‌های مذموم قومیتی، تحقیر و تمسخری است که در این نوع شوخی‌ها نسبت به ایشان اتفاق می‌افتد. تحقیر و تمسخری که در فرهنگ دینی به‌شدت از آن پرهیز داده شده است تا حدی که امام صادق علیه‌السلام فرمودند:

 «خداوند عزّوجلّ مى‏فرماید: "هر کس بنده مؤمن مرا خوار کند باید به من اعلان جنگ دهد."» (1)

 یا طبق روایت دیگری فرمودند:

 «هرکه مؤمن بینوایى را حقیر شمارد، خداوند پیوسته او را تحقیر کند و دشمنش دارد تا آنگاه‌که از تحقیر او دست بردارد.» (2)

 و امام سجاد علیه‌السلام در روایتی تمسخر و تحقیر دیگران را ازجمله گناهانی می‌شمارند که باعث نزول بلا می‌گردد. (3)

آزار و اذیت

یکی دیگر از آفت‌های شوخی‌های قومیتی آزار و اذیتی است که معمولاً در این نوع شوخی‌ها اتفاق می‌افتد؛ چراکه معمولاً در این نوع شوخی‌ها یک صفت زشت مانند نفهمی یا تنبلی یا یک گناه یا رذیله اخلاقی مانند بخل یا بی‌غیرتی، به یک قوم خاص یا شهر خاص یا صنف خاص نسبت داده می‌شود و معمولاً افراد از این نوع نسبت دادن‌ها هرچند به شوخی ناراحت و اذیت می‌شوند؛ اذیت و ناراحتی که در روایات در مورد آن چنین می‌خوانیم:

«رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمودند:

 «هر کس مؤمنی را اذیت کند من را اذیت نموده است. (4) هرکس مؤمنی را محزون و ناراحت کند و پس‌ازآن همه دنیا را به او بدهد، این بخشش او کفاره آن گناهش نمی‌شود و به‌سبب این بخشش به او اجری داده نمی‌شود.» (5)

تهمت

غالب این نوع شوخی‌ها که در آن صفت یا گناه یا رذیله‌ای به اقوامی نسبت داده می‌شود، غیرواقعی و اغراق‌آمیز بوده و متضمن یک نوع دروغ و تهمت است و آثار شوم و بزرگ را در پی دارد؛ چنانچه امام صادق علیه‌السلام فرمودند:

 «هرگاه مؤمن به برادر خود تهمت زند ایمان در قلب او آب مى‏شود همچنان که نمک در آب حل مى‏شود.» (6)

تولید کینه و نفرت و شکاف اجتماعی

طبیعی است رفتاری که در آن توهین و تحقیر و اذیت و تهمت باشد منجر به کینه و نفرت و شکاف اجتماعی هم خواهد شد؛ به‌طوری‌که گسترش این نوع شوخی‌ها صمیمت و همدلی و مهربانی که بین اقوام مختلف یک جامعه باید باشد تا زندگی اجتماعی موفق و دل‌نشین و گوارایی را در کنار هم تجربه کنند؛ تبدیل به کینه و نفرت و حس دوری و انتقام می‌نماید. چنانچه اهل‌بیت علیهم‌السلام با بیان‌های مختلف از شوخی و طنز پرهیز داده‌اند و آن را مایه کینه و نفرت و شکاف معرفی می‌نمایند که بعید نیست منظور شوخی‌هایی مانند شوخی‌های قومیتی باشد. چنانچه حضرت علی علیه‌السلام فرمودند: شوخى، کینه بر‌جاى مى‏گذارد. (7)

نتیجه:

با توجه به آنچه گذشت، روشن می‌شود که هرچند اصل مزاح و خنداندن دیگران، در صورت رعایت موازین شرعی و اخلاقی، امری پسندیده است، اما نمی‌توان برای تحقق این هدف از هر شیوه‌ای بهره گرفت. ازاین‌رو، شوخی‌های قومیتی اگر مشتمل بر نسبت دادن عیب، گناه و صفات ناپسند به اقوام و گروه‌های مختلف و موجب تحقیر، تمسخر، اذیت و یا دیگر آسیب‌های اخلاقی باشد، قابل تأیید نیست و می‌تواند زمینه‌ساز کینه، نفرت و گسست اجتماعی گردد. در مقابل، طنزهایی که بدون هتک حرمت دیگران و با هدف نشر فضایل، ایجاد نشاط و تقویت صمیمیت بیان می‌شود، از جهت اخلاقی پسندیده‌اند؛ بنابراین، شایسته است انسان حتی در مقام مزاح نیز کرامت و حرمت دیگران را پاس داشته و شادی را به بهای رنجش و تحقیر بندگان خدا فراهم نسازد.

پی‌نوشت‌ها:

1. قالَ اللَّهُ عزّوجلّ: «لِیأْذَنْ بحَربٍ منّی مَن أذلَّ عَبدیَ المؤمنَ.» ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، محمد بن علی بن بابویه صدوق (381 ق)، قم، دار الرضی، اول، 1406 ق، ص ۲۳۸.

2. «مَن‏ حَقّر مؤمناً مِسْکیناً لم یَزَلِ اللَّهُ لَهُ حاقِراً ماقِتاً حتّى‏ یَرجِعَ عن مَحْقَرَتِهِ إیّاهُ.» المؤمن، کوفی اهوازی، حسین بن سعید: (۳۰۰ ه.ق.)، قم – ایران، دار المرتضی، ۱۴۱۱ ه.ق، ص ۵۰.

3.«وَ الذُّنُوبُ الَّتِی تُنْزِلُ النِّقَمَ عِصْیَانُ الْعَارِفِ بِالْبَغْیِ وَ التَّطَاوُلُ عَلَى النَّاسِ وَ الِاسْتِهْزَاءُ بِهِمْ وَ السُّخْرِیَّهُ مِنْهُم‏ و... .» حر عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، اول، مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام، قم، 1409 ق.جلد: ۱۶، ص ۲۸۱.

4. «مَن آذى‏ مُؤمناً فَقَدْ آذانی.» محمد بن محمد شعیری، جامع الاخبار، (قرن 6)، نجف، مطبعه حیدریه، اول، بی‌تا، ص ۱۴۷.

5. «مَن أحْزَن مُؤمناً ثمّ أعطاهُ الدُّنیا لم یَکُنْ ذلکَ کَفّارتَه، ولم یُؤْجَرْ عَلَیهِ.» مجلسی، محمدباقر‏، بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الأطهار علیهم السلام، 110 جلد، تحقیق: جمعی از محققان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، دوم، 1403 ق، جلد: ۷۲، ص ۱۵۰.

6. «إذا اتَّهَمَ المؤمنُ أخاهُ انْماثَ الإیمانُ مِن قلبِهِ کما یَنْماثُ المِلحُ فی الماءِ.» الکلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: علی‌اکبر غفارى و محمد آخوندى، 8 جلد، تهران، اسلامیه، پنجم، 1363 ش، جلد: ۲، ص ۳۶۱.

7. «المِزاحُ یُورِثُ الضَّغائنَ.» حرانی، حسن بن علی ابن شعبه، تحف العقول، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه، دوم، 1404 ق ص 86.