پرسش:
آریوبرزن کیست؟ آیا اینقدر که میگویند بزرگ بوده است؟
آریوبرزن نام یکی از سرداران هخامنشی است که اطلاعات ما درباره او ـ همانند بسیاری دیگر از قهرمانان تاریخی ـ بسیار اندک است و همینقدر میدانیم که او برای جلوگیری از ورود لشکریان اسکندر مقدونی به منطقه پارس، شجاعت بسیاری به خرج داد و تا پای جان ایستادگی کرد و ازاینرو، برخی او را بهعنوان نماد وطندوستی و شجاعت معرفی میکنند.
آریوبرزن (آریُ برزن، آریه برزنه،) نام یکی از سرداران سپاه هخامنشی است که در حمله اسکندر مقدونی (متوفای 323 پیش از میلاد) به ایران، در منطقهای به نام «دربند پارس» در برابر لشکریان اسکندر مقاومتی جانانه کرد. دربند پارس، دروازه ورود به منطقه پارس و راه رسیدن به پارسه پاسارگاد (پرسپولیس یا همان تخت جمشید امروزی) بوده و موقعیت امروزی آن بر اساس یک پژوهش، همان «تنگ تامرادی» در استان کهکیلویه و بویر احمد است و محل درگیری آریوبرزن و لشکریان اسکندر نیز حدفاصل «اشکفت شاه» و «تنگ تامرادی» بوده و رزمندگان تحت امر آریوبرزن نیز از قبایل پارسی ساکن منطقه بودهاند. (1)
توضیح اینکه در سال 335 پیش از میلاد، داریوش سوم هخامنشی بر تخت شاهنشاهی ایران نشست و در زمان او بود که اسکندر مقدونی به ایران تاخت و در سال 330 پیش از میلاد، با ورود به پارسه پاسارگاد (تخت جمشید،) سلسله هخامنشیان را برانداخت. اسکندر که پس از سه نبرد بزرگ، داریوش سوم را شکست داده بود، قصد کرد وارد «پارس» شود که پایتخت هخامنشیان بود. وی نیمی از لشکرش را از راه جلگه بهسوی پارس فرستاد و خودش با سپاهیان سبکاسلحه، راه کوهستانی را که به درون پارس امتداد مییافت، در پیش گرفت تا اینکه به دربند پارس رسید. در این هنگام، سردار هخامنشی، آریوبرزن اُکسینی (لرهای امروزی) این تنگه را اشغال کرده بود و دیواری همچون سد در درون تنگه ساخته بود که هیچکس نمیتوانست از آن عبور کند و اگر هم کسی تلاش میکرد، با غلتاندن سنگها به پایین تنگه، مانع او میشدند. (2) ازاینرو، اسکندر هنگام عبور از آن تنگه، شکست سختی خورد و با تلفات بسیار، ناگزیر شد عقب بنشیند؛ ولی یک چوپان محلی (که دلخوشی از حکومت هخامنشیان نداشت،) قشون اسکندر را به پشت سر سپاهیان ایرانی راهنمایی کرد. سپاهیان ایرانی وقتی فهمیدند که در محاصره قرار گرفتهاند. آریوبرزن با چهل سوار و پانصد (پنج هزار) (3) پیاده خود را بیپروا به سپاه مقدونی زد و عده بسیاری از دشمن را بکشت و تلفات هم داد؛ ولی موفق گردید از میان سپاه مقدونی بگذرد و چون از محاصره بیرون جَست، خواست به کمک پایتخت بشتابد، ولی قشون اسکندر مانع او شدند و در جنگی با ایشان کشته شد. (4) به گفته پیرنیا «این یگانه مدافعه مرتب و صحیحی بود که در این زمان به عمل آمد.» (5)
این، تقریباً همه اطلاعاتی است که درباره آریوبرزن گفته شده و بااینحال، برخی به داستانسرایی دراینباره پرداخته و جزئیاتی نیز بر آن افزودهاند. (6)
ناگفته نماند که برخی با رویکرد ملیگرایی افراطی، درباره شخصیتهای پیش از اسلام اغراق میکنند تا با برجستهسازی آنها، از ارزش و اهمیت شخصیتهای اسلامی بکاهند. این روش نادرست، نه باعث تقویت حسّ وطندوستی در جامعه خواهد شد و نه جایگاه شخصیتهای دینی را فرو خواهد کاست و نتیجهای جز ایجاد دوقطبی «دین ـ ملیت» نخواهد داشت. ازاینرو، بهتر است با رویکرد علمی و بر اساس قواعد تاریخپژوهی به مطالعه این شخصیتها پرداخت و از افراطوتفریط دراینباره پرهیز کرد.
نتیجه:
ما جز این ماجرا که مربوط بهروزهای پایانی حیات آریوبرزن است، اطلاعات دیگری از زندگی و شخصیت او نداریم و نمیتوانیم درباره شخصیت او بهدرستی داوری کنیم. ولی بر اساس همین اطلاعات اندک، فردی وطندوست بوده که تا پای جان و با شجاعت، از سرزمین خویش دفاع کرد و ازاینرو، برخی او را بهعنوان الگوی شجاعت و وطندوستی و غیرت ملی معرفی میکنند. بااینحال، برخی درباره او به داستانسرایی و بزرگنمایی پرداختهاند. بهتر است با رویکرد علمی و بر اساس قواعد تاریخپژوهی به مطالعه اینگونه شخصیتها پرداخت و از افراطوتفریط دراینباره پرهیز کرد.
پینوشتها:
1. کوهستانی اندرزی، حسین و کاووس خسروی، «پژوهشی در مکانیابی دربند پارس، نبردگاه راهبردی آریوبرزن، سردار هخامنشی در برابر اسکندر مقدونی»، نشریه جستارهای باستانشناسی ایران پیش از اسلام، دوره پنجم (ج 5)، شماره 1، شماره پیاپی 9، بهار و تابستان 1399، ص 75 ـ 88.
2. ر.ک: کوهستانی اندرزی، حسین و کاووس خسروی، «پژوهشی در مکانیابی دربند پارس، نبردگاه راهبردی آریوبرزن، سردار هخامنشی در برابر اسکندر مقدونی»، نشریه جستارهای باستانشناسی ایران پیش از اسلام، دوره پنجم (ج 5)، شماره 1، شماره پیاپی 9، بهار و تابستان 1399، ص 75 ـ 88.
3. بر اساس گزارش کنت کورث در کتاب تاریخ اسکندر کبیر، ترجمه حسن پیرنیا.
4. آریان، لوسیوس فلاویوس، لشکر کشی اسکندر به ایران (آناباسیس اسکندر، ترجمه از: Arrian¬`s Anabasis of Alexander and Indicas)، مترجم: همایون صنعتی زاده، زیر نظر دکتر ژاله آموزگار، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ اول، 1393 ھ.ش، ج 2، ص 1 ـ 4. نیز نک: قدیانی، عباس، فرهنگ جامع تاریخ ایران، با مقدمه دکتر غلامرضا وطندوست، تهران، نشر آروَن، چاپ اوّل، 1387 ش، ص 19 ـ 20 (با اندکی تلخیص و ویرایش).
5. پیرنیا (مشیرالدوله)، حسن، تاریخ کامل ایران؛ تاریخ ایران قبل از اسلام (منتشر شده همراه با تاریخ ایران از ظهور اسلام تا انقراض قاجاریه به قلم عباس اقبال آشتیانی)، تهران، آدینه سبز، چاپ اول، 1392 ھ.ش، ص 82.
6. ازجمله لوئی دِوُل در کتابی داستانی به نام «آتیلا» که میگوید اسکندر از شجاعت آریو برزن خوشش آمده بود، به او میگوید: «شاهنشاهِ تو فرار کرده. تو نیز تسلیم شو تا بهپاس شجاعتت تو را فرمانروای ایران کنم.» آریوبرزن نمیپذیرد و او را آنقدر با تیر و نیزه میزنند که یک جای سالم در بدنش نمیماند و همانجا او را به خاک میسپارند. دول، لوئی، آتیلا، ترجمه جلال نعمت اللهی، تهران، نشر سمیر، چاپ اول، 1389 ھ.ش. (نقل در: کوهستانی اندرزی، حسین و کاووس خسروی، «پژوهشی در مکانیابی دربند پارس، نبردگاه راهبردی آریوبرزن، سردار هخامنشی در برابر اسکندر مقدونی»، نشریه جستارهای باستانشناسی ایران پیش از اسلام، دوره پنجم (ج 5)، شماره 1، شماره پیاپی 9، بهار و تابستان 1399، ص 75 ـ 88.)
