با سلام
یکی از دوستان من اصرار دارد که عبادت های ظاهری مثل نماز و ... هیچ تاثیری در سرنوشت انسان ندارند و آنچه در آخرت مهم است افکار و نیت ها و پاکی قلب اوست.
من چه جوابی به او بدهم؟
سخن دوست شما از يك جنبه درست و از منظري ديگر نادرست است. اينكه اصل در دین برخورداری از صفاي درون بوده و به اصطلاح عاميانه مهم آن است که دل پاك باشد، حرف درستي است و در بسياري از آيات و روايات بر اين مطلب تاكيد شده است. به عنوان نمونه خداوند در قرآن می فرماید: «وَلَا تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ، یَوْمَ لَا یَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ، إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ (1)؛ مرا در روزى كه (مردم) برانگیخته شوند، رسوا مساز، که در آن روز دارایی و فرزند به کسی سود نبخشد، مگر آنكه كسى دلى پاك و پیراسته از (شكّ و شرك) به نزد خداوند آورد.»
آری، دل پاک نهایت رستگاری است. دلی که از تمامی بیماریهای روحی مثل بغض، حسد و ریا و ... پاک باشد، قطعا نجات خواهد یافت. اما آیا امکان دارد بدون پرهیزکاری، عبادت و دیگر اعمال صالح، دل را پاک نگاه داشت ؟
خداوند نیازی به اعمال صالح ما ندارد و برای بسامان کردن امور نابسامان دنیا، ما را گرفتار زمین نکرده است؛ بلکه خود بارها و بارها فرموده که تمام امور دنیوی صرفا برای آزمایش است. تمام بایدها و نبایدهای احکام اسلامی نیز تنها برای تربیت انسانها و رسیدن ایشان به کمال است، و اگر غیر از این بود ما مامور به وظیفه نبودیم، بلکه مامور به نتیجه می شدیم. تمام سختی هایی که در دنیا تجربه می کنیم، حکمت احکامی که به آن مقید شده ایم، در این است که نهایتا دلی پاک (روحی منزه) به دست آید.
در بعضی از این آیات، ایمان به همراه عمل صالح، شرط رستگاری، در بعضی شرط ورود به بهشت و مقامات بالای بهشتی و در بعضی شرط نجات از عذاب است: ««إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ؛ آنان که ایمان آوردند و کارهاى شایسته انجام دادند، همانا آنان بهترین مردم هستند.»(2) بنابراین ایمان به تنهایی ارزشی در تربیت انسانها نداشته و تنها با صدور اعمال صالح موجب کمال خواهد بود شاید هم بتوان گفت، ایمانی که نتواند منشا اعمال صالح گردد، وجود حقیقی نخواهد داشت. اگر ایمانی در کار باشد، عمل صالح بوجود خواهد آمد. اگر وجدانی در کار باشد، نسبت به سرنوشت دیگران حساسیت ایجاد خواهد شد و اگر اعتقاد به خدا داشته باشیم از پرستش و عبادت او دست نخواهیم کشید.
در هر حال تنها باور و اعتقاد، کافی نیست؛ بلکه ایمان باید سبب اعمال خیر گردد و در پیرامون خود تاثیرگذار باشد. عمل خیر هم، فقط خدمت به مردم نیست هر چند خدمت به مردم، از بهترین اعمال است، اما برای رسیدن به کمال لازم کافی نیست و شرایط مسلمانی بیش از اینهاست. عبادت هم از جمله اعمال صالح است که بخشی از آن واجب، بلکه همچون نماز، از اوجب واجبات و شرط قبولی دیگر اعمال است و دل پاک بدون نماز نمی تواند سعادت را به دنبال داشته باشد.
بنابراین گر چه ایمان اصل است، اما رابطه ی بین ایمان و عمل صالح رابطه علت و معلول است، لذا از وجود یكی، دیگری كشف می شود؛ چنان كه امیر مؤمنان علی (ع) می فرمایند:
«فبالایمان یستدلّ علی الصالحات و بالصالحات یستدل علی الایمان»؛ به واسطه ایمان می توان به اعمال صالح شخص مؤمن پی برد و از اعمال صالح می توان ایمان او را درك نمود.(3) یعنی کسی که عمل صالح ندارد در واقع ایمان درستی هم ندارد و اگر ایمان و عقیده صحیح و دل پاک وجود داشت یقینا اعمال صالح اعم ازخدمت به خلق و بندگی خدا و دوری از گناهان مختلف هم به دنبال آن خواهد بود.
«والبلدُ الطیّبُ یُخرُجُ نَباتُهُ بإذن رَبّه والّذی خَبُثَ لا یَخرُجُ إلا نَكِدا»؛ سرزمین دل پاك، گیاه و میوه ی نیكویش ـ مثل عمل شایست و فرزند صالح ـ به اذن پروردگارش می روید، ولی دلی كه پلید و ناپاك است، جز عمل اندك و ارزش خارج نمی كند.(4)
آری « از كوزه همان برون تراود كه در اوست».
پي نوشت ها:
1. شعراء(26)، آيه87-89.
2.بینه(98)، آيه 7.
3. سيد رضي، نهج البلاغه، دارالهجره، قم، بي تا، خطبه 156.
4. اعراف(7)، آیه 58.
