پرسش:
رابطۀ روزه و سلامت روان چیست؟
پاسخ :
پرسش از رابطۀ روزه و سلامت روان، ناظر به یکی از مهمترین پیوندهای میان دین و زندگی انسانی است؛ پیوندی که فقط جنبۀ عبادی یا فقهی ندارد، بلکه رابطۀ مستقیمی با آرامش درونی، تعادل روانی و کیفیت زیست فردی و اجتماعی انسان دارد. امروزه با گسترش فشارهای روانی، اضطرابها و ناآرامیهای درونی، این پرسش جدیتر مطرح میشود که آیا روزهداری میتواند نقشی واقعی و مؤثر در بهداشت روان ایفا کند یا صرفاً یک عمل معنویِ غیرمرتبط با سلامت روان است؟ در ادامه در قالب چند نکته این مسئله را بررسی میکنیم.
نکتۀ اول: استحکامبخشی به اراده و تصمیمگیری
یکی از مهمترین آثار روانی روزه، استحکامبخشی به اراده و قدرت تصمیمگیری است. زندگی اجتماعی انسان نیازمند ارادهای قوی برای مواجهه با مشکلات و پیشگیری از اختلالات روانی است. روزه با ایجاد محدودیتهای برنامهریزیشده و تمرین خویشتنداری، فرد را در موقعیتی قرار میدهد که بر تمایلات آنی و روزمره غلبه کند. این تمرین مستمر، نیروی روانی پایداری ایجاد میکند که توانایی مقابله با فشارهای آتی را افزایش میدهد. امام علی علیهالسلام فرمودهاند: «روزه آرامشبخش دلهاست» (1)؛ این روایت بهخوبی نشاندهندۀ نقش روزه در ایجاد آرامش درونی و تمرکز قوای روانی است. این آرامش، بستری ضروری برای تصمیمگیریهای صحیح و تقویت اراده فراهم میآورد.
خداوند متعال در قرآن کریم هدف از بسیاری از عبادات را طهارت روح میداند (2)؛ ازاینرو روزه با ایجاد حالتی که در آن دل به پاکی میگراید (3)، به زدودن زنگارهای قلب کمک میکند و اراده را برای انتخابهای سالم تقویت مینماید.
در ماه رمضان، به دلیل امساک از خوردن و آشامیدن و کنترل عمل، ذهن فراغت بیشتری مییابد؛ ازاینرو فرصت پرداختن به امور معنوی نیز افزایش مییابد که در استحکام اراده مؤثر است.
نکتۀ دوم: نشاط و دورشدن از آشفتگیهای روحی
روزه با ایجاد نشاط و شادابی در سلامت روان مؤثر است و حالاتی مانند افسردگی و اضطراب را کاهش میدهد. بر اساس روایات، روزهدار دو شادی دارد: یکی هنگام افطار و دیگری در قیامت هنگام دیدار پروردگار (4). این نشاط در زندگی فردی و اجتماعی انسان نقش مهمی ایفا میکند.
افزون بر این نشاط، روزه نقش بسزایی در تعدیل و کنترل غرایز شهوانی ایفا میکند. شهوات نفسانی از جمله عوامل مهم تهدیدکنندۀ سلامت روان به شمار میروند. روزه با ایجاد نظام تمرینی منظم به انسان میآموزد که چگونه این غرایز را مهار و به حالت اعتدال برساند. در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است که روزه چونان کاهندۀ شهوت عمل میکند (5)؛ امام رضا علیه السلام نیز فلسفه روزه را شکستهشدن شهوات میدانند (6). این کنترل بهویژه در غریزه جنسی که ابزار مهمی برای شیطان است، حیاتی میباشد. روزه با تقویت اراده، فرد را قادر میسازد تا با نفس خود مجاهده کند و از اعمال منجر به گناه دوری ورزد. درنتیجه روان را از آشفتگیها و آسیبهای ناشی از تمایلات مهارنشده حفظ میکند (7).
نکتۀ سوم: تقویت صبر و بردباری
تقویت صبر و بردباری در برابر مشکلات زندگی، از دیگر آثار روانی روزه است. زندگی اجتماعی همواره با سختیها همراه است و نبود صبر میتواند به اختلالهای روانی و فروپاشی روابط بینجامد. روزه با تحمل گرسنگی و تشنگی، نوعی نرمش روحی و تمرین عملی برای مقاومت در برابر مشقتها ایجاد میکند.
خداوند متعال در قرآن کریم مؤمنان را به استعانت از صبر فرامیخواند (8) و مصداق این صبر در روایات، روزه دانسته شده است (9). این تمرین توانایی روانی فرد برای مواجهه با چالشهای بزرگتر زندگی را افزایش میدهد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز ماه رمضان را «ماه صبر» معرفی کردهاند و پاداش صبر را بهشت دانستهاند (10)؛ بنابراین روزهداری چونان مدرسهای برای پرورش شکیبایی، سهم بسزایی در ایجاد تعادل روانی و کاهش اضطراب ناشی از حوادث زندگی ایفا میکند.
نکتۀ چهارم: کسب تقوا و پاکسازی درونی
دستیابی به تقوا و پاکسازی درونی، غایت اصلی روزه و عاملی کلیدی در سلامت روان است. تقوا در جایگاه سپری معنوی، انسان را از افتادن در ورطۀ گناه و رذایل اخلاقی حفظ میکند. قرآن کریم فلسفه تشریع روزه را رسیدن به تقوا میداند (11)؛ علامه طباطبایی در تفسیر این آیه، روزه را نزدیکترین و مؤثرترین راه عمومی برای رسیدن به طهارت روح و جلوگیری از افسارگسیختگی در برابر لذتهای جسمی میداند (12). این حالت درونی سبب میشود فرد مراقب اعمال و نیات خود باشد. در روایتی قدسی نیز آمده است که خداوند میفرماید: «... در روزه صفای دل و پاکیزگی اعضا و جوارح است» (13). صفای قلب و پاکی کمک مستقیمی به آرامش روان و بهداشت درونی فرد میکند. کنترل زبان و دوری از گناهانی مانند غیبت و دروغ در ماه رمضان، نمونههای عملی این پاکسازی است. تقوا سرآمد اخلاق معرفی شده است (14) و داشتن آن به زندگی رنگ خدایی (15) میبخشد که خود بالاترین عامل آرامش پایدار روانی است.
نکتۀ پنجم: آثار اجتماعی مؤثر بر سلامت روان جامعه
روزه تنها عملی فردی نیست، بلکه در بستر اجتماع نیز آثار عمیقی دارد که بهداشت روانی افراد را تحت تأثیر غیرمستقیم قرار میدهد؛ از جمله این آثار میتوان به کاهش جرایم و افزایش امنیت اجتماعی اشاره کرد. روایات بسیاری اشاره دارند که در ماه رمضان شیاطین در بند کشیده میشوند (16)؛ این تعبیر کنایی به کاهش عوامل و زمینههای گناه در جامعه اشاره دارد. هنگامی که افراد بر نفس خود مسلط شوند و جرایم فردی کاهش یابد، طبیعی است که امنیت اجتماعی نیز افزایش یافته و اضطراب و ناامنی روانی در جامعه کاهش مییابد. همچنین روزه با ایجاد حس برابری و همدلی میان فقیران و اغنیا، به سلامت روان جامعه کمک میکند. زمانی که ثروتمندان طعم گرسنگی و محرومیت را بچشند، بهتر میتوانند با نیازمندان همدلی کنند. امام صادق علیه السلام فرمودهاند: «خداوند متعال روزه را واجب کرده تا بین بندگان خود تساوی برقرار کند» (17). حس برابری و انسجام اجتماعی از عوامل مهم ایجاد آرامش روانی در سطح جامعه است (18). افزون بر این، روحیه سخاوت و ایثار که در ماه رمضان با اعمالی مانند افطاریدادن و پرداخت زکات فطره تشویق میشود (19)، به تقویت روابط اجتماعی و ایجاد شبکههای حمایتی میانجامد که خود پشتوانهای برای سلامت روان اعضای جامعه محسوب میشود.
نتیجه
بررسی آثار روزه نشان میدهد این عبادت، ابزاری جامع برای ارتقای سلامت روان است. روزه از طریق تقویت اراده و خویشتنداری، پایهای محکم برای تصمیمگیریهای صحیح و مقابله با فشارهای زندگی میسازد. همچنین با ایجاد نشاط، کاهش اضطراب و تعدیل غرایز، به تعادل روانی کمک میکند. پرورش صبر، توانایی فرد را در مواجهه با چالشها افزایش میدهد و دستیابی به تقوا، پاکسازی درونی و آرامش پایدار را به ارمغان میآورد. در بعد اجتماعی نیز روزه با تقویت همدلی، کاهش ناهنجاریها و افزایش انسجام، بستری سالم برای روان اعضای جامعه فراهم میکند؛ بنابراین روزه سلامت روان را در سطوح فردی و جمعی به طور مستقیم و غیرمستقیم تقویت میکند.
پینوشتها:
1. «وَ الصِّیَامُ ... تَسْکِینُ الْقُلُوب» (محمد بن حسن طوسی؛ الامالی؛ قم: دارالثقافه، ۱۴۱۴ ق، ص ۲۹۶).
2. «وَلَکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ» (مائده: 6).
3. ر.ک به: «الصَّوْمُ لِی وَ أَنَا أُجْزَى بِهِ فَالصَّوْمُ... فِیهِ صَفَاءُ الْقَلْبِ وَ طَهَارَهُ الْجَوَارِح» (حسین بن محمدتقی نوری؛ مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل؛ قم: مؤسسه آلالبیت علیهم السلام، ۱۴۰۸ ق، ج ۷، ص ۵۰۰).
4. «لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ فَرْحَةٌ عِنْدَ الْإِفْطَارِ وَ فَرْحَةٌ عِنْدَ لِقَاءِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل» (محمدباقر مجلسی؛ بحار الانوار؛ بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1403 ق، ج 93، ص 248).
5. «... فَلْیَصُمْ فَإِنَّ الصُّومَ لَهُ وجاء» (محمدمحسن فیض کاشانی؛ الوافی؛ اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین علی علیه السلام، ۱۴۰۶ ق، ج ۲۱، ص ۱۹).
6. «عِلَّةُ الصَّوْمِ ... مِنَ الِانْکِسَارِ لَهُ عَنِ الشَّهَوَات» (محمد بن علی ابنبابویه (شیخ صدوق)؛ علل الشرائع؛ قم: کتابفروشی داوری، ۱۳۸۵ ش، ج ۲، ص ۳۷۸).
7. ر.ک: محمدعلی رضایی اصفهانی؛ پژوهشی در اعجاز علمی قرآن؛ قم: کتاب مبین، ۱۳۸۱ ش، ج ۲، ص ۴۴۵.
8. «اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ ...» (بقره: 153).
9. «أن الصبر الصّیام» (محمدمحسن فیض کاشانی؛ تفسیر الصافی؛ تصحیح: حسین اعلمی؛ تهران: مکتبة الصدر، 1415 ق، ج 1، ص 126).
10. «هُوَ شَهْرُ الصَّبْرِ وَ إِنَّ الصَّبْرَ ثَوَابُهُ الْجَنَّه» (محمد بن یعقوب کلینی؛ الکافی؛ تصحیح: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ ق، ج ۴، ص ۶۶).
11. «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ ... لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» (بقره: ۱۸۳).
12. سیدمحمدحسین طباطبایی؛ تفسیر المیزان؛ قم: انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ ق، ج ۲، ص ۸.
13. حسین بن محمدتقی نوری؛ مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل؛ ج ۷، ص ۵۰۰.
14. «التُّقَى رَئِیسُ الْأَخْلَاق» (محمدباقر مجلسی؛ بحار الانوار؛ ج ۶۷، ص ۲۸۴).
15. «صِبْغَهَ اللَّهِ ...» (بقره: ۱۳۸).
16. «.... فِی أَوَّلِ لَیْلَهٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ تُغَلُّ الْمَرَدَهُ مِنَ الشَّیَاطِین» (محمد بن علی ابنبابویه (شیخ صدوق)؛ عیون اخبار الرضا علیه السلام؛ تصحیح: مهدی لاجوردی؛ تهران: نقش جهان، ۱۳۷۸ ق، ج ۲، ص ۷۱).
17. ر.ک: «انما فرض الله الصیام لیستوی به الغنی و الفقیر...» (محمد بن علی ابنبابویه (شیخ صدوق)؛ من لایحضره الفقیه؛ بیروت: دارالاضواء، 1405 ق، ج 2، ص 43).
