تحولات اجتماعی و سیاسی دانشگاه های ایران در دوره پهلوی

پاسخ:
تحولات اجتماعی و سیاسی ایران در اواخر دوره پهلوی، به ویژه در دانشگاه ها، تحت تأثیر عوامل متعددی قرار گرفت. یکی از مهم ترین این تحولات، افزایش نفوذ نگرش های مذهبی در میان دانشگاهیان بود. چه افراد و گروه هایی در غلبه نگرش مذهبی میان دانشگاهیان نقش ایفا کردند؟ تحولات سیاسی و اجتماعی در اواخر دوره پهلوی در دانشگاه ها و به طور خاص گسترش نگرش مذهبی در میان دانشگاهیان متأثر از عوامل مختلفی بوده است که افراد و گروه ها، بخشی از این عوامل اثرگذار بوده اند. با بررسی تاریخ انقلاب اسلامی ایران می توان نقش افراد و گروه های زیر را در گسترش مذهب میان دانشگاهیان جدی و مهم دانست. در ادامه به برخی از آن ها اشاره می کنیم.

1. تأثیر امام خمینی بر جریان دانشگاهی دوران پهلوی؛
 بی تردید، امام خمینی به عنوان رهبر انقلاب اسلامی ایران و نماد مقاومت در برابر رژیم پهلوی، اثرگذارترین فرد در تقویت گرایش های مذهبی در جامعه و به طور ویژه در میان دانشگاهیان بوده است. امام خمینی با ارائه الگویی اسلامی از حکومت و با تکیه بر مفاهیم دینی، توانست حمایت گسترده ای از گروه روشنفکران و دانشگاهیان به دست آورد.(1)   

2. تأثیر روحانیون بر جریان دانشگاهی دوران پهلوی؛
 ورود استادان روحانی و فاضل به دانشگاه و ارائه تعریف نوینی از دین برای دانشجویان یکی دیگر از عوامل مهم در گسترش گرایش های مذهبی میان دانشگاهیان شد. مهم‎ترین حوزه‏های حضور دین در جامعه پیش ازاین، حوزه‏های علمیه و نهادهای پیرامونی آن بود و مؤمنین مذهبی جامعه بودند که زندگی خود را بر اساس آموزه‏‎های شریعت سامان می‏دادند؛ بنابراین، دین در سطح جامعه کارکردی نداشت و از بحث هایی درباره حکومت اسلامی، اقتصاد اسلامی و... خبری نبود تا اینکه به تدریج، برخی اندیشمندان متدین و صاحب‏نظر ازجمله استاد مرتضی مطهری، دکتر محمد مفتح و نظیر آنان وارد دانشگاه‎ها شدند و بر کرسی تعلیم و تدریس تکیه زدند. این طیف از اساتید، معرفت و رویکرد جدیدی نسبت به شریعت داشتند. آنان می‏گفتند که دین فقط برای آن دنیا نیامده و اتفاقاً برای این دنیا آمده است. اسلام برای سیاست، حکومت، اقتصاد، علم، زنان و غیره حرف دارد. این اندیشه، دامنه خود را گستراند و از میان دانشجویان مذهبی یارگیری کرد. به طوری‏که در مدت کوتاهی تبدیل به یک جریان در دانشگاه شد.(2)  
 نقش مرحوم آیت الله محمود طالقانی نیز در گسترش مذهب و باورهای دینی میان دانشگاهیان بسیار پررنگ بود. انس و الفت ایشان با دانشجویان بسیار بود و شاید اولین روحانی ای بود که با برگزاری منظم جلسات تفسیر برای دانشگاهیان، در مسیر عمق بخشی به معرفت دینی دانشگاهیان کوشید(3) البته گفتنی است نقش روحانیون سنتی که منبر را برای تبلیغ دین و ارزش های آن برگزیده بودند بر قشر دانشگاهی قابل انکار نیست؛ چراکه برخی از این دانشگاهیان همچون عموم افراد جامعه، پای منبرهای روحانیون سنتی، باورها و ارزش های دینی خود را شکل داده، تقویت می کردند.

 3. تأثیر دکتر علی شریعتی بر جریان دانشگاهی دوران پهلوی؛
 ازجمله چهره هایی که نقش او را در گسترش گرایش های مذهبی دانشجویان نمی توان نادیده گرفت، مرحوم دکتر علی شریعتی است. دکتر شریعتی از سخنرانان مذهبی شناخته شده در دهه پنجاه شمسی بود. اگرچه شریعتی نظریه پرداز سیاسی نبودند، اما نظریه اجتماعی او به شکلی گریز ناپذیر پیامدهای خاص خود را در سیاست داشت. به گفته برخی، وی بانفوذترین چهره روشنفکر در دهه پنجاه شمسی بود.(4)   شریعتی اسلام را ایدئولوژی تام و تمامی برای تمام ابعاد زندگی بشر می دانست و از دو اسلام سخن می گفت: اسلام به عنوان «ایدئولوژی» که مسائل اعتقادی آن سلاحی برای ترقی نوع انسان، رشد اخلاقی، فکری و اجتماعی اوست و این نوع اسلام، ابوذرها و مجاهد و روشنفکر می سازد و اسلامی کاربردی است؛ و اسلام به عنوان «فرهنگ» که مجموعه ای از علوم، معارف و دانش هایی از قبیل فلسفه، کلام، عرفان، اصول فقه و... است که مجتهدپرور است و امثال ابوعلی سینا و فارابی می سازد.(5)  این تبیین از اسلام و طرح موضوع «بازگشت به خویشتن» از سوی ایشان برای نسل نوجوان و جوان در آن سال ها که از لیبرالیسم با سیاست های استعماری و امپریالیستی اش به ستوه آمده بود و مارکسیسم را به سبب ضدیتش با مذهب سرزنش می کرد، بسیار جذاب بود.

 4. تأثیر انجمن اسلامی دانشجویان بر جریان دانشگاهی دوران پهلوی؛
 یکی از تشکیلات دانشگاهی مهم که در واکنش به گسترش حزب توده و برای مبارزه با بهائیت در دانشگاه تهران شکل گرفت، انجمن اسلامی دانشجویان بود که آیت الله محمود طالقانی، مهدی بازرگان و یدالله سحابی از رهبران آن بودند. این انجمن با هدف مبارزه و دفاع از ارزش های اسلامی و ترویج آن تشکیل شد و هرچند در ابتدا قدرتی نداشت اما توانست خود را حفظ کند و بعدها با حضور امام خمینی در صحنه مبارزات سیاسی به عنوان یک مرجع بزرگ، گرایش این گروه از دانشجویان به سوی امام بیشتر شد.(6)  حضور شهید مطهری در کسوت استادی در دانشکده الهیات دانشگاه تهران بر عمق آشنایی ایشان با دانشجویان انجمن اسلامی که پس از ترور حسنعلی منصور ایجاد شده بود، افزود و ایشان با حضور صمیمانه میان آن ها نقش بسزایی در آشنایی عمیق تر اعضای انجمن اسلامی دانشکده های علوم پزشکی و فنی دانشگاه نسبت به عقاید و اندیشه های نوین اسلامی داشت. اولین کنگره انجمن های اسلامی دانشجویان دانشگاه های سراسر کشور با مشارکت سیزده انجمن و با سخنرانی آیت الله مرتضی مطهری و آیت الله محمد مفتح در زمستان ۱۳۴۰ برگزار شد. حضور پررنگ شهید مطهری و شهید مفتح بین دانشجویان دانشگاه تهران و اعضای انجمن های اسلامی دانشجویان تأثیر عمیق تری بر بدنه دانشجویی و شکل گیری تحولات اجتماعی و سیاسی سال های دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ شد.

5. تأثیر نهضت آزادی بر جریان دانشگاهی دوران پهلوی؛ برخی چهره های مذهبی دانشگاهی در قالب تشکیلاتی موسوم به نهضت آزادی با دانشجویان و دانشگاهیان ارتباط برقرار کردند و این ارتباط افزون بر گسترش روحیه مخالفت و مبارزه با رژیم پهلوی، باورهای مذهبی دانشجویان را نیز از این تشکیلات متأثر می ساخت. رهبران نهضت آزادی ایران که افکار سیاسی خود را با آموزه های دینی و اسلامی پیوند زده بودند و با طیف های مختلف سیاسی ـ مذهبی نیز ارتباطاتی داشتند، در دهه های 40 و 50، تماس خود را با دانشجویان حفظ کرده و گسترش دادند و در واپسین سال های حکومت پهلوی نیز در بین دانشجویان اعتبار قابل توجهی داشتند.(7)  
 تقویت این ارتباط و اعتبار، تقویت نگرش مذهبی بر دانشگاهیان را نیز به دنبال داشت. اگرچه اثرگذاری مذهبی این تشکیلات بر روحیه مذهبی دانشگاهیان به اندازه روحانیون، به خصوص روحانیون دانشگاهی نبود. 

نتیجه:
 تحولات سیاسی و اجتماعی اواخر دوره پهلوی، به ویژه در فضای دانشگاهی، زمینه ساز گسترش نگرش مذهبی در میان دانشجویان شد. این روند تحت تأثیر چند عامل کلیدی شکل گرفت: رهبری امام خمینی به عنوان نماد مقاومت دینی و سیاسی، ورود اندیشه مندان مذهبی به دانشگاه ها که اسلام را به عنوان ایدئولوژی جامع معرفی کردند، تأثیرگذاری شخصیت هایی مانند دکتر علی شریعتی و شهید مطهری که رویکردهای نوین و کاربردی به دین ارائه دادند، آیت الله سید محمود طالقانی به عنوان اولین روحانی ای که جلسات تفسیر منظم برای دانشجویان گذاشت، و تشکل های دانشجویی مذهبی مانند انجمن اسلامی که بستر فعالیت های دینی و سیاسی را فراهم کردند. این عوامل نه تنها نگرش مذهبی را تقویت کردند، بلکه به شکل گیری جریانی پویا و اثرگذار در جنبش دانشجویی و انقلاب اسلامی ایران منجر شدند.

پی نوشت:
1. ر.ک: «علل تأثیرپذیری و پیوند دانشجویان و جوانان از امام خمینی»، پرتال امام خمینی، کد: 183500:  https://B2n.ir/s64685.
2 . ر.ک: روح بخش، رحیم، «اسطوره های جنبش دانشجویی، نشریه زمانه»، شماره 15، 1382:  https://B2n.ir/f42927»
3 . ر.ک: جعفریان، رسول، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی - سیاسی ایران "از روی کارآمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب اسلامی" سالهای 1320،  ص 412 و 440.
4 . ر.ک: میر سپاسی، علی، روشنفکران ایران (روایت های یأس و امید)، ص ۱۸۳.
5 . ر.ک: شریعتی، علی، حسین وارث آدم، ص 324.
6 . ر.ک: اکبری، امیر، «جنبش دانشجویی و تأثیر از آموزه های امام در جریان نهضت پانزده خرداد»، مؤسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی: https://psri.ir/?id=jclg1zv06v.
7 . ر.ک: ساواک، دانشگاهیان و مراکز آموزش عالی، مؤسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی، https://psri.ir/?id=coeo2nzt8x.