آيا فتوحات اسلامي غير از اشغالگري وكشورگشايي وتأمين مخارج وهزينه هاي دولت مركزي چيز ديگري بود؟

دکتر عبدالحسین زرین کوب می گوید: سقوط دولت ساسانی به دست عرب انجام شد، ولی نه به خاطر قدرت نظامی عرب، بلکه ضعف و فساد بر دولت ساسانی غلبه کرده بود. اصلا مقارن هجوم عرب، ایران از پای درآمده بود. دولت ساسانی در آن روزگار مانند مرده حضرت سلیمان (ع) بود که بر عصایی تکیه داشت. موریانه عصا را خورد و آن پیامبر به زمین افتاد. ضعف و فساد در همه ارکان کشور راه یافته و دولت ساسانی روی به نکبت و ذلت نهاده بود. (1)
انگیزه های اعتقادی، و سیاسی برای تهاجم عرب ها به خارج جزیرة العرب مهم تربود که به برخی از انگيزه ها اشاره می شود.
الف) اهداف اعتقادی
بی تردید شرکت گروهی از مهاجمان اولیه در فتوحات، بر پایه ایمان و شور مذهبی و با قصد جهاد و نشر اسلام بوده است. حضور تعداد زیادی از اصحاب پیامبر در این جنگ ها با این هدف بوده است. برخی از جنگاوران، به صورت داوطلبانه و با زبان روزه می جنگیدند.(2)
براي آنان هر نتيجه اي از اين جنگها به دست مي آمد خوشايند بود پيروز هم كه نمي شدند به سعادت ابدي و خشنودي خدا مي انديشيدند و شهادت را سعادت مي ديدند. همان گونه كه پيشتر در غزوات و سراياي پيامبر با همين انگيزه مي جنگيدند.
آنان کشتن و کشته شدن را یکسان می دانستند. مغیره در ملاقات با رستم، مسئله دعوت به اسلام را مطرح کرد ،نه مسائل اقتصادی.(3)
عرب ها با این فتوحات، و عرضه اسلام به مردم، خدمت بزرگی به سرزمین های فتح شده، کردند.
ب) اهداف اقتصادی
سختی معیشت عرب ها در عربستان می توانست زمینه ساز این حمله ها باشد. برای عده ای کسب غنیمت انگیزه اصلی بود. عمر برای تشویق مسلمانان به پیوستن به جبهه نبرد، هوای غنائم خسروان را در دل های شان افکند.(4)
روح اصلی حاکم بر فتوحات، بیش تر دینی می نمود تا دنیایی.
ج) اهداف سیاسی
دستگاه خلافت علاوه بر بهره برداری های اقتصادی، در فکر بهره برداری های سیاسی نیز بود. وحدت داخلی که پس از رحلت پیامبر(ص) در دو واقعه سقیفه و ارتداد خدشه دار شده بود، با این جنگ ها احیا می شد.
دکتر حسن ابراهیم حسن می نگارد: «محققاً، اگر توجه عرب ها به جنگ های خارجی معطوف نمی شد، ستیزه جوئی آن ها مایه اختلافات و فتنه های داخلی می شد، و اساس دولت اسلامی را که هنوز کاملاً استقرار نیافته بود، واژگون می کرد.»(5)
مردم ایران نيز از راه زور مسلمان نشدند.
چرا كه کافی است تنها به این نکته توجه کنید که از نظر اسلام دین زرتشتی به عنوان دین آسمانی شناخته می شد و تعرض به زنان و کودکان آن ها در اسلام ممنوع بود، مسلمانان به پیروی از دین اسلام موظف بودند که شهرهای فتح شده از ایران را که به دین زرتشتی بودند، در انتخاب دین اسلام، یا ماندن در دین زرتشتی و دادن مالیات (جزیه) به آنان اختیار بدهند.
پی نوشت ها:
1. تاریخ ایران بعد از اسلام، چاپ دوم، ص 157.انتشارات امیرکبیر.
2. فتوح البلدان، بلاذری، جلد 2، صفحه 464، تحقیق نشر و إلحاق و فهرسة الدکتور صلاح الدین المنجد، سال چاپ1957 م، ناشر: مکتبة النهضة مصر- قاهرة.
3. تاریخ الطبری، الطبری، جلد3، صفحه 38، ناشر: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات - بیروت - لبنان.
4. فتوح‏البلدان أحمد بن یحیى بلاذرى، ترجمه محمد توکل، متن، ص 361 تهران، نشر نقره، چ اول، 1337ش.
5.تاریخ سیاسی اسلام، حسن ابراهیم حسن، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ص242. ناشر جاویدان،‌ تهرا
------------------

گسترش اسلام در ایران مبتنی بر
1. حقانیت، جامعیت و دستورهای حیات‌بخش اسلام و سیره پیامبر
2. آمادگی ایرانیان جهت پذیرش اسلام از سوی دیگر مي باشد كه موجب گردید اسلام در این کشور گسترش یابد.
3 . نامه پیامبر به خسروپرویز .
نامه پیامبر به خسروپرویز و فراخوانی وی به اسلام، این پرسش را به وجود آورد که اسلام چیست و حضرت محمد کیست؟
بدین جهت ایرانیان جهت آشنایی با اسلام به تحقیق پرداخته و در جستجوی اسلام بر آمدند. مهم‌تر از همه اینکه ایرانیان از ادیان حاکم در این کشور خسته و ناراحت بودند، زیرا آن ها پاسخگوی نیاز و خواسته‌های مردم نبودند، از این رو است که با مطرح شدن اسلام، ایرانیان به اسلام رو آورده و منتظر معرفی آن بودند. با مطرح شدن اسلام، طیف وسیعی از ایرانیان به اسلام گرویدند. این گرایش بدون اجبار, اکراه و با میل و رغبت آنان صورت گرفت. در این میان شخصیت‌هایی مانند سلمان فارسی و باذان بن ساسان نیز در گسترش اسلام مؤثر بودند، زیرا این دو شخصیت از انسان‌های تأثیرگذار در فرایند تحولات ایران بوده و در میان ایرانیان، موقعیت خاصی داشتند.
4. ضعف حكومت ساساني و موبدان زرتشتي
علت شکست نیروهای نظامی حکومت ایران، ناتوانی نظامی آنان و یا تنها روحیه قوی مسلمانان نبود، بلکه علت اصلی شکست نیروهای جنگی ایران در برابر هجوم مسلمانان، ناراضی بودن مردم ایران از حکومت و آیین خود بود. آنان نخواستند بجنگند و حتی گاهی با مسلمانان همکاری می‏کردند.(3)
مردم ایران، در زمان بعثت و حیات حضرت رسول به اسلام توجه کردند. به تدریج و با میل و رغبت آن را پذیرفتند.
بعد از فتح ايران برخي از مسلمانان رفتار معقول و منطقي با ايرانيان داشتند و برخي ايرانيان تحت تأثیر قرار گرفتند. رفتار مسلمانان و جاذبه‏هاي اسلامي از يك سو و زمينه‏هاي پذيرش اسلام توسط ايرانيان از جانب ديگر موجب شد كه برخي از ايرانيان اسلام بياورند.
نا گفته نماند اين روند آشنايي ايرانيان با اسلام و اسلام آوردن آنان تدريجي بوده و صدها سال پس از فتح ايران ادامه داشت. همان گونه كه در متون تاريخي به وجود بسياري از زرتشتيان در مناطقي مانند كرمان طبرستان فارس خوزستان و خراسان تا قرنهاي سوم و چهارم اشاره شده است.(4)
براين‏ اساس عواملی که ذکر شد و رفتار مسلمانان موجب شد كه شجره طيبه اسلام در اين سرزمين بارور شود.
برای آگاهی بیش تر از علت حمله عرب ها به ایران مطالعه این منابع مناسب است:
ـ تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا پایان طاهریان، حسین مفتخری و حسین زمانی، ص32 ـ 34.
-دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 8، ص 505، مدخل اسلام در ایران.
ـ خدمات متقابل اسلام و ایران، شهید مرتضی مطهری.
پی‌نوشت‌ها:
1. كتاب الفتوح، أبو محمد أحمد بن اعثم الكوفى (م 314)، تحقيق على شيرى، بيروت، دارالأضواء، ط الأولى، 1411/1991، ج‏1، ص 21 ؛ تاريخ طبرى ، محمد بن جرير طبرى (م 310)، ترجمه ابو القاسم پاينده، تهران، اساطير، چ پنجم، 1375ش، ج‏4، ص 1479 .
2. دکترعبد الحسين زرين كوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، انتشارات امیرکبیر، ص295 .
3. خدمات متقابل ایران و اسلام، شهید مطهری، ص 76 - 79، قم ، دفتر انتشارات اسلامی1362.
4. مقدسى، أبو عبد الله محمد بن أحمد، احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم، ناشر: مكتبه مدبولى‏، القاهره‏،سال چاپ 1411 ق‏، نوبت چاپ سوم‏، ص 323 و394و414؛ المسعودي، التنبيه والإشراف، ناشر: دار صعب - بيروت - لبنان، ص91و92 .