تربیت نفس

با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما در اين ماه عزيز و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
پرسشگر گرامي احساسات شما را درك مي كنيم و به شما حق مي دهيم، چرا كه پس از آن همه محبت هاي خدا و شفاعت و دستگيري هاي ائمه عليهم السلام، بي وفايي كردن و آبروي آن بزرگواران به خصوص حضرت امام رضا (ع) را در نزد خدا ناديده گرفتن كاري نادرست و شرم آور است. عزيز گرامي ! حالات دروني شما بازگو كننده اين حقيقت است كه زمينه دور شدن از گناه و باز گشت به فطرت و معنويت و نزديك شدن به خدا در شما هست، فقط بايد« همت و اراده و پشتكار» را نيز به آن ضميمه كنيد. فرصتي را كه خدا در اين ماه مبارك رمضان به من و شما داده ، غنيمت شماريم. اگر بخواهيم و عزم خويش را جزم و اراده خود را براي ترك گناه و گام گذاشتن در بهشت بندگي راسخ و استوار گردانيم ، ترك گناه و غلبه بر هواي نفس ممكن است و خدا نيز كمك خواهد كرد. مشكل ما اين است كه دشمن شناس نيستيم. نه دوستان واقعي خويش را مي شناسيم و نه دشمنان واقعي خود را. نه از اسباب خوشي و خوشبختي خود آگاهي داريم و نه از راه ها و عوامل بدبختي و سيه روزي خود با خبريم. چون گناه شناس نيستيم، و از آثار و زيان هاي آن بر روح و روان خويش بلكه بر جسم و تن خود بي خبريم، مي پنداريم كه گناه لذت بخش است. هيچ آدم عاقلي آتش را در دهان نمي گذارد و يا مواد آتش زا بر ظاهر و باطن خويش نمي پاشد و خود را به آتش نمي كشد، هيچ خردمندي كثافت و چرك نمي خورد يا نجاست و مدفوع خود را قورت نمي دهد! اگر مي پنداريم كه واقعيت گناه چيزي غير از اين ها است، به خاطر جهل و نا آگاهي ما است. اگر از طريق بالا بردن سطح شناخت و آگاهي، و عمل كردن به آن چه لازمه بندگي خدا است، به اين واقعيت ها پي مي برديم، از گناه و معصيت تنفر پيدا مي كرديم، همان گونه كه از خوردن چرك و كثافت و نجاست تنفر داريم.
پرسيده ايد: آيا اين كار صحيح است كه هر چه نفسمان خواست ما مخالفش انجام دهيم، ضرر ندارد؟ براي تهذيب و پاكسازي نفس راهي جز مخالفت، بلكه مبارزه با هواي نفس يا نفس اماره نيست. اما براي موفقيت در اين جهاد مقدس لازم است به نكاتي توجه كنيد.
امام خميني(ره)مي فرمايد: اولين قدم براي تهذيب نفس «تفكر» است. تفكر آن است كه انسان لااقل در هر شبانه روز مقداري ـ حتي اگر كم باشد ـ فكر كند.(1)
اما در چه موضوعي و نتيجه آن چه باشد؟
فكر دو نوع است: مخرب و سازنده. اگر فكر كند مرتكب اعمال غير قانوني و خلاف شرع و خلاف اخلاق بشود و از اين راهها به لذات مادي و زودگذر نائل گردد، اين فكر مخرّب است، ولي تفكر درباره عظمت و جلالت خدا و انديشه كردن در مورد نعمتهاي خدا و هدف آفرينشِ و انديشيدن در اين زمينه كه از كجا آمده ام؟ و چرا آمده ام؟ و سرانجام به كجا خواهم رفت؟ و در جهان آخرت از من چه مي خواهند و چي مي پرسند؟ و چه نوع اعمال و عقايد و رفتارهايي در آن جا به درد من مي خورد؟ دريافت پاسخ صحيح اين پرسش ها و حركت كردن و عمل نمودن به مقتضاي آن فكر سازنده است.
دومين قدم براي خود سازي ـ از ديدگاه امام خميني ـ عزم و تصميم جهت انجام واجبات و ترك محرمات و جبران آن چه در گذشته از واجبات ترك شده است،(2) مي باشد. امام در قدمهاي بعدي: مشارطه و مراقبه و محاسبه را پيشنهاد مي فرمايند.
-مشارطه آن است كه انسان در اوّل روز با خود شرط كند كه امروز بر خلاف امر الهي رفتار نكند، بلكه هر چه نفس شيطاني طلب كرد با آن مخالفت كند. علماي اخلاق در اين باره مي گويند: بهتر است انسان پس از اداي فريضه صبح و تعقيبات آن بنشيند و با نفس خود مذاكره كند و بگويد: اي نفس من، به جز عمر، سرمايه ديگري ندارم، بر من رحم كن. سپس در مورد هر يك از اعضاي بدن سفارش كند، مثلا بگويد: اي چشم نگاه هاي آلوده تو مرا از خدا دور ساخته و مرا پيش انبيا و اوليا بي آبرو ساخته است ،به من رحم كن ديگر به نامحرم و به هر چيزي كه باعث خشم خدا بر من مي شود نگاه نكن. و همين خطاب را با زبان، گوش، ذهن و خيال، شهوت و غريزه جنسي و ساير اعضا داشته باشد و از آنها پيمان بگيرد كه گناه نكنند.
- مراقبهآن است كه انسان در تمام ساعات شبانه روز مراقب و مواظب باشد بر خلاف شرط و پيماني كه با خدا بسته، گام بر ندارد، اين مرحله از حساس ترين مراتب خود سازي و مبارزه با هواي نفس به شمار مي رود. قرآن مجيد بر اين نكته تأكيد دارد كه خداوند بر احوال و اعمال شما نظارت دارد: «إنّ اللّه كان عليكم رقيباً ؛ (3) خداوند بر شما مراقبت دارد». و در سوره علق مي فرمايد: أَ لَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى‏ (4) آيا (انسان ) نمي داند كه خدا( او و اعمالش را ) مي بيند؟ كسي كه از آيات فوق درس گرفته باشد، همواره خدا را ناظر بر كارهاي خود مي داند و از غفلت و گناه دوري مي وزرد.
محاسبه آن است كه از اعمال روزانه حساب رسي به عمل آيد. بهترين طرز محاسبه نفس آن است كه در آخر شب عمل روزانه خود را مرور كند. اگر كار شايسته اي انجام داده، آن را تقويت كند و خدا را سپاس گويد و اگر عمل زشتي مرتكب شده، استغفار نمايد. امام علي (ع)مي فرمايد:
«هر كس نفس خود را به حساب بكشد، بر عيوبش آگاه مي گردد و به گناهانش پي مي برد، پس از گناهانش توبه مي كند و عيوبش را اصلاح مي نمايد». (5)
بعضي مشارطه و مجازات نفس را نيز اضافه مي كنند، يعني با نفس خود شرط مي بندند كه اگر خلافي انجام دهد و بر خلاف عهد خود گام بردارد، نفس خويش را سرزنش و ملامت نمايد و براي خود جريمه بنويسد، مثلاً بگويد: اگر يك بار ديگر بر خلاف شرطم عمل كنم، يك روز يا چند روز روزه بگيرم، يا فلان عمل خوب را براي رضاي خدا انجام بدهم.
امام علي (ع) مي فرمايد: «هر كس نفس خود را برعيب ها و گناهان توبيخ كند، از افزايش گناه دوري خواهد كرد». (6) علامه حسن زاده آملي براي خود سازي و مهار نفس امور زير را توصيه فرموده است. 1- تلاوت و انس با قرآن؛ 2- دائم الوضو بودن؛ 3- اعتدال در خوردن و آشاميدن، يعنى نه آن قدر زياد بخورد كه به شكم درد مبتلا شود، و نه آن قدر كم بخورد كه قدرت بر انجام كارى نداشته باشد؛ 4- اعتدال در گفتار؛ 5- رعايت اداب اسلامى؛ 6- تهجّد (شب زنده دارى )؛ 7- تفكر و انديشيدن؛ 8- در همه حال به ياد خدا بودن 9- اقتصاد و ميانه روى در كارها؛ 10- تعظيم (بزرگ داشتن) امر خالق و شفقت (مدارا و مهرباني) با خلق؛ 11- تمسّك به ويژگىهاى عبادالرّحمن كه در سوره فرقان آيه63 به بعد ذكر شده است. (7) در سوره فرقان، آيات 63 تا 74 حدود دوازده ويژگي براي عبادالرّحمن يا بندگان خداوند بخشنده ذكر شده است. آن ها را از روي تفسي مطالعه كنيد و خود را به آن پايبند سازيد.
پي نوشت ها: 1. چهل حديث، امام خميني، ص 6، مؤسسه تنظيم و نشر آثار حضرت امام خميني، چاپ سوم، تابستان سال 1372.
2. همان، ص7.
3. النساء (4) آيه1.
4. علق (96)، آيه 96.
5. عبدالواحد بن محمد تميمى آمدى، غرر الحكم و درر الكلم، ص37، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى قم، 1366 ش.
6. همان.
7. حسن زاده آملى، نامه ها برنامه ها، انتشارات الف لام ميم، ص 23ـ 26.

موفق و موید باشید