پاسخ:

یکی از پرسش‌های مطرح در حوزه معارف قرآن و علوم قرآنی، چگونگی وضعیت نظام آفرینش به‌ویژه آسمان‌ها و زمین در روز قیامت است. در برخی از آیات قرآن کریم مانند آیات ۱۰۷ و ۱۰۸ سورۀ «هود»، خلود و بقای اهل بهشت یا دوزخ به عبارت «مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ: تا زمانی که آسمان‌ها و زمین برپاست» مقید شده است. این تعبیر ممکن است این ابهام را ایجاد کند که آیا در قیامت نیز همین آسمان و زمین فعلی برپا هستند یا مراد از این تعبیر، چیز دیگری است؟ در نوشتار حاضر به بررسی این مسئله خواهیم پرداخت.

کاربرد کنایی برای بیان جاودانگی

تعبیراتی از قبیل «خلود» در فرهنگ و ادبیات عرب، کاربرد کنایی برای بیان «ابدیت، جاودانگی و همیشگی‌بودن» یک امر دارند؛ برای مثال عرب می‌گوید: این وضع برقرار خواهد بود، «ما لاح کَوْکَب»؛ یعنی تا زمانی که ستاره‌ای می‌درخشد، یا «ما لاح الجدیدان»؛ یعنی تا زمانی که شب و روز برقرار است، یا «ما أضاء فجر»؛ یعنی تا زمانی که صبح می‌دمد، یا «ما اختلف اللیل و النهار»؛ یعنی تا زمانی که شب و روز پی‌درپی فرا می‌رسند. همۀ این تعبیرها کنایه از استمرار و جاودانگی‌اند.

امیرالمؤمنین علیه ‌السلام در نهج‌البلاغه برای نفی ابدیِ ظلم و ستم در حکومت خود می‌فرماید: «آیا به من می‌گویید برای پیروزی خود به کسانی که تحت حکومت من‌اند، ستم کنم؟ به خدا سوگند، تا زمانی که مردم شب‌ها به بحث می‌نشینند و ستارگان آسمان یکی پس از دیگری طلوع و غروب می‌کنند، به چنین کاری نزدیک نمی‌شوم» (۱). همچنین در قصیدۀ معروف دعبل خزاعی که در حضور امام علی بن موسی ‌الرضا علیه ‌السلام خوانده شد، آمده است: «بر شهیدان خاندان پیامبر می‌گریم تا آن زمان که خورشید بر افق مشرق نور می‌پاشد و بانگ اذان برای دعوت به نماز بر مناره‌ها طنین‌انداز است» (۲). البته این امر مخصوص ادبیات عرب نیست و در زبان‌های دیگر نیز کم‌وبیش وجود دارد (3).

تبدیل آسمان‌ها و زمین به آسمان‌ها و زمین دیگر

با بررسی مجموع آیات قرآن کریم، روشن می‌شود که خداوند متعال در کلام خود، آسمان‌ها و زمینی برای قیامت معرفی می‌کند که غیر از آسمان‌ها و زمین دنیاست و می‌فرماید: «روزی که زمین به زمینی دیگر و آسمان‌ها نیز [به آسمان‌های دیگر] مبدل شود و [مردم] در پیشگاه خدای یگانه مقتدر حاضر شوند» (۴). همچنین از زبان بهشتیان نقل می‌کند که می‌گویند: «سپاس خدایی را که به وعده‌اش وفا کرد و زمین [بهشت] را به ارث به ما داد» (۵). پس معلوم می‌شود برای آخرت نیز آسمان‌ها و زمینی است؛ همچنان‌ که در آن بهشت و دوزخی و برای هر یک سکنه و اهلی است. معنای «آسمان و زمین» از حیث آسمان و زمین‌بودن، هیچ‌گاه از بین نمی‌رود، بلکه آنچه از بین می‌رود، یک نوع آسمان و زمین است و آن آسمان و زمین دنیایی است که این نظام مشهود را دارد؛ اما آسمان‌ها و زمینی که مثلاً بهشت در آنهاست و به نور پروردگار روشن می‌شود، به‌ هیچ‌وجه از بین نمی‌رود.

بنابراین جهان همواره آسمان‌ها و زمینی دارد؛ اما در آخرت، نظام دنیایی‌اش را از دست می‌دهد (6).

پیچیدگی آیه و دیدگاه‌های مختلف تفسیری درباره آن

آیۀ مورد بحث از آیات پیچیده و مشکل قرآن کریم است. یکی از مهم‌ترین محورهای این پیچیدگی، قید «مادامَتِ السَّمٰوٰتُ و الاَرض» است که امین‌الاسلام طبرسی ده وجه برای آن برشمرده است (۷)؛ همچنین علامه طباطبایی برای حل این اشکال‌ها، به‌تفصیل به آنها می‌پردازد و نقدها و توضیح‌های بایسته‌ای را ارائه داده است (۸ و ۹). برای رعایت اختصار، در اینجا به همین اشاره بسنده می‌شود و خوانندگان می‌توانند به تفاسیر اشاره‌شده رجوع کنند.

نتیجه:

با توجه به مجموع آیات قرآن کریم، شواهد موجود در زبان و ادبیات عرب و دیدگاه‌های تفسیری، می‌توان گفت تعبیر «مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ» در آیات مربوط به خلود، در وهله نخست کنایه‌ای رایج برای بیان دوام و جاودانگی است. افزون بر این، با توجه به آیات دیگر قرآن از جمله آیه «یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ»، می‌توان گفت این تعبیر، در صورت حمل بر معنای حقیقی، به آسمان و زمینی اشاره دارد که پس از دگرگونی نظام دنیا در عالم آخرت برقرار می‌شود. بنابراین در قیامت اصل وجود آسمان و زمین منتفی نیست، بلکه نظام و حقیقت دنیوی آنها دگرگون می‌شود.

برای مطالعۀ بیشتر

1. سیدمحمدحسین طباطبایی؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۵۲ ش، ج ۱۱، ص ۲۴.

2. عبدالله جوادی آملی؛ تسنیم؛ قم: نشر اسراء، 1395 ش، ج ۳۹، ص ۴۰۰.

پی‌نوشت‌ها:

1. «أَ تَأْمُرُونِّی أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِیمَنْ وُلِّیتُ عَلَیْهِ؟ وَ اللَّهِ لَا أَطُورُ بِهِ مَا سَمَرَ سَمِیرٌ وَ مَا أَمَّ نَجْمٌ فِی السَّمَاءِ نَجْماً» (محمد بن حسین شریف‌الرضی؛ نهج‌البلاغه؛ قم: هجرت، [بی‌تا]، خطبۀ ۱۲۶).

2. سأبکیهم ما ذرَّ فی الأفقِ شارقٌ ** ونادى منادی الخیرِ بالصلواتِ

3. ناصر مکارم شیرازی؛ تفسیر نمونه؛ چ 32، تهران: دارالکتب الإسلامیه، ۱۳۷۴ ش، ج ۹، ص ۲۴۵.

4. «یَوْمَ تُبَدَّلُ اَلْأَرْضُ غَیْرَ اَلْأَرْضِ وَ اَلسَّمٰاوٰاتُ وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ اَلْوٰاحِدِ اَلْقَهّٰارِ» (ابراهیم: ۴۸).

5. «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلَّذِی صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا اَلْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ اَلْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ» (زمر: ۷۴).

6. سیدمحمدحسین طباطبایی؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۵۲ ش، ج ۱۱، ص ۲۴.

7. ر.ک: فضل بن حسن طبرسی؛ مجمع‌البیان؛ بیروت: دارالمعرفه، [بی‌تا]، ج ۵، ص ۲۹۷.

8. سیدمحمدحسین طباطبایی؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ ج ۱۱، ص ۲۴.

9. عبدالله جوادی آملی؛ تسنیم؛ قم: نشر اسراء، 1395 ش، ج ۳۹، ص ۴۰۰.