پرسش:
فرزندانم در بیشتر مواقع حتی برسرچیزهای کوچک، با هم دعوا و مشاجره میکنند، چگونه برای رفع این چالش اقدام کنم؟
برای مدیریت و کاهش دعواهای فرزندان، والدین باید بهجای برخوردهای واکنشی و مقطعی، از راهبردهای پیشگیرانه، اصلاحی و مداخلات هدفمند استفاده کنند. در ادامه، راهکارهایی ارائه میشود که با کاربست آنها میتوان از شدت و تکرار دعواها کاست و زمینه را برای روابطی سالمتر فراهم آورد.
نکته اول: راهکارهای پیشگیرانه و ایجابی (کاهش زمینههای بروز دعوا)
این دسته شامل اقداماتی است که والدین میتوانند پیش از وقوع دعوا بهکار گیرند تا از بروز یا تشدید تعارضات جلوگیری کند.
۱. تعیین قوانین و چارچوبهای رفتاری
پیش از هرگونه تعامل میان فرزندان، باید قوانین روشنی درباره رفتارهای ممنوع مانند: کتککاری، فحشدهی، سروصدای آزاردهنده و تجاوز به حریم دیگران وضع شود. این قوانین، مرزهای رفتاری را مشخص کرده و از بروز بسیاری از تعارضات پیشگیری میکند.
۲. آموزش راهحلهای جایگزین برای حل اختلاف
فرزندان باید بیاموزند که در دعواهای خواهر و برادری از چه روشهایی نمیتوانند برای بهکرسی نشاندن حرف خود استفاده کنند و چه روشهایی جایگزین مناسب است. والدین باید فهرستی از رفتارهای مشاجرهآمیز را به همراه راهحلهای جایگزین در اختیار فرزندان قرار دهند. برای نمونه، اگر کودک از دستزدن به اسباببازیهایش ناراضی است، بهجای کتککاری، باید شیوه درست بیان مخالفت و پیشنهاد مشارکت را بیاموزد.
3. ایجاد فعالیتهای مشترک بیرون از خانه
فراهمآوردن موقعیتهایی که فرزندان در فضای بیرون از خانه فعالیتهای گروهی داشته باشند، موجب تقویت همدلی و مراقبت آنان از یکدیگر میشود. والدین باید از این بستر برای کاهش تنشهای درونخانگی و افزایش همکاری میان فرزندان بهره گیرند.
4. رفتار اختصاصی بهجای رفتار یکسان
برخی محققان (1) معتقدند که برخورد یکسان با همه فرزندان ضروری نیست؛ بلکه باید به نیازهای منحصربهفرد هر کودک پاسخ داد. این رفتار اختصاصی نباید به تبعیض و ناعدالتی بینجامد، بلکه باید متناسب با نیاز و شأن هر فرزند باشد.
5. مشاجره گریزی همیشه راهحل نیست
مشاجره سازنده، بخشی طبیعی از رشد اجتماعی کودکان است و میتواند به استقلال فکری و تقویت قدرت بیان و حتی سازگاری آنان کمک کند. والدین نباید انتظار داشته باشند فرزندان همواره با یکدیگر موافق باشند. بهجای منع کامل مشاجره، باید به آنان آموزش دهند که چگونه با مهربانی و بیان روشن، خواستههای خود را مطرح کنند و نیاز به زورگویی یا پرخاش نداشته باشند.
6. مدیریت حس مالکیت همراه با آموزش اشتراک
اجازه داده شود هر فرزند برای خود اسباببازی اختصاصی داشته باشد و از عبارت «مال منه» استفاده کند. این کار به ارضای حس مالکیت کمک میکند، اما در کنار آن، مهارت اشتراکگذاری و همیاری نیز باید آموزش داده شود.
7. ممنوعیت تماشای فیلمهای نامناسب
محتوای خشونتآمیز رسانهها، تأثیر مستقیم بر رفتار پرخاشگرانه کودکان دارد. تماشای فیلمها و بازیهای خشن، رفتارهای نادرست را در فرزندان درونی میسازد و آنان را به تقلید از شخصیتهای منفی ترغیب میکند. والدین باید نظارت جدی بر محتوای مصرفی فرزندان داشته باشند.
8. پرهیز از مقایسه فرزندان با یکدیگر
مقایسه فرزند با خواهر یا برادرش، برای اصلاح رفتار، زمینهساز خشم، کینه و بدبینی آنان نسبت به یکدیگر و والدین میشود. مثلاً نباید گفت: «چرا تو مانند برادرت لباسهایت را آویزان نمیکنی؟»
9. پرهیز از تبعیض و رعایت عدالت
رفتار اختصاصی نباید به تبعیض بینجامد، زیرا تبعیض تخم کینه و دشمنی می پاشد. پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله میفرمایند:
«بین فرزندان به مساوات رفتار کنید، چنانکه دوست دارید در نیکی و محبت به شما به مساوات رفتار کنند.» (2)
باید توجه شود که حتی در مواردی بهظاهر کماهمیت مانند بوسیدن یکی از فرزندان و نبوسیدن دیگری نیز تبعیض محسوب میشود. (3)
10. اصلاح ارتباط والدین با یکدیگر
الگوی ارتباطی والدین، بهطور مستقیم بر روابط فرزندان تأثیر میگذارد. رفتارهای ناسالمی همچون دورویی، دروغ، خلف وعده، کینهتوزی، تمسخر، سرزنش و زورگویی میان والدین، در میان فرزندان نیز بازتولید میشود. والدین باید الگوی سالمی از ارتباط باشند تا فرزندان از آن پیروی کنند.
11. پرهیز از زندگی آشفته و بیقانون
نظم، مسئولیت و همکاری، سه رویکرد اساسی در خانواده است. والدین باید رفتارهای پذیرفتنی و ناپذیرفتنی را تعیین کنند و در صورت بروز رفتارهای ناشایست، واکنش بهموقع نشان دهند. مسئولیتها باید مشخص و نظارت بر آنها منطقی باشد و انتظار کمال از فرزندان نداشته باشند.
12. تقویت عواطف مثبت و همدلی میان فرزندان
دعواها اغلب ناشی از عدم درک متقابل و ضعف همدلی است. والدین باید با آموزش مهارت همدلی، به فرزندان بیاموزند که چگونه خود را جای دیگری بگذارند و احساسات خواهر یا برادر خود را درک کنند. امیرالمؤمنین علی علیهالسلام میفرمایند:
«هرکس دوست دارد خداوند به او عقل دهد، باید آنچه را برای خود میپسندد برای دیگران نیز بپسندد.» (4)
این اصل، پایه همدلی و مدارا در روابط خواهر و برادری است.
13. آموزش مهارتهای خودکنترلی و مدیریت خشم
بسیاری از دعواها ناشی از عدم توانایی در کنترل خشم است. والدین باید به فرزندان بیاموزند که در هنگام عصبانیت، چگونه خود را کنترل کنند و از واکنشهای آنی و پرخاشگرانه پرهیز نمایند. تکنیکهایی مانند تنفس عمیق، شمردن تا ده، یا ترک موقت موقعیت، میتواند در این زمینه مؤثر باشد.
14. تقویت روحیه گذشت و بخشش
والدین باید فرزندان را به عفو و بخشش تشویق کنند و نشان دهند که پس از هر دعوا، گذشت و آشتی، نشانه بزرگی و کرامت انسانی است. امیرالمؤمنین علی علیهالسلام میفرمایند:
«هرگاه بر دشمن خود توانا شدی، گذشت از او را سپاسگزاری از توانایی خود قرار ده.» (5)
15. توجه به زمانهای خاص و شرایط فیزیولوژیک
بسیاری از دعواها در زمانهای خاصی مانند خستگی، گرسنگی، یا نزدیک به خواب رخ میدهد. والدین باید به این شرایط توجه داشته باشند و در این زمانها، از فرزندان انتظار رفتار ایدهآل نداشته باشند. مدیریت زمان بازی، استراحت و تغذیه، میتواند بهطور چشمگیری از تعداد دعواها بکاهد.
16. شناسایی علل زمینهساز دعواها
شناخت علل رفتارهای پرخاشگرانه که منجر به دعوا میشود، گامی مؤثر در پیشگیری از آنهاست. ازجمله این علل میتوان به موارد زیر اشاره کرد (6)
• تقویت رفتار توسط والدین با تذکر ندادن
• مشاهده رفتار والدین در برداشتن وسایل دیگران بدون اجازه
• عدم دسترسی کودک به وسیله یا عدم امکان تهیه آن
• انتقامجویی یا آسودگی خاطر از رفتار فرزند دیگر
• تبعیض بین فرزندان
• تداخل زمانی در انجام کارهای مشترک
نکته دوم: راهکارهای اصلاحی و مدیریت دعوا (مداخله در هنگام وقوع)
این دسته شامل اقداماتی است که والدین هنگام بروز دعوا یا مشاجره باید بهکار گیرند تا از آسیبهای روحی و جسمی جلوگیری کرده و رابطه فرزندان را ترمیم نمایند.
1. تغییر نقشها
در مواردی که یکی از فرزندان نقش زورگو و دیگری نقش قربانی را به خود گرفته است، والدین باید با تغییر این نقشها، چرخه ناسالم را بشکنند. برای این منظور، باید از سرزنش مداوم فرزند زورگو پرهیز کرده و با مهربانی خواستههای خود را مطرح کنند و برای فرزند قربانی نیز مهارت مذاکره و تعامل را تقویت نمایند. (7)
2. محروم کردن
در مواردی که احتمال بروز دعوا وجود دارد، پیش از وقوع آن، باید پیامدهای مشخصی مانند محرومیت از وسیله مورد نزاع یا تماشای تلویزیون، به فرزندان گوشزد شود. اگر فرزندان به درخواست والدین برای یافتن راهحل توجه نکنند، باید بهتناسب سن و ظرفیتشان، از بازی با یکدیگر محروم شوند.
3. جلوگیری از نهادینه شدن رفتارهای نادرست
در اولین رفتار ناشایست، باید واکنش مناسب نشان داده و نادرستی کار را روشن کرد. برای جبران رفتار نادرست، روشهایی همچون عذرخواهی، تقسیم خوراکی یا بخشیدن اسباببازی آموزش داده شود. تغافل در موارد جزئی جایز است، اما تکرار یک رفتار نادرست بدون بازخواست، آن را نهادینه میکند.
4. مداخله مؤثر و مدیریت هدفمند دعواها
دعواهای خواهر و برادری، اگر مدیریت شوند، میتوانند کارکردهای مثبتی داشته باشند. شیوه مداخله باید منطقی و رشددهنده باشد و شامل تکنیکهای زیر باشد:
• پرهیز از پیشداوری درباره یکی از فرزندان
• تشویق و پاداش در هنگام سازش و رفتارهای محبتآمیز
• یادآوری تواناییهای مثبت هر یک در هنگام مشاجره برای زمینهسازی سازش
• نهی قاطع از هرگونه خشونت فیزیکی در خانه
• حفظ صبوری و خویشتنداری در برخورد با دعواها
• در نظر گرفتن مجازات مشترک برای هر دو طرف (مانند انجام کاری باهم)
• بررسی علل مشاجره، بهویژه بر سر وسایل و استفاده از راهحلهایی چون:
o تقاضای مؤدبانه برای گذشت از حق
o معامله با والدین (بخشیدن وسیله در ازای اجابت درخواست دیگر)
o حمایت از حق با واگذاری تصمیمگیری نهایی به خود فرزندان
5. تعیین سطح مشاجره و مداخله متناسب
دعواها در سطوح مختلفی رخ میدهند و نوع مداخله باید متناسب با شدت آن تنظیم شود. در ادامه به چند سطح و نحوه مداخله اشاره میشود.
• سطح یک: مشاجره جزئی بدون آسیب جسمی و روحی: والدین میتوانند کمترین مداخله را داشته باشند و بگذارند خودشان مشکل را حل کنند.
• سطح دو: مشاجره شدید همراه با پرخاشگری: والدین باید با تأیید عصبانیت هر دو، تبیین موقعیت، بازگویی دیدگاهها و ارائه راهحل، مداخله مفید داشته باشند.
• سطح سه: دعوا با آسیب احتمالی: والدین باید احساسات خود را از دعوا ابراز کنند (مثلاً «این سروصدا منو ناراحت میکند،») خطرات را شرح دهند، فرزندان را از هم جدا کنند، هرکدام را به اتاق خود بفرستند و جداگانه با آنها گفتوگو کنند. در صورت فوقالعاده بودن سطح مشاجره، جلسه مشترک با حضور هر دو برای ارائه راهحل برگزار شود.
6. استفاده از روش «دور کردن از موقعیت» در هنگام اوج دعوا
هنگامیکه دعوا به اوج میرسد و فرزندان توانایی کنترل خود را از دست میدهند، بهترین راه، جدا کردن آنان از موقعیت و فرستادنشان به اتاقهای جداگانه برای مدتی است تا هر دو آرام شوند. پس از آرامش، میتوان درباره علت دعوا و راهحلهای آن با آنان گفتوگو کرد.
نتیجه
مدیریت مؤثر دعوای فرزندان، مستلزم تلفیق راهبردهای پیشگیرانه و اصلاحی است. در حوزه پیشگیری، والدین باید با وضع قوانین شفاف، آموزش مهارتهای جایگزین حل اختلاف، تقویت همدلی، خودکنترلی و روحیه بخشش، ایجاد فعالیتهای مشترک بیرون از خانه، مدیریت حس مالکیت همراه با اشتراک، نظارت بر محتوای رسانه و اصلاح الگوی ارتباطی خود، زمینه تنش را بزدایند. همچنین پرهیز از مقایسه و تبعیض، رعایت عدالت، برقراری نظم، توجه به شرایط فیزیولوژیک (خستگی و گرسنگی،) شناسایی علل ریشهای مانند انتقامجویی یا تقویت ناخواسته و پذیرش مشاجره سازنده بهجای منع کامل، از بروز تعارضات میکاهد. در مواجهه با دعوا، مداخله باید هدفمند و متناسب با سطح آن باشد؛ در مشاجرات جزئی کمترین دخالت، در پرخاشگری شدید تأیید احساسات و ارائه راهحل و در موارد آسیبزا جداسازی فیزیکی، گفتگوی جداگانه و دورکردن از موقعیت صورت گیرد. تغییر نقشهای ناسالم (زورگو و قربانی)، اعمال پیامدهای مشخص مانند محرومیت، جلوگیری از نهادینهشدن رفتار نادرست با واکنش بهموقع، تشویق به سازش و استفاده از مجازات مشترک یا واگذاری تصمیمگیری به خودشان، به شکستن چرخه زورگویی و ترمیم رابطه کمک میکند.
منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. ایمانی، محسن؛ شیروانی، الهام، علل بروز درگیریهای فرزندان در خانواده و نحوه مدیریت و اصلاح آنها، تهران، پرکاس، ۱۳۹۲.
2. بابایی خورزوقی، علی، والدین و دوره حساس نوجوانی، اصفهان، دارخوین، 1399.
پینوشتها:
1. فیبر، ادل؛ مازلیش، الین، خواهران و برادرانی بدون رقابت، ترجمه مریم وتر، تهران، علم، ۱۳۸۷، ص ۱۱۵.
2. فیض کاشانی، محسن، المحجه البیضاء، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۳، ج ۲، ص ۴۶.
3. طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی ۱۴۱۳ ق، ص ۳۲۱.
4. «مَن أَحَبَّ أَن یُعطیَهُ اللّهُ عَقلَهُ فَلْیُحِبَّ لِلنّاسِ ما یُحِبُّ لِنَفسِهِ.» تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و درر الکلم، مصحح: سید مهدی رجایی، تهران، دارالکتب الإسلامیه، چاپ دوم، 1410 ق، ح ۸۶۶۵.
5. «إِذَا قَدَرْتَ عَلَى عَدُوِّکَ فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُکْرًا لِلْقُدْرَهِ عَلَیْهِ.» سید رضی، نهجالبلاغه، مصحح: صبحی صالح، قم، هجرت، 1414 ق، حکمت ۲۰.
6. ایمانی، محسن؛ شیروانی، الهام، علل بروز درگیریهای فرزندان در خانواده و نحوه مدیریت و اصلاح آنها، تهران، پرکاس، ۱۳۹۲، ص ۲۹-۳۴.
7. فیبر، ادل؛ مازلیش، الین، خواهران و برادرانی بدون رقابت، ترجمه مریم وتر، تهران، علم، ۱۳۸۷، ص 125-169.
