با سلام و تشكر از ارتباط شما با مركز ملي پاسخگويي به سوالات ديني
از همان آغاز نزول قرآن که آیات قرآن به صورت تدریجی بر پیامبر اکرم(ص) نازل می شد، خود ایشان آن را به صورت صحیح قرائت می کردند و به صحابه تعلیم می دادند و از همان آغاز مرکزی شبیه به کانون تعلیم قرائت قرآن و حفظ و تمرین آن به وجود آمد که آن حضرت بر آن نظارت می کردند و مردم را به آن تشویق و ترغیب می فرمودند و صحابه نیز سخت در این راه می کوشیدند و حتی اکثر اوقات و فرصت های زندگانی بعضی از آنها به قرائت و حفظ قرآن مصروف می گشت تا جایی که همیشه برای ارائه محفوظات قرآنی خود آمادگی دقیق و کافی داشتند. عده ای از صحابه قرآن را در زمان رسول خدا (ص) با همان قرائتی که از ایشان اخذ کرده بودند حفظ می کردند. عبد الله بن مسعود و ابی بن کعب از کسانی بودند که تمام قرآن را حفظ نموده و از آغاز تا پایان آنرا بر پیامبر قرائت کردند.
صحابه دیگر پیغمبر اکرم(ص) هم همواره به تمرین و ممارست در قرائت و حفظ کردن قرآن مشغول بوده اند و کوشش می کردند تا آیات قرآن را به خاطر بسپارند برای آنکه در نمازهای واجب یا مستحب از آنها استفاده کنند و بعد از حمد قرائت نمایند. رسول خدا شخصا آنها را به تمرین قرائت قرآن تشویق می کرد و به آنان کمک می نمود. وقتی صحابه آیه یا سوره ای را از پیغمبر می شنیدند چندین بار به آن حضرت مراجعه می کردند و در حضور ایشان به قرائت قرآن می پرداختند تا رسول خدا به کیفیت حفظ آنها مطمئن شود. لذا از آن حضرت می پرسیدند آیا ما قرآن را آن طور که نازل گردید به خاطر سپردیم و این سوال را از آن جهت مطرح می کردند تا رسول خدا در صورت صحت قرائت آنها کیفیت حفظ آنرا تقریر و تایید فرماید. صحابه پیامبر پس از آنکه کاملا و با دقت قرآن را فرا می گرفتند و حفظ می کردند به نشر قرآن می پرداختند و آن را به فرزندان خود و کودکان و کسانیکه به هنگام نزول آیات قرآن شاهد نزول آنها نبودند تعلیم می دادند و یک روز یا دو روز پس از نزول آیات و سوره ها نمی گذشت که عده قابل ملاحظه ای از صحابه آنها را به خاطر می سپردند و بر پیامبر اکرم عرضه می داشتند. اینها توانستند گروهی از نسل های معاصر را برای تعلیم قرائت آماده سازند تا آنجا که شخصیت های بارز و برجسته ای در قرائت قرآن کریم پدید آمدند.
گروهی از مسلمانان قرآن را به نحوی که از اصحاب پیامبر اکرم(ص) می شنیدند و یاد می گرفتند قرائت می کردند و پس از صحابه به تابعین و پیشوایان بزرگی که در شهر های آنان به سر می بردند رجوع می کردند روش مسلمانان بر این بود که مردم هر شهری قرآن را از قاری همان شهر فرا می گرفت و تنها قرائت او را می پذیرفت.
پس از عصر صحابه و تابعین گروهی از مسلمین در فن قرائت از شهرت چشمگیری برخوردار بودند و به عنوان افرادی متخصص و ماهر در امر قرائت شهرت یافتند و حتی شغل بسیاری از آنان بحث و بررسی در مسئله قرائت بوده است. این قراء مشهور در شهرهای مختلف مانند مدینه و مکه و کوفه و شام حضور داشتند. از این گروه هفت نفر دارای معروفیت و حسن شهرت خاصی شدند و بعد ها به قراء سبعه شناخته شدند. اینها کسانی هستند که سند روایت آنها از طریق تابعین تابعین به تابعین و از آن طریق به صحابه و سپس به رسول اکرم(ص) می رسد. از اواخر قرن دوم نهضت تدوین قرائات صورت گرفت و بسیاری از قرائت شناسان بر آن شدند که از میان انواع قرائات صحیح ترین آنها را برگزینند و ثبت کنند. نخستین کسانی که به این کار همت گماشتند قاسم بن سلام و ابن مجاهد بودند که اینها قرائت قراء سبعه را جمع آوری و تدوین کردند. علت اختلاف قرائات سبع و قرائات دیگر این است که جهات و مناطقی که مصاحف به آنجا گسیل شد، عده ای از صحابه در آنجا مقیم بودند و مردم آن مناطق از این صحابه در قرائت قرآن پیروی می کردند این مصاحف نیز از هر گونه مشخصات املائی از قبیل نقطه و اعراب عاری بود لذا مردم در هر ناحیه ای قرائت قرآن را به همان صورتی که از صحابه شنیده بودند ثبت و ضبط می کردند البته به شرط آنکه قرائت مذکور با رسم الخط مصحف موافق بود و در صورت مخالفت آنرا رها می کردند و از همینجا اختلاف میان قراء در نواحی و نقاط مختلف پدید آمد. دلایل دیگری مانند اختلاف لهجه ها و اجتهادات فردی صحابه و نبودن علائم سجاوندی و وقف و... نیز در بوجود آمدن اختلاف قرائات موثر بودند.(1)
قرآن پژوهان و علمای شیعه درباره حجیت قرائات هفتگانه بحث کرده اند و خلاصه نظرشان این است که قرائت قرآن در نماز یا غیر نماز بر طبق هر یک از قرائات متعارف و معمول زمان اهل بیت(ع) روا و جایز می باشد و ائمه معصومین هم شیعیان و مردم را به قرائت طبق قرائت متعارف و معمول امر می کردند: « إقرءوا القرآن کما یقرء الناس»(2)
شیعیان و بیشتر کشورهای اسلامی تقريبا بر قرائت قرآن به روايت حفص از عاصم اتفاق کرده و اين قرائت را که سندش به علی بن ابیطالب می رسد را معتبرتر می دانند و قرآن های فعلی که در دست ماست و در بیشتر کشور های اسلامی نیز وجود دارد بر اساس همین قرائت حفص از عاصم می باشد.
برای آشنایی بیشتر با مباحث تاریخ قرآن و قرائت قرآن به کتب زیر مراجعه نمایید.(3)
پی نوشت ها:
1. حجتی، سید محمد باقر، تاریخ قرآن کریم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ص200-300.
2. مجلسی، بحار الانوار، ج92، ص88 و فیض کاشانی،الوافی، باب اختلاف قرائات، ص273.
3. حجتی، تاریخ قرآن. و خویی، ابوالقاسم، البیان. و معرفت، محمد هادی، التمهید و علوم قرآن.
