علم و سعادت بشر

میزان توانایی علم در پاسخ‌گویی به پرسش‌های مهم انسان
علم تجربی برای شناخت جهان ضروری است،اما برای پاسخ به پرسش‌های بنیادین درباره معنا وهدف زندگی کافی نیست.بنابراین،علاوه بر علم به عقل وراهنمایی دین نیز نیازدارد.

پرسش:

آیا علم می‌تواند به همۀ پرسش‌های مهم انسان پاسخ دهد؟

پاسخ:

انسان همواره با پرسش‌هایی روبرو بوده است که پاسخ آنها بر نوع نگاه او به جهان، شیوۀ زندگی و آینده‌اش تأثیر می‌گذارد: جهان چگونه پدید آمده است؟ انسان چه جایگاهی در این جهان دارد؟ آیا زندگی او معنایی فراتر از حیات مادی دارد؟ سعادت حقیقی چیست و چگونه می‌توان به آن دست یافت؟ پیشرفت علوم تجربی به‌ویژه در چند قرن اخیر، شناخت انسان از طبیعت و توانایی او برای تغییر شرایط زندگی را افزایش داده است. این پیشرفت‌ها گاه این تصور را پدید آورده‌اند که با گسترش علم، سرانجام می‌توان به همه پرسش‌های مهم انسان پاسخ داد. برای بررسی این تصور، باید میان دو مسئله تفاوت گذاشت:

نخست: علم تجربی تا چه اندازه می‌تواند واقعیت را بشناسد؟ دوم: آیا همۀ پرسش‌های مهم انسان اساساً در قلمرو شناخت تجربی قرار می‌گیرند؟ در این نوشتار در قالب نکاتی به توضیح بیشتر این مسئله پرداخته می‌شود.

نکتۀ نخست: توانایی علوم تجربی و حدود شناخت علمی

در فلسفۀ علم دربارۀ ماهیت و اعتبار شناخت علمی، دیدگاه‌های گوناگونی شکل گرفته است. در تلقی پوزیتیویستی، علم تجربی غالباً راهی برای دست‌یابی به شناختی عینی و مبتنی بر مشاهده از واقعیت تلقی می‌شد؛ گویی پیشرفت علم به‌تدریج تصویری کامل‌تر و دقیق‌تر از جهان در اختیار ما می‌گذارد. اما تحولات بعدی در فلسفه علم نشان داد رابطه نظریه‌های علمی با واقعیت، پیچیده‌تر از این تصویر ساده است؛ برای مثال کارل پوپر بر نقش حدس‌های علمی و آزمون‌های ابطال‌پذیر تأکید کرد؛ رویکردی که شناخت علمی را حاصل فرضیه‌هایی می‌داند که باید پیوسته در معرض نقد و آزمون قرار گیرند. در مقابل، ابزارگرایان بر کارکرد نظریه‌ها در سازمان‌دهی داده‌ها، پیش‌بینی پدیده‌ها و حل مسائل تأکید کردند، بی‌آنکه موفقیت نظریه را لزوماً به معنای توصیف مستقیم و مطابق با واقعِ همه اجزای جهان بدانند. همچنین توماس کوهن نشان داد علم در چارچوب پارادایم‌های تاریخی پیش می‌رود و تغییر پارادایم می‌تواند بر شیوۀ صورت‌بندی مسائل، تفسیر شواهد و ارزیابی نظریه‌ها اثر بگذارد. دیدگاه‌های فایرابند و دیگر فیلسوفان علم نیز ابعاد دیگری از پیچیدگی و تنوع روش‌های علمی را برجسته کردند (2).

البته این تحولات به معنای کنارگذاشتن اعتبار علوم تجربی یا پذیرش این ادعا نیست که همه نظریه‌ها به یک اندازه معتبرند؛ چراکه مشاهده، آزمایش، تکرارپذیری، قدرت پیش‌بینی و سازگاری با شواهد همچنان در ارزیابی نظریه‌ها نقش اساسی دارند؛ هرچند میان فیلسوفان علم دربارۀ تفسیر این معیارها و نسبت آنها با حقیقت، اختلاف‌نظر وجود دارد. بنابراین باید میان موفقیت یک نظریه در توضیح و پیش‌بینی پدیده‌ها و اثبات اینکه آن نظریه توصیفی کامل و نهایی از واقعیت ارائه می‌کند، تمایز گذاشت. موفقیت تجربی، شاهدی مهم به سود یک نظریه است؛ اما به‌تنهایی همه مسائل فلسفی درباره حقیقت، دامنه اعتبار و نهایی بودن آن را حل نمی‌کند؛ ازاین‌رو رویکردی عالمانه نه به معنای بی‌اعتمادی به علم است و نه پذیرش بی‌قیدوشرط همه ادعاهای علمی، بلکه مستلزم ارزیابی هر ادعا بر اساس شواهد، روش بررسی، دامنه تبیین و میزان قطعیتی است که واقعاً می‌توان برای آن در نظر گرفت.

نکتۀ دوم: محدودیت‌های علم در پاسخ به سه پرسش اصلی

سه پرسش «از کجا آمده‌ایم؟»، «در کجا قرار داریم؟» و «به کجا می‌رویم؟» فشرده‌ای از مهم‌ترین پرسش‌های انسان درباره خویشتن و جهان است. کلامی منسوب به امیرالمؤمنین علیه ‌السلام نیز بر همین سه پرسش تأکید می‌کند: «خدا رحمت کند کسی را که بداند از کجا آمده است، در کجاست و به کجا می‌رود؟» (2).

الف) پرسش نخست: از کجا آمده‌ایم؟

علوم تجربی می‌توانند درباره تاریخ شکل‌گیری جهان قابل مشاهده، پیدایش زمین، تحول موجودات زنده و فرایندهای زیستی پیدایش انسان، اطلاعات ارزشمندی ارائه دهند. این یافته‌ها بخش مهمی از شناخت ما از جهان و جایگاه انسان در تاریخ طبیعی را تشکیل می‌دهند؛ با این وجود، پرسش از منشأ نهایی هستی با پرسش از مراحل و سازوکارهای طبیعی پیدایش جهان یکسان نیست. حتی اگر بتوان فرایندهای طبیعی پیدایش یک پدیده را توضیح داد، همچنان می‌توان پرسید که اصل وجود واقعیت و قوانین حاکم بر آن چگونه تبیین می‌شود؟ و چرا به ‌جای نبودن، چیزی وجود دارد؟ این پرسش‌ها ماهیتی فلسفی دارند و پاسخ به آنها به استدلال‌هایی فراتر از توصیف تجربی نیازمند است.

ب) پرسش دوم: در کجا قرار داریم؟

علم می‌تواند جایگاه زمین در منظومۀ شمسی، موقعیت منظومۀ شمسی در کهکشان و ساختارهای بزرگ‌مقیاس جهان را بررسی کند. زیست‌شناسی و روان‌شناسی نیز می‌توانند برخی ویژگی‌های جسمی، شناختی و رفتاری انسان را توضیح دهند. اما پرسش از جایگاه انسان در جهان تنها به موقعیت مکانی او محدود نیست. اینکه انسان چه نوع موجودی است، آیا وجود او صرفاً به ابعاد مادی و زیستی محدود می‌شود، چه نسبتی میان آگاهی و بدن وجود دارد و آیا زندگی او معنایی فراتر از فرایندهای طبیعی دارد، پرسش‌هایی‌اند که بررسی کامل آنها به مباحث فلسفی نیز نیاز دارد. یافته‌های علمی می‌توانند در این مباحث نقش مهمی داشته باشند؛ اما داده‌های تجربی به‌تنهایی لزوماً همه اختلاف‌نظرهای فلسفی درباره حقیقت انسان را حل نمی‌کنند.

ج) پرسش سوم: به کجا می‌رویم؟

علوم تجربی می‌توانند پیش‌بینی‌هایی دربارۀ آیندۀ جهان مادی، پیامدهای رفتارهای انسانی و آثار انتخاب‌های فردی و اجتماعی ارائه دهند؛ برای مثال پزشکی می‌تواند درباره پیامدهای احتمالی یک سبک زندگی هشدار دهد و علوم محیط‌زیستی می‌توانند آثار برخی فعالیت‌های انسانی بر آینده زمین را بررسی کنند؛ اما پرسش از مقصد نهایی انسان، صرفاً پرسشی درباره آینده پیش‌بینی‌پذیر نیست، بلکه با هدف زندگی، معنای مرگ، امکان حیات پس از مرگ و کمال نهایی انسان ارتباط دارد. علم تجربی می‌تواند جنبه‌های زیستی مرگ را بررسی کند؛ اما به‌تنهایی نمی‌تواند درباره همه ابعاد فلسفی و دینی آن داوری نهایی کند.

در اینجا، تمایز میان توضیح چگونگی وقوع پدیده‌ها و تبیین معنای وجودی آنها اهمیت می‌یابد. علم تجربی عمدتاً می‌پرسد پدیده‌ها چگونه رخ می‌دهند؟ چه عواملی در آنها دخیل‌اند؟ و چه پیامدهایی دارند؟ در مقابل، پرسش‌هایی مانند اینکه چرا اساساً چیزی وجود دارد، انسان چه جایگاهی در هستی دارد و زندگی او چه هدفی باید داشته باشد، به بررسی‌های فلسفی و وجودی نیز نیاز دارند.

اهمیت این سه پرسش در آن است که شناخت انسان را از توصیف وضعیت موجود فراتر می‌برد و به تأمل درباره منشأ و غایت وجود او پیوند می‌دهد. پاسخ به این پرسش‌ها از تعامل عقل و وحی به دست می‌آید. عقل در بررسی استدلال‌ها، ارزیابی دیدگاه‌ها و فهم مسائل فلسفی نقش دارد؛ وحی نیز اطلاعاتی درباره مبدأ آفرینش، زندگی پس از مرگ و مسیر هدایت انسان ارائه می‌دهد که از طریق روش تجربی به‌تنهایی قابل دست‌یابی نیستند.

نکتۀ سوم: علم، سعادت و هدایت انسان

شناخت علمی می‌تواند نقش مهمی در اصلاح رفتار و انتخاب سبک زندگی داشته باشد؛ برای مثال علوم پزشکی با بررسی پیامدهای مصرف دخانیات یا زیاده‌روی در مصرف قند، نشان می‌دهند برخی رفتارها سلامت انسان را به خطر می‌اندازند. چنین شناختی می‌تواند دلایل موجهی برای پرهیز از این رفتارها فراهم آورد و در تصمیم‌گیری‌های روزمره راهگشا باشد. بنابراین نمی‌توان میان شناخت علمی و انتخاب شیوه درست زندگی گسست برقرار کرد. با وجود این، گاهی یک پدیده ابعاد گوناگونی دارد که ارزیابی جامع آن، مستلزم توجه به مجموعه‌ای از آثار و ارزش‌هاست؛ برای نمونه، قرآن درباره خمر می‌فرماید: «درباره خمر و قمار از تو می‌پرسند؛ بگو در آن دو، گناهی بزرگ و منافعی برای مردم است؛ ولی گناهشان از منفعتشان بزرگ‌تر است» (3). این آیه وجود منافع خمر را انکار نمی‌کند، بلکه نشان می‌دهد برای ارزیابی آن، نباید تنها به منافعش توجه کرد؛ بلکه باید زیان‌ها و نسبت میان منافع و زیان‌ها را نیز در نظر گرفت. آیات بعدی درباره خمر، برخی پیامدهای آن را نیز برجسته می‌کنند؛ از جمله ایجاد دشمنی و کینه و بازداشتن انسان از یاد خدا و نماز (4). بدین‌ترتیب ارزیابی این پدیده در نگاه اسلامی، تنها به آثار جسمی آن محدود نمی‌شود، بلکه پیامدهای روانی و اجتماعی و نیز ابعاد اخلاقی و معنوی آن را دربر می‌گیرد. این مثال نشان می‌دهد شناخت دقیق برخی آثار یک پدیده، هرچند ضروری است، لزوماً به معنای شناخت همه ابعاد آن یا تعیین جایگاهش در سعادت انسان نیست.

بنابراین مسئله این نیست که علم در شناخت رفتار درست یا اصلاح سبک زندگی ناتوان است، بلکه باید میان شناخت بخشی از واقعیت‌های مؤثر بر زندگی و شناخت جامع از سعادت انسان تمایز گذاشت. علوم تجربی می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره پیامد بسیاری از رفتارها فراهم آورند و در انتخاب وسایل مناسب برای رسیدن به اهداف یاری‌رسان باشند؛ اما اینکه سعادت حقیقی انسان در چیست، چه اهدافی شایسته انتخاب‌اند و چگونه باید میان ابعاد مختلف زندگی تعادل برقرار کرد، به تأملات عقلانی و معارف وحیانی نیاز است. در این چارچوب، عقل در بررسی و ارزیابی استدلال‌ها نقش دارد و وحی، جزئیات مربوط به مبدأ، مقصد و راه هدایت انسان در اختیار او می‌گذارد که شناخت تجربی به‌تنهایی برای دست‌یابی به آنها کافی نیست. بنابراین برای شناخت جامع‌تر سعادت، نباید دستاوردهای علمی را نادیده گرفت؛ اما باید دانست که شناخت علمیِ بخشی از پیامدها به معنای شناخت تمام ابعاد خیر و کمال انسان و راه رسیدن به آن نیست (5).

نتیجه:

علم تجربی با همه دستاوردهای ارزشمند خود، نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخ‌گوی همه پرسش‌های مهم انسان باشد. این علم به ما کمک می‌کند جهان را بهتر بشناسیم و پیامد رفتارهایمان را درک کنیم؛ اما برای شناخت منشأ نهایی هستی، حقیقت وجود انسان و مقصد زندگی، به تفکر فلسفی نیز نیاز داریم. همچنین شناخت سعادت واقعی و یافتن هدف و مسیر درست زندگی، بدون بهره‌گیری از عقل و راهنمایی دین کامل نمی‌شود. بنابراین برای شناخت بهتر جهان و پاسخ‌گویی به پرسش‌های بنیادین انسان، باید علم را در کنار عقل و وحی به کار گرفت؛ زیرا هر یک از این منابع، در شناخت ابعادی از واقعیت و هدایت زندگی انسان نقش دارند.

پی‌نوشت‌ها:

 
1. برای مطالعه بیشتر و آگاهی از دیدگاه‌ها مختلف در فلسفه علم، ر.ک: آلن چالمرز؛ چیستی علم: درآمدی بر مکاتب علم‌شناسی فلسفی؛ ترجمۀ سعید زیباکلام؛ تهران: انتشارات سمت، 1378 ش. سمیر اکاشا؛ فلسفۀ علم؛ ترجمۀ هومن پناهنده؛ تهران: فرهنگ معاصر، 1387 ش. رضا صادقی؛ فلسفۀ علم تامس کوهن: درآمدی انتقادی؛ تهران: انتشارات سمت، 1402 ش. مایکل مولکی؛ علم و جامعه‌شناسی معرفت؛ ترجمۀ حسین کچویان؛ تهران: نشر نی، 1389 ش.

2. «رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً عَرَفَ مِنْ أَیْنَ وَفِی أَیْنَ وَإِلَى أَیْنَ» (محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی؛ الحکمه المتعالیه فی الأسفار العقلیه الأربعه؛ بیروت: دارإحیاء التراث العربی، [بی‌تا]، ج ۸، ص ۳۵۵).

3. «یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ ۖ قُلْ فِیهِمَا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا» (بقره: 219).

4. «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ إِنَّمَا یُرِیدُ الشَّیْطَانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدَاوَهَ وَالْبَغْضَاءَ فِی الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ وَیَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاهِ ۖ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ» (مائده: ۹۰ ـ ۹۱).

5. مرتضی مطهری؛ انسان و ایمان: مجموعه مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی؛ ج ۱، چ 8، تهران: صدرا، 1371 ش، ص ۱۹ـ۲۷ و ۲۷ـ۳۲. عبدالله جوادی آملی؛ انتظار بشر از دین؛ تحقیق: محمدرضا مصطفی‌پور؛ چ 5، قم: اسراء، ۱۳۸۷ ش، ص ۲۴ـ۴۳. عبدالله جوادی آملی؛ «جامعیت کتاب الهی و انتظار متقابل دین و بشر»؛ حکمت اسرا، س 3، ش 3، پیاپی 9، پاییز ۱۳۹۰ ش، ص ۷.