پرسش:
یکی از کاتبان وحی امام علی علیهالسلام بود؟ ایشان خواندن و نوشتن را از چه کسی آموخت؟
یکی از پرسشهایی که دربارهی زندگی علمی و دینی امام علی علیهالسلام مطرح میشود این است که آیا ایشان از کاتبان وحی بودهاند؟ و نیز خواندن و نوشتن را از چه کسی آموختهاند؟ این پرسشها نهتنها به شناخت بهتر شخصیت امام علی علیهالسلام کمک میکند، بلکه بخشی از تاریخ صدر اسلام و چگونگی شکلگیری فرهنگ نوشتن و ثبت وحی را میتواند، روشن سازد.
امام علی علیهالسلام و جایگاه ایشان در میان کاتبان وحی
در منابع تاریخی و روایی، نام امام علی علیهالسلام، در کنار افرادی چون ابی بن کعب، زید بن ثابت، عبدالله بن مسعود و معاذ بن جبل و... بهعنوان «کاتبان وحی» دیده میشود که موقعیت و مقام برجستهای در امر کتابت وحی و جمع و تکمیل قرآن داشتهاند. این افراد آیات نازلشده بر پیامبر صلیاللهعلیهوآله را بهفرمان ایشان مینوشتند تا از تحریف و فراموشی محفوظ بماند.
درباره کاتبان وحی و شمار ایشان اختلافنظر بسیار است؛ تا آنجا که تعداد آنها را ۱۰ تا ۴۵ نفر ذکر کردهاند؛ اما در میان آنان، امیرالمؤمنین – جدای از جایگاه امامت و مقام علمی ایشان - تنها کسی بود که از اول نزول قرآن تا آخر آن در کنار رسول خدا صلیاللهعلیهوآله بوده و از این حیث نسبت به سایر کاتبان جایگاه قابلتوجهی دارند. دراینباره خود ایشان فرمودند:
«هیچ آیهاى از قرآن بر رسول خدا صلیاللهعلیهوآله نازل نشد، مگر آنکه آنرا بر من میخواند و املا میفرمود و من آنرا با خط خود مینوشتم و تأویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه آنرا به من آموخت.» (1)
همچنین امام صادق علیهالسلام فرمودند:
«اگر کسی از مردم ادعا کند که تمام قرآن را همانگونه که نازل شده است، گردآوری کرده، دروغگو است و قرآن با چنین دقتی تنها نزد امام علی علیهالسلام و امامان بعد هست.» (2)
این روایات نشان میدهد در بین کاتبان وحی هیچکدام جایگاه ایشان را نداشته و مانند ایشان به تمام قرآن اشراف نداشتند.
چگونگی کسب سواد خواندن و نوشتن
در منابع تاریخی و روایی بهوفور دیده میشود که امیرالمؤمنین علیهالسلام خواندن و نوشتن را میدانستند. طبق گزارشی امیرالمؤمنین علیهالسلام علاوه بر آنکه کاتب قرآن بود، متون دیگر را نیز برای پیامبر صلیاللهعلیهوآله مینوشتند. (3) مشهورترین آن پیماننامهی حدیبیه بوده که به املای پیامبر صلیاللهعلیهوآله نگارش کردند. (4) همچنین نامههایی که در دوران خلافتشان مینگاشتند از دیگر مواردی است که نشان میدهد امیرالمؤمنین علیهالسلام سواد خواندن و نوشتن را دارا بودند. (5)
بااینحال در هیچ گزارشی دیده نمیشود که ایشان نزد کسی تحصیل کرده باشند یا خواندن و نوشتن را توسط استادی آموزش دیده باشند. بلکه گزارشها نشان میدهد ایشان از همان سن نوجوانی نسبت به این امور آگاه بودند. دراینباره بلاذری مینویسد: هنگام ظهور اسلام در قریش هفده مرد مىتوانستند خط بنویسند و آنان عبارت بودند از: عمر بن خطاب، على بن ابیطالب، عثمان بن عفان، ابو عبیده بن جراح، طلحه و یزید بن ابى سفیان، ابو حذیفه بن عتبه بن ربیعه، حاطب بن عمرو برادر سهیل بن عمرو عامرى قریشى، ابو سلمه بن عبد الاسد مخزومى، ابان بن سعید بن عاصى بن امیه، خالد بن سعید برادر ابان، عبدالله بن سعد بن ابى سرح عامرى، حویطب بن عبد العزى عامرى، ابوسفیان بن حرب بن امیه، معاویه بن ابى سفیان، جهیم بن صلت بن مخرمه بن مطلب بن عبد مناف و علاء بن حضرمى که از خلفاء قریش بود. (6) هرچند بسیار بعید به نظر میرسد همهی افراد نامبرده، توان نگارش را داشته باشند؛ اما نکتهای که در این گزارش اهمیت دارد این است که امیرالمؤمنین علیهالسلام از همان دوران نوجوانی و ظهور اسلام با خواندن و نوشتن آشنایی داشتند.
ازاینرو در پاسخ به پرسش مذکور باید دانست که امام علی علیهالسلام از همان دوران خردسالی در خانهی پیامبر صلیاللهعلیهوآله زندگی میکرد و ایشان سرپرستی امام علی علیهالسلام را بر عهده گرفتند؛ بنابراین امیرالمؤمنین علیهالسلام در خانهی نبوت پرورش یافت؛ خانهای که سرچشمهی علم، ادب، اخلاق و تربیت الهی بود. در چنین شرایطی، طبیعی است که امام علی علیهالسلام دانشهای اولیه، ازجمله خواندن و نوشتن را از پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله آموخته باشند. به این بیان که بگوییم:
الف: امام علی علیهالسلام مستقیماً از خود پیامبر صلیاللهعلیهوآله در قالب تعلیم عملی، دیکته کردن آیات، یا آموزش کتابت صورت گرفته باشد. البته در صورتی میتوان این احتمال را پذیرفت که قائل باشیم خود پیامبر صلیاللهعلیهوآله سواد خواندن و نوشتن را دارا بودند.
ب: وجه دیگر اینکه امام علی علیهالسلام از طریق معجزه و عنایت پیامبر صلیاللهعلیهوآله یا از طریق الهامات الهی از تمامی علوم بهرهمند شدند. چنانکه در روایات بسیاری به این مضمون آمده که رسول خدا صلیاللهعلیهوآله در یک مجلس برای امیر مؤمنان علیهالسلام هزار باب از علم گشود که ازهرباب، هزار باب گشوده میشد. (7) بنابراین خواندن و نوشتن میتواند مصداق کوچکی از علومی باشد که به امیرالمؤمنین علیهالسلام توسط خداوند و پیامبر صلیاللهعلیهوآله عطا شده باشد.
نتیجه:
امام علی علیهالسلام یکی از کاتبان وحی و از نزدیکترین یاران پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله و از افراد مورد اعتماد ایشان در ثبت آیات قرآن بهشمار میآیند. در منابع تاریخی بهجز رسول خدا صلیاللهعلیهوآله نام هیچ فردی بهعنوان معلم و استاد امام علی علیهالسلام دیده نمیشود. درنتیجه از روایات اینگونه برداشت میشود که ایشان تمامی علوم ازجمله کتابت را بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم از رسول خدا صلیاللهعلیهوآله دریافت کردهاند.
پینوشتها:
1. صدوق، کمالالدین و تمام النعمه، ج ۱، ص ۲۸۴، محقق، مصحح، غفاری، علیاکبر، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۹۵ ق.
2. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علیاکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق، ج ۱، ص ۲۲۸.
3. ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب، ج ۱، ص ۱۶۲، قم، علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ ق.
4. مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الإرشاد فی معرفه حجج الله على العباد، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، 1413 ق، ج1، ص 119-120
5. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علیاکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق، ج7، ص 51.
6. بلاذری، أحمد بن یحیى، فتوح البلدان، بیروت، دار و مکتبه الهلال، 1988، ص 453.
7. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علیاکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق، ج1، ص 296.
