ازدواج فرزندان حضرت آدم

ازدواج فرزندان حضرت آدم
از نظر تاریخی و روایی، هیچ سند قطعی‌ای درباره ازدواج با حورالعین، جنیان یا خواهر و برادری، فرزندان حضرت آدم وجود ندارد.

پرسش:

فرزندان حضرت آدم با چه کسی ازدواج کردند؟

پاسخ:

درباره ازدواج فرزندان حضرت آدم، اقوال و احتمال‌های مختلفی را نقل کرده‌اند که در ادامه به بررسی آنها می‌پردازیم.

احتمال اول: ازدواج با حوریان بهشتی

برخی از احادیث تصریح می‌کنند که فرزندان حضرت آدم علیه السلام هرگز با هم ازدواج نکرده‏اند، ‏بلکه آنها با حوریانی ازدواج کردند که خداوند از بهشت فرستاد. از جمله در روایتی نقل شده است از امام صادق علیه السلام پرسیدند: پیدایش نسل از فرزندان حضرت آدم علیه السلام چگونه بوده است؟ زیرا بعضى از مردم می‌گویند به حضرت آدم وحى رسید که دختران خود را به پسران خود تزویج نماید و اصل و ریشه تمامى مردم از آن برادرها و خواهران است. امام صادق علیه السلام فرمود: «حق‌تعالى منزّه و برتر از این است که گوینده‌اى درباره حضرتش چنین بگوید؛ آیا پیامبران، فرستادگان، مؤمنان و مؤمنات و مسلمین و مسلمات را از حرام آفریده و قدرت نداشته آنها را از طریق حلال بیافریند و با اینکه از خود این مردم عهد و پیمان بر حلال و پاک و پاکیزگى گرفته است ...». سپس حضرت امام صادق علیه السلام به شرح و بیان ابتداى نسل از فرزندان حضرت آدم علیه السلام پرداخت تا اینکه فرمود: «وقتی قابیل، هابیل را کشت، حضرت آدم علیه السلام از داغ جوانش هابیل فزع و جزع نمود ... و خداوند حضرت شیث علیه السلام را به‌تنهایى بدون هم‌زمانی با خواهرى به آدم عنایت فرمود و اسم شیث، هبةاللَّه است و آن‌حضرت اول کسى است که از آدمیان در زمین وصى و جانشین پیغمبر شد و بعد از حضرت شیث علیه السلام، خداوند یافث را به آدم مرحمت فرمود و یافث هم بدون همزاد متولد گردید، و چون‏ به حد بلوغ و رشد رسیدند، و اراده نمود خداوند که نسل زیاد شود، چنان‌که می‌بینید [زیاد شده‌اند] و تزویج خواهر با برادر حرام بود؛ از این جهت حق‌تعالى حوریه‌اى به نام نَزلَه در عصر روز پنج‌شنبه از بهشت فرستاد و امر فرمود به آدم که او را تزویج و همسر شیث نماید. سپس در عصر روز بعد حوریه‌ دیگری به نام مَنزِلَه فرستاد و به آدم علیه السلام امر فرمود که به یافث تزویج نماید. پس از آنکه حضرت آدم آنها را به دو فرزند خود تزویج نمود، براى حضرت شیث پسرى متولد گردید و براى یافث دخترى متولد شد و چون به حد بلوغ و رشد رسیدند، خداى تعالى امر فرمود به آدم که دختر یافث را به پسر شیث تزویج کند و حضرت آدم اطاعت امر کرد و آنها را همسر یکدیگر نمود و از ایشان، پیامبران و فرستادگان الهی و برگزیدگان و نسل آنها متولد شدند ...» (1).

احتمال دوم: ازدواج با حوریان بهشتی و سپس با جنیان

1. در روایتی از امام باقر علیه السلام نقل شده است: «برای حضرت آدم چهار فرزند پسر به دنیا آمدند؛ پس خداوند برای هر یک از این چهار پسر، یک حورالعین بهشتی فرستاد. اینان با یکدیگر ازدواج کردند و فرزندانی از این ازدواج به وجود آمد. سپس خداوند این حوریه‌ها را گرفت و این چهار فرزند را با چهار تن از جنّیان تزویج داد و این‌گونه نسلی در میان آنها پدید آمد. پس هر آنچه از حلم و بردباری در میان فرزندان آدم وجود دارد، از حضرت آدم علیه السلام است؛ هر آنچه از جمال و زیبایی در میان بشر است، از جانب حور‌العین‌هاست؛ و آنچه از افعال قبیح و سوء رفتار در میان بشر یافت می‌شود، از جنّیان است» (2). همین ازدواج به گونۀ دیگری نیز بیان شده است که یک فرزند با حورالعین ازدواج کرد و دیگری با جنّ (3)؛ روایت دیگری نیز در همین موضوع با کمی اختلاف نقل شده است (4).

احتمال سوم: ازدواج با خواهران خود

در روایتی نقل شده است از امام رضا علیه السلام پرسیدند که چگونه نسل مردم از آدم علیه السلام به وجود آمد؟ امام علیه السلام فرمود: «حوا در یک زایمان هابیل را به همراه دختری زایید. سپس در زایمان دوم قابیل را با یک دختر به دنیا آورد. هابیل با دختری که با قابیل به دنیا آمده بود، ازدواج کرد و قابیل نیز با دختری که با هابیل به دنیا آمده بود، ازدواج کرد. و بعد از این ازدواج‌ها بود که ازدواج خواهر و برادر تحریم شد» (5).

همچنین امام سجاد علیه السلام در گفتگویى که با مردى قرشى دارد، می‌فرماید: «هابیل با لوزا خواهر همزاد قابیل ازدواج کرد و قابیل با اقلیما، همزاد هابیل». مرد قرشى پرسید: آیا هابیل و قابیل خواهران خود را حامله کردند؟ امام فرمود: «آرى». آن مرد عرضه داشت اینکه عمل مجوسیانِ امروز است! آن‌حضرت فرمود: «مجوسیان اگر این کار را می‌کنند و ما آن را باطل می‌دانیم، براى این است که بعد از تحریم خدا آن را انجام می‌دهند»؛ آن‌گاه امام سجاد علیه السلام افزود: «منکر این مطلب نباش براى اینکه درستى این عمل در آن روز و نادرستی‌اش در امروز حکم خداست که چنین جارى شده، مگر خداى تعالى همسر آدم را از خود او خلق نکرد؟ با این وجود، می‌بینیم که او را بر وى حلال نمود. پس این حکمِ شریعتِ آن روزِ فرزندان آدم علیه السلام و خاص آنان بوده است و بعدها خداى تعالى حکم حرمتش را نازل فرمود» (6).

احتمال چهارم: ازدواج با انسان‌های قبل از حضرت آدم

احتمال دیگرى نیز مطرح می‌شود که فرزندان آدم با بازماندگان انسان‌هاى پیشین ازدواج کرده‌اند؛ زیرا طبق روایاتى (7) آدم نخستین انسان روى زمین نبوده است و قبل از حضرت آدم علیه السلام؛ انسان‌های دیگری روی زمین زندگی می‌کردند. مطالعات علمى امروز نیز نشان می‌دهد نوع انسان احتمالاً از چند میلیون سال قبل در کره زمین زندگى می‌کرده است، در‌حالى‌که از تاریخ پیدایش آدم تاکنون زمان زیادى نمی‌گذرد. بنابراین باید قبول کنیم که قبل از آدم علیه السلام، انسان‌هاى دیگرى در زمین می‌زیسته‌اند که به هنگام پیدایش آدم در حال انقراض بوده‌اند؛ ازاین‌رو چه مانعى دارد که فرزندان آدم علیه السلام با باقی‌مانده یکى از نسل‌هاى پیشین ازدواج کرده باشد. با این وجود، همان‌طور که بیان شد، این احتمال با برخی آیات چندان سازگار نیست (8).

امام صادق علیه السلام فرموده‌اند: «شاید شما گمان می‌کنید که خدای عزّ‌وجلّ غیر از شما هیچ بشر دیگری را نیافریده است، نه چنین نیست؛ بلکه هزار‌هزار آدم آفریده که شما از نسل آخرین آنها هستید» (9). همچنین امام باقر علیه السلام فرموده‌اند: «خدای عزوجل از روزی که زمین را آفریده، هفت عالم را در آن خلق [و سپس منقرض کرده است] که هیچ‌یک از آن عوالم از نسل آدم ابوالبشر نبوده‏اند و خدای تعالی همه آنها را از پوسته روی زمین آفرید و نسلی را بعد از نسل دیگر ایجاد کرد و برای هر یک، عالمی بعد از عالم دیگر پدید آورد تا در آخر، آدم ابوالبشر را بیافرید و ذریه‌‏اش را از او منشعب کرد ...» (10).

بعضی از مفسران نیز ذیل آیه مربوط به اعتراض فرشته‌ها به خلقت انسان، از پیشینۀ موجودات قبلی ساکن در زمین سخن گفته‌اند: «قالُوا أَ تَجْعَلُ فیها مَنْ یُفْسِدُ فیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ: گفتند در آنجا مخلوقى پدید مى‌‏آورى که تباهى کنند و خون‌ها بریزند؟» (11).

در تفسیر نمونه ذیل این آیه آمده است: «بعضى دیگر از مفسران معتقدند پیشگویى فرشتگان به خاطر آن بوده که آدم نخستین مخلوق روى زمین نبود، بلکه پیش از او نیز مخلوقات دیگرى بودند که به نزاع و خونریزى پرداختند؛ پرونده سوء پیشینه آنها سبب بدگمانى فرشتگان نسبت به نسل آدم شد» (12).

بررسی آرا

عده‌ای از مفسّران با استفاده از آیۀ «یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَهٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً کَثیراً وَ نِساءً ...: اى مردم، از [مخالفت] پروردگارتان بپرهیزید؛ همان کسى که همه شما را از یک انسان آفرید و همسر او را [نیز] از جنس او خلق کرد و از آن دو، مردان و زنان فراوانى [در روى زمین] منتشر کرد ...» (13)، معتقدند تکثیر نسل فرزندان حضرت آدم تنها از طریق آدم و همسرش انجام گرفته است و موجود سوّمی در آن دخالت نداشته است (14). لازمه این سخن آن است که فرزندان آدم علیه السلام – به ‌صورت برادر و خواهر - با هم ازدواج کرده باشند؛ زیرا اگر آنها با نژاد و همسران دیگری ازدواج کرده باشند، فرمایش خدا یعنی «منهما: از آن دو» صادق نخواهد بود.

این موضوع در احادیث متعددی وارد شده است و زیاد هم جای تعجب نیست؛ چه اینکه طبق استدلالی که در دسته‌ای از احادیث نقل شده، این ازدواج مباح بوده است؛ زیرا هنوز حکم تحریم ازواج خواهر و برادر نازل نشده بود.

بدیهی است ممنوعیت یک کار، بسته به این است که از طرف خداوند تحریم شده باشد. چه مانعی دارد که ضرورت‌ها و مصالحی ایجاب کند که در بعضی زمان‌ها کاری جایز باشد و بعداً تحریم گردد؟ همان‌طور که در حدیثی از امام سجاد علیه السلام (احتمال چهارم) بیان شد.

در مقابل، گروهی از مفسّران (15) موافق محتوای این احادیث هستند که فرزندان حضرت آدم علیه السلام هرگز با هم ازدواج نکرده‏‌اند، ‏بلکه آنها با حوریانی که خداوند از بهشت فرستاد، ازدواج کردند؛ مانند حدیثی که از امام صادق علیه السلام نقل شد (احتمال سوم).

نتیجۀ ازدواج آنان با خواهرانشان با ظاهر قرآن سازگارتر است؛ چنان‌که مفسّرانی مانند علامه طباطبایی، این احتمال را تقویت می‌کند و می‌پذیرد (16)؛ اما در مقابل، اینکه ازدواج خواهر و برادر حرام است، حکمی تشریعی است که برخلاف احکام تکوینی قابل تغییر هستند؛ مثل حکم مست‌کننده‌بودن شراب، تکوینی است و هرگز تغییر نمی‌کند؛ اما حکم حلال یا حرام‌بودن تشریعی است و در اختیار خدای متعال است و خدایی که آن را حرام کرده، ممکن است زمانی آن را مجاز اعلام کرده باشد.

از سوی دیگر، ضرورت تکثیر نسل آدم، می‌تواند دلیلی برای اجازه خدای متعال دربارۀ این مسئله باشد.

علامه طباطبایی در‌این‌باره می‌نویسند: «چه مانعى دارد که یک عمل را در روزى و روزگارى جایز و مباح کند و در روزگارى دیگر حرام نماید، در روزى که جز تجویزش چاره‏اى نیست، تجویز کند و در روزگارى دیگر که این ضرورت در کار نیست، تحریم کند. ازدواج خواهر و برادر را در روزگارى که تجویزش باعث شیوع فحشا و جریحه‏‌دار‌شدن عفت عمومى نمى‌شود، تجویز کند و در روزگارى دیگر که باعث این محذور مى‌شود، تحریم کند. ... شیوع فحشا به وسیله ازدواج خواهر و برادر در زمانى است که جامعه گسترده‌اى از بشر وجود داشته باشد و اما در روزگارى که در تمامى روى زمین غیر از چند پسر و چند دختر از یک پدر و مادر وجود ندارند و از سوى دیگر مشیت خداى تعالى تعلق گرفته که همین چند تن را زیاد کند، و افرادى بسیار از آنان منشعب سازد، دیگر عنوان فحشا بر چنین ازدواجى منطبق و صادق نیست» (17).

نتیجه:

با توجه به اینکه اطلاعات دقیق تاریخ از زمان حیات حضرت آدم و فرزندانش وجود ندارد و روایات نیز در‌این‌باره مختلف است، نمی‌توان به جمع‌بندی قطعی دربارۀ ازدواج فرزندان حضرت آدم رسید؛ بنابراین فروضی که مطرح می‌شود، در حد احتمال باقی می‌ماند. البته روایت قطعی نداریم، وگرنه دیگر جای شک و شبهه نمی‌ماند‌.

پی‌نوشت‌ها:

1. محمد بن علی ابن‌بابویه (شیخ صدوق)؛ علل الشرائع؛ قم: کتابفروشی داوری، 1385 ش، ج 1، ص 19 – 20.

2. محمدباقر مجلسی؛ بحار الانوار؛ چ 2، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، 1403 ق، ج 11، ص 244.

3. محمد بن علی ابن‌بابویه (شیخ صدوق)؛ من لا یحضره الفقیه؛ محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری؛ چ 2، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1413 ق، ج 3، ص 382.

4. محمد بن مسعود عیاشی؛ تفسیر عیاشی؛ محقق و مصحح: هاشم رسولی محلاتی؛ تهران: المطبعة العلمیه، 1380 ق، ج 1، ص 215.

5. محمدباقر مجلسی؛ بحار الانوار؛ ج 11، ص 244.

6. احمد بن علی طبرسی؛ الإحتجاج علی أهل اللجاج؛ محقق و مصحح: محمدباقر خرسان؛ مشهد: نشر مرتضی، 1403 ق، ج 2، ص 314 – 315.

7. محمد بن علی ابن‌بابویه (شیخ صدوق)؛ التوحید؛ محقق و مصحح: هاشم حسینی؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1398 ق، ص 277.

8. ناصر مکارم شیرازی و دیگران؛ تفسیر نمونه؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1371 ش، ج 3، ص 318.

9. محمد بن علی ابن‌بابویه (شیخ صدوق)؛ خصال؛ مصحح: علی‌اکبر غفاری؛ قم: جامعه مدرسین، 1362 ش، ج ۲، ص ۶۵۲، ح ۵۴.

10. بقره: 30.

11. محمدباقر مجلسی؛ بحار الانوار؛ ج 11، ص 267. سیدنعمت‌الله محدث جزائرى؛ النور المبین فی قصص الأنبیاء و المرسلین؛ ص 59، قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشى‏، 1404 ق، ص 59. محمد بن علی ابن‌بابویه (شیخ صدوق)؛ التوحید؛ ج ۱، ص ۲۷۷.

12. ناصر مکارم شیرازی و دیگران؛ تفسیر نمونه؛ ج ‏۱، ص ۱۷۴.

13. نساء: 1.

14. عبدالله بن عمر بیضاوی؛ انوار التنزیل و اسرار التأویل؛ تحقیق: محمد عبدالرحمن المرعشلی؛ بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1418 ق، ج 2، ص 58. ملامحسن فیض کاشانی؛ الاصفی فی تفسیرالقرآن؛ تحقیق: محمدحسین درایتی و محمدرضا نعمتی؛ قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1418 ق، ج 1، ص 191. ناصر مکارم شیرازی؛ تفسیر نمونه؛ ج 3، ص 246.

15. سیدعبدالحسین طیب؛ اطیب البیان فی تفسیر القرآن؛ چ 2، تهران: انتشارات اسلام، 1378 ش، ج 4، ص 342. سیدعبدالاعلی موسوی سبزواری؛ مواهب الرحمان فی تفسیر القرآن؛ چ 2، بیروت: مؤسسه اهل‌بیت علیهم السلام، 1409 ق، ج 7، ص 249 – 250.

16. سیدمحمدحسین طباطبایی؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ چ 5، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1417 ق، ج 4، ص 135.

17. سیدمحمدحسین طباطبایی؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ ج ‏4، ص 144 – 145.