پاسخ :

 عمامه قطعه پارچه‌ای است که چندین بار به دور سر بسته می‌شود. این پوشش از دیرباز در میان مردان، جایگاه ویژه‌ای داشته است و ریشه‌ی تاریخی آن به صدر اسلام و یا حتی قبل از آن بازمی‌گردد. امروزه نیز عمامه به‌عنوان نماد اصلی روحانیت شیعه شناخته می‌شود که به دورنگ مشکی برای سادات و سفید برای غیر سادات بسته می‌شود. در سنت اسلامی، عمامه تنها یک ابزار پوششی نیست، بلکه دارای احکام و آثار شرعی هست؛ چنان‌که در متون روایی، بر اهمیت و ضرورت پوشیدن آن، به‌ویژه در هنگام انجام عبادات نظیر نماز، تأکید شده است. عمامه در میان معصومین علیه‌السلام یک پوشش شناخته‌شده به‌حساب می‌آمد؛ چنان‌که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دارای عمامه‌ای خاصی به نام «السحاب» بودند؛ تا آنجا که این عمامه از مواریث ایشان شناخته می‌شد.

معرفی و ویژگی عمامه‌ی سحاب

در روایت اهل‌بیت علیه‌السلام سحاب به‌عنوان عمامه‌ی اختصاصی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله معرفی شده است. امام صادق علیه‌السلام در بیان پوشش حضرت فرمودند:

 «رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از کلاه‌های یمنی، کلاه‌های سفید، کلاه‌های ضربه‌دار و کلاه‌هایی که در جنگ گوش‌ را پوشش میداد، می‌پوشیدند و عمامه‌ی ایشان سحاب بود و نوعی ردا داشتند که آن را بر سر و دوش می‌انداخت.» (1)

از ویژگی‌های این عمامه چنین بوده که دارای رنگ سیاه بوده (2) و اندازه‌ی آن به‌قدری بود که حدود نه مرتبه به دور سر پیچیده می‌شد (3) که در مهم‌ترین مواقع پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آن‌را بر سر می‌گذاشتند... جابر بن عبدالله انصاری در توصیف ورود پیامبر به مکه در جریان فتح مکه، بر پوشیدن این عمامه‌ی سیاه تأکید کرده است. (4)

 همچنین جعفر بن عمرو از پدرش نقل می‌کند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در حین ایراد خطبه، این عمامه را بر سر داشت (5) و یا اینکه از ابن عباس نقل شده که می‌گفت: پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درحالی‌که دستارى سیاه بر سر داشت، براى مردم خطبه ایراد فرمود. (6)

در وجه‌تسمیه‌ی سحاب، ابن اثیر می‌نویسد: «سحاب نام عمامه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است؛ و ازآن‌رو به این نام خوانده شده که به دلیل گسترش و امتدادش در فضا، به ابر باران‌زا تشبیه گشته است. (7) همچنین ممکن است مواردی چون مقایسه‌ی سیاهی عمامه با سیاهی ابر باران‌زا از دیگر دلایل وجوه تشبیه باشد.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام و سحاب

طبق روایات و گزارش‌های تاریخی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله چندین مرتبه عمامه‌ی خود یعنی سحاب را به امیرالمؤمنین سپردند و این اتفاق به‌نوعی نشان‌دهنده‌ی جایگاه وصایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام قلمداد می‌شود.

مرتبه‌ی اول: در گزارشی از حذیفه نقل شده که در روز جنگ خندق وقتی امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌خواستند با عمرو بن عبد ود مبارزه کنند، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله زره خویش را که ذات الفضول نام داشت بر تن حضرت نمودند و شمشیر ذوالفقار و عمامه‌ی خویش را که سحاب نام داشت بر سر علی نهادند و فرمودند: «خدایا على را بر او نصرت بخش.» (8)

مرتبه‌ی دوم: در مورد وقایع غدیر نیز آمده که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بعد از پایان خطبه، عمامه خود سحاب را بر سر امیرالمؤمنین علیه‌السلام قرار دادند و انتهای عمامه را بر دوش آن حضرت آویزان نمودند و فرمودند:

 «عمامه، تاج عرب است.»

(9) در نقلی دیگر آمده که وقتی سحاب را بر سر امیرالمؤمنین علیه‌السلام گذاشتند فرمودند:

 «رو به من کن،»

 آن حضرت رو نمود، بعد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

 «پشت به من کن،»

 آن حضرت پشت نمود، سپس پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

 «فرشتگان به نزد من چنین آمدند.» (10)

مرتبه‌ی سوم: در روایتی از امام صادق علیه‌السلام به نقل از پدرانشان آمده که وقتی وفات رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نزدیک شد؛ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله انگشتر، کلاه‌خود و زرع و پرچم و شمشیر ذوالفقار و عمامه سحاب و برد و ریسمان و سیاه‌وسفید و چوب‌دستی مرکب و... را به امیرالمؤمنین علیه‌السلام دادند و فرمودند: «یا على این مواریث را قبض کن و در زمان حیات و زنده‌بودن من آن‌ها را بردار تا بعد از من کسى با تو درباره آن‌ها نزاع نکند.» (11)

ارتباط سحاب با ملائکه

در مورد اینکه این عمامه چگونه به دست پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رسیده مطلبی یافت نشد؛ اما با توجه به روایت به نظر می‌رسد که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وقتی ملائکه‌ی خدا را این‌چنین عمامه بر سر دیدند؛ خود نیز مانند آنان عمامه‌ای بر سرخود قرار دادند. چنانکه وقتی در غدیر، سحاب را بر سر امیرالمؤمنین علیه‌السلام قرار دادند فرمودند:

 «فرشتگان این‌چنین نزد من آمدند.» (12)

 دراین‌باره امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز فرمودند:

 «همانا خداى عز و جل مرا در بدر و حنین به فرشتگانی یارى فرمود که چنین عمامه‏اى بر سر داشتند.» (13)

نتیجه:

مطالعه‌ی جامع اخبار نشان می‌دهد که «عمامه سحاب» فراتر از یک پوشش ساده بوده است. این عمامه با ویژگی‌های فیزیکی خاص (سیاه بودن، وسعت و قابلیت پیچیدن در چندین دور، برگرفته از پوشش ملائکه،) پیوند عمیقی با مفاهیم آسمانی و شکوه نبوی دارد. انتقال این عمامه به امام علی علیه‌السلام، نشان‌دهنده این است که سحاب نه‌تنها یک پوشش، بلکه نمادی از حمایت الهی و میراثی است که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به جانشین ایشان منتقل شده است.

پی‌نوشت‌ها:

1. کلینى‏، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، انتشارات اسلامیه، چاپ دوم،1362 ش‏، ج‏6، ص 462.

2. امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنه و الأدب‏، چاپ اوّل‏، انتشارات مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه‏، قم‏، 1416 ق، ج‏1، ص 539.

3. مجلسی، محمدباقر، بحار‌الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار، تهران، اسلامیه، چاپ دوم، 1363 ش‏، ج‏20، ص:203

4. ترمذى‏، ابو عیسى محمد بن عیسى‏، الشمائل المحمدیه، انتشارات دار إحیاء التراث العربى‏، بیروت، بی‌تا، ص 82.

5. ترمذى‏، ابو عیسى محمد بن عیسى‏، الشمائل المحمدیه، انتشارات دار إحیاء التراث العربى‏، بیروت، بی‌تا، ص 82.

6. ترمذى‏، ابو عیسى محمد بن عیسى‏، الشمائل المحمدیه، انتشارات دار إحیاء التراث العربى‏، بیروت، بی‌تا، ص 83.

7. ابن‌کثیر، اسماعیل بن کثیر، البدایه والنهایه، بیروت، انتشارات دارالفکر، بی‌تا، ج‏2، ص 345.

8. مجلسی، محمدباقر، بحار‌الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار، تهران، اسلامیه، چاپ دوم، 1363 ش، ج‏20، ص 203.

9. امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنه و الأدب‏، چاپ اوّل‏، انتشارات مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه‏، قم‏، 1416 ق، ج‏1، ص 539.

10. امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنه و الأدب‏، چاپ اوّل‏، انتشارات مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه‏، قم‏، 1416 ق، ج‏1، ص 540.

11. صدوق، ابن‌بابویه، محمد بن على،‏ علل الشرائع، قم، انتشارات کتاب‌فروشی داورى‏، چاپ اول 1385 ش، ج‏1، ص 166-167.

12. امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنه و الأدب‏، چاپ اوّل‏، انتشارات مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه‏، قم‏، 1416 ق، 1 ج، ص 540.

13. حموی شافعی، ابراهیم بن سعد الدین، فرائد السمطین فی فضائل المرتضى و البتول و السبطین و الأئمه من ذریتهم علیه‌السلام‏، چاپ اول، انتشارات مؤسسه المحمود، بیروت‏، 1400 ق‏، ج‏1، ص 76.