پرسش:
بر اساس روایات، مصداق ذکر کثیر چیست؟ این ذکر در چه مواقعی باید گفته شود؟
پاسخ:
خداوند در قرآن کریم مؤمنان را به یاد فراوان خود سفارش میکند. مراجعه به روایات اهلبیت علیهم السلام، مشخص میکند که ذکر کثیر به گفتن ذکرهای زیاد محدود نیست، بلکه افزون بر تعداد ذکر، استمرار آن در طول روز و اخلاص هنگام ذکرگفتن هم اهمیت دارد. در این نوشتار با بررسی روایات، مصادیق ذکر کثیر بیان میشوند.
1. تسبیح حضرت زهرا سلام الله علیها
یکی از برجستهترین مصادیق ذکر کثیر، تسبیح معروف حضرت صدیقه کبری سلام الله علیها است؛ یعنی ۳۴ مرتبه «اللهاکبر»، ۳۳ مرتبه «الحمدلله» و ۳۳ مرتبه «سبحانالله» که مجموع آن صد ذکر میشود. امام صادق علیه السلام در تبیین این موضوع میفرمایند: «تَسْبِیحُ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ علیها السلام مِنَ الذِّکْرِ الْکَثِیرِ الَّذِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِیراً: تسبیح حضرت فاطمه علیهاالسلام از مصادیق ذکر کثیرى است که خداوند میفرماید: [مرا یاد کنید تا من هم شما را از یاد نبرم]» (1).
در روایتی دیگر از آن حضرت نقل شده است که اگر کسی این تسبیح را در شب و روز یک مرتبه انجام دهد، از ذاکران کثیر محسوب میشود (2).
گفتنی است این روایت به معنای محدودشدن تسبیح حضرت زهرا سلام الله علیها به دو بار در شبانهروز نیست، بلکه دستکم برنامهای را بیان میکند که با انجام آن عنوان ذکر کثیر تحقق مییابد. بنابراین میتوان این تسبیح را پس از هر نماز، هنگام خواب و سایر اوقات که انسان آمادگی بیشتری برای توجه و حضور قلب دارد، گفت.
2. تعقیبات نمازهای واجب
در روایت دیگری، ذکر کثیر به گفتن سی مرتبه «سبحانالله» پس از هر نماز واجب تفسیر شده است. امام صادق علیه السلام در پاسخ به پرسشی درباره معنای «ذکر کثیر» میفرمایند: «... أَنْ یُسَبِّحَ فِی دُبُرِ الْمَکْتُوبَهِ ثَلَاثِینَ مَرَّةً: ... اینکه در پایان نماز واجب، سی مرتبه سبحانالله بگوید» (3). عبارت «دُبُرِ المکتوبه» به معنای پس از نماز واجب است. بر این اساس، یکی از مصادیق عملی ذکر کثیر، این است که نمازگزار بعد از هر نماز واجب، سی مرتبه «سبحانالله» بگوید. بنابراین با توجه به پنج نماز واجب روزانه، این عمل درمجموع به ۱۵۰ مرتبه تسبیح در شبانهروز میرسد.
3. استمرار یاد خدا در شبانهروز
برخی روایات، ذکر کثیر را با معیار «صد مرتبه یادکردن خداوند در روز» توضیح دادهاند. امام صادق علیه السلام میفرمایند: «إِذَا ذَکَرَ الْعَبْدُ رَبَّهُ فِی الْیَوْمِ مِائَةَ مَرَّةٍ کَانَ ذَلِکَ کَثِیرا: هرگاه بنده در روز، صد مرتبه پروردگارش را یاد کند، همان [یاد] بسیار است» (4).
بر اساس این روایت، یادکردن خداوند صد مرتبه در روز، ذکر بسیار به شمار میآید. البته روایت مشخص نمیکند که این صد مرتبه با یک لفظ خاص انجام شود؛ بنابراین اصل یاد خدا موضوعیت دارد و میتواند با اذکار گوناگون مانند «سبحانالله»، «الحمدلله»، «اللهاکبر»، «لا إله إلا الله»، استغفار، صلوات و دیگر اذکار تحقق یابد.
از این روایت میتوان برای تنظیم یک برنامه روزانه استفاده کرد. انسان میتواند ذکرهای خود را در طول روز تقسیم کند؛ برای نمونه بخشی را پس از نماز صبح، بخشی را هنگام رفتوآمد، بخشی را پس از نمازهای روزانه و بخشی را هنگام شب انجام دهد. این روش از جمعشدن همۀ اذکار در یک زمان جلوگیری میکند؛ همچنین سبب جریانداشتن یاد خدا در ساعتهای مختلف روز میشود.
4. یادکردن در خفا
از دیگر مصادیق ذکر کثیر، یادکردن خداوند متعال در خفاست. امیرالمؤمنین علیه السلام میفرمایند: «مَنْ ذَکَرَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی السِّرِّ فَقَدْ ذَکَرَ اللَّهَ کَثِیراً إِنَّ الْمُنَافِقِینَ کَانُوا یَذْکُرُونَ اللَّهَ عَلَانِیَةً وَ لَا یَذْکُرُونَهُ فِی السِّرِّ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ - یُراؤُنَ النَّاسَ وَ لا یَذْکُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِیلًا: هر کسی خداى را در پنهان یاد کند، زیاد خداى تعالى را ذکر کرده است؛ زیرا منافقان، خداى تعالى را در جمع زیاد ذکر مىکردند؛ ولى در خفا و پنهانى یاد خدا نمىکردند. پس خداى تعالى فرمود: "ریاکارى مىکنند و خداى را جز اندک یاد نمىنمایند» (5).
از این روایت میتوان چنین برداشت کرد که ذکر کثیر فقط با زیادبودن تعداد ذکر سنجیده نمیشود، بلکه باید پرسید این ذکر در چه موقعیت و با چه انگیزهای گفته میشود. اگر ذکر برای جلب توجه مردم باشد، با اینکه ممکن است ظاهر آن زیاد باشد، حقیقت آن اندک و کماثر میشود. در مقابل، ذکری که در خلوت و با نیت خالص انجام میشود، حتی اگر از نظر ظاهری کوتاه باشد، میتواند در مسیر ذکر کثیر قرار گیرد.
نتیجه:
ذکر کثیر دارای مراتب و اشکال گوناگونی است. تسبیح حضرت زهرا سلام الله علیها، ذکرگفتن پس از نمازهای واجب و یادکردن خداوند در طول روز، برنامههایی ساده و عملی برای افزایش ذکر هستند. افزون بر این موارد، اخلاص نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ذکری که فقط برای دیدهشدن باشد، ارزش حقیقی خود را از دست میدهد؛ ولی ذکری که در خفا گفته میشود، از مصادیق ذکر کثیر است. بنابراین ذکر کثیر تنها زیادگفتن الفاظ نیست، بلکه یعنی انسان در زمانهای مختلف خدا را به یاد داشته باشد و با توجه و اخلاص ذکر بگوید.
پینوشتها:
1. محمد بن یعقوب کلینى؛ الکافی؛ محقق/ مصحح: علىاکبر غفاری و محمد آخوندى؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج 2، ص 500، ح 4.
2. علی استرآبادى؛ تأویل الآیات الظاهره فی فضائل العترة الطاهره؛ محقق/ مصحح: حسین استادولى؛ قم: مؤسسه النشر الإسلامی، 1409 ق، ص 446.
3. محمد بن الحسن طوسى؛ تهذیب الأحکام؛ محقق/ مصحح: حسن الموسوی خرسان؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج 2، ص 107، ح 405.
4. احمد بن محمد بن عیسى اشعرى قمى؛ النوادر؛ محقق/ مصحح: مدرسه امام مهدى علیه السلام؛ قم: مدرسه الإمام المهدی عجل الله تعالى فرجه الشریف، 1408 ق، ص 137، ح 357.
5. محمد بن یعقوب کلینى؛ الکافی؛ ج 2، ص 501، ح 2.
