پاسخ:

در مرداد سال 1397 و با برگزاری کنوانسیون آکتائو در قزاقستان؛ بار دیگر بحث سهم ایران از دریای خزر مورد توجه قرار گرفت. دلیل اهمیت این مسئله هم این بود که بعد از قرارداد سال 1921 و 1940 بحث حقوقی جدی درباره نظام حقوقی دریاچه خزر اتفاق نیفتاده بود. با پیش آمدن جنگ رمضان و در زمان توقف آتش؛ دشمن غربی ساحت اصلی جنگ را از نبرد نظامی به ساحت اقتصادی و شناختی تغییر داده است. ازاین‌رو سعی دارد هر مسئله‌ای را برای ایران به یک چالش ملی - امنیتی در جنگ شناختی، تبدیل نماید. یکی از این موارد ماجرای سهم ایران از دریای خزر است. با توجه به کمک‌های روسیه و چین در جنگ به ایران؛ اگر مسئله‌ای چالشی به این دو کشور مربوط باشد، برای دشمن غربی دارای اهمیت ویژه است. برای همین بعد از گذشت چندین سال از کنوانسیون آکتائو دوباره این مسئله مورد توجه قرار گرفته و دشمن سعی دارد روسیه را خائن به منافع ملی ایران جلوه دهد.

 سؤال اینجاست؛ آیا واقعاً سهم ایران از دریای خزر 50 درصد بوده و ایران اکنون این سهم را به روسیه واگذار کرده است؟ اگر این‌گونه نیست پس حقیقت ماجرا چیست؟

الف. تاریخچه حقوقی دریاچه خزر بین ایران و روسیه

چالش حقوقی مربوط به سهم خواهی از دریای خزر، بین ایران و روسیه را می‌توان به سه دوره تاریخی تقسیم نمود:

 اول: دوران تسلط روس‌ها؛ که با شکست ایران از روسیه تزاری دو قرارداد ننگین گلستان و ترکمانچای فی‌مابین دو کشور امضاء شد. بنا به مفاد این دو قرارداد ایران حق کشتیرانی خود در دریای خزر را واگذار نمود؛

 دوم: دوره مودت و دوستی دو همسایه بود؛ که با انقلاب بلشویکی 1917 روسیه و تشکیل اتحاد جماهیر شوروی همراه بود. سران روسیه تحت تأثیر انقلاب کمونیستی در این دوره، طی دو قرارداد در سال‌های 1921 و 1940 با طرف ایرانی اعلام کردند که هر دو کشور در دریای خزر به‌صورت مساوی از حق کشتیرانی برخوردار می‌باشند. البته باید گفت در این دو قرارداد درباره بسیاری از مسائل مهم به‌هیچ‌وجه بحثی صورت نگرفت؛ مانند: (تقسیم دریای خزر، تقسیم بستر و منابع زیرسطحی آن، بحث‌های زیست‌محیطی و ... ؛)

 سوم: دوره بعد از فروپاشی شوروی و تبدیل‌شدن کشورهای حاشیه دریای خزر از 2 کشور به 5 کشور. تاکنون دو اتفاق مهم در این دوره رخ داده است؛ اولین آن‌ها قرارداد سال 1998 میان سه کشور (روسیه، آذربایجان و قزاقستان) که بر اساس آن سهم قزاقستان 27 درصد، سهم روسیه 19 درصد و سهم آذربایجان 18 درصد از دریای خزر می‌شد. البته ایران و ترکمنستان در این قرارداد حضور نداشته و مخالفت خود را اعلام نمودند. (1) با مخالفت این دو کشور بار دیگر در سال 2018 هر پنج کشور ساحلی دریای خزر کنوانسیون جدیدی به نام آکتائو در قزاقستان برگزار کردند تا بتوانند نظام حقوقی جدیدی برای دریای خزر ترسیم نمایند. عمده بحث‌های مربوط به سهم ایران از دریای خزر بعد از پیمان آکتائو مطرح شد.

ب. دلیل اهمیت دریای خزر

دو دلیل عمده برای اهمیت دریای خزر وجود دارد:

 1. رقابت کشورهای دنیا بر سر منابع موجود در آن به‌ویژه کشورهای اروپایی. حدود ۱۶ درصد نفت و ۱۲ درصد گاز طبیعی شناخته‌شده در جهان تا سال ۱۹۹۶ در بستر این دریاچه قرار دارد؛

 2. تنوع بیولوژیکی خاص این دریاچه. چیزی حدود ۹۵ درصد خاویار سیاه جهان از این دریاچه برداشت می‌شود و شیلات موجود در این دریاچه سود سالانه ۶ میلیارد دلاری برای کشورهای حاشیه دریای خزر به همراه دارد. (2)

ج. سوءبرداشت سهم 50 درصدی ایران از دریای خزر

دلیل سوءبرداشت سهم ۵۰ درصدی ایران از دریای خزر تا قبل از کنوانسیون آکتائو وجود دو قرارداد ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ است. در این قراردادها میان ایران و شوروی بر سهم مساوی دو کشور از کشتیرانی در این دریاچه بحث شده است؛ اما دو نکته قابل‌تأمل وجود دارد:

 1. این بالسویه به معنای تقسیم 50-50 دریای خزر نیست. اصلاً امکان تقسیم ۵۰ درصدی این دریا بین ایران و شوروی سابق وجود نداشت. اگر به خط ساحلی سابق دو کشور ایران و روسیه توجه شود، به‌هیچ‌وجه نمی‌شود این تقسیم ۵۰ درصدی را انجام داد. منظور از بالسویه در این قراردادها حق کشتیرانی است و در این دو قرارداد هیچ حرفی از تقسیم دریای خزر به‌صورت مساوی یا تقسیم بستر و زیر بستر دریا که معادن در آنجا وجود دارند نشده است. بعلاوه اینکه خط تحدید و مرزبندی هم برای دریای خزر معین نشده است.

 2. اکنون کشوری بنام شوروی وجود ندارد و دو کشور حاشیه خزر به پنج کشور تبدیل شده است که طبیعتاً مناسبات جدید می‌طلبد؛ بنابراین تلقی سهم ۵۰ درصدی ایران هیچ ریشه حقوقی و تاریخی ندارد.

د. کنوانسیون ۲۰۱۸ آکتائو

در ۲۱ مرداد سال ۱۳۹۷ در قزاقستان تفاهم‌نامه‌ای میان ۵ کشور حاشیه دریای خزر امضاء شد. با توجه به مفاد آن ایران نه‌تنها سهمی از دریای خزر را واگذار ننموده است، بلکه هنوز بر اعتبار قراردادهای قبلی با روسیه تأکید دارد. در این پیمان‌نامه درباره دو مسئله مهم توافقی صورت نگرفت:

 1. تعیین خطوط مبدأ برای مرزبندی دریای خزر؛

 2. تحدید حدود بستر و زیر بستر که از اهمیت راهبردی برای حفظ تمامیت ارضی و منافع اقتصادی برخوردار است. ایران با استناد به قراردادهای قبلی تقسیم بالسویه دریای خزر را مورد تأکید قرار داده است که موجب سهم 20 درصدی ایران از دریای خزر می‌شود. البته به‌غیراز مدل تقسیم ایران، چندین مدل دیگر از سوی کشورهای دیگر برای تقسیم دریای خزر بیان شده است، ولی هیچ‌کدام مورد توافق همه طرف‌ها قرار نگرفته است. البته در این کنوانسیون، عرض 15 مایل دریایی برای آب‌های سرزمینی هر کشور و 10 مایل هم به‌عنوان منطقه انحصاری مورد تأیید قرار گرفت، ولی تعیین خط مبدأ به معاهده‌های دیگر واگذار شده است. (3)

نتیجه:

ایران و شوروی بعد از سقوط روسیه تزاری دو قرارداد ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ امضا کردند؛ که به‌موجب آن سهم مساوی از حق کشتیرانی دریای خزر داشته باشند. بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و به دلیل وجود منابع عظیم نفت، گاز، شیلات و خاویار در این دریاچه؛ بحث تقسیم سهم کشورهای حاشیه دریای خزر که اکنون 5 کشور می‌باشند؛ مورد بحث جدی قرار گرفته است. برخی به استناد به دو قرارداد قبلی بین ایران و شوروی سابق سهم ۵۰ درصدی برای ایران قائل شده‌اند و واگذاری آن در کنوانسیون آکتائو در سال 2018 را خیانت به منافع ملی دانسته‌اند؛ اما در قراردادهای قبلی اساساً بحثی از تقسیم دریای خزر، بستر و زیر بستر آن و خط تقسیم مطرح نشده است. بماند اینکه اساساً یک چنین تقسیمی با توجه به خط ساحلی محدود ایران امکان‌پذیر نبوده است. در کنوانسیون 2018 هم اصلاً صحبتی از تقسیم دریای خزر در بستر و زیر بستر که معادن در آن قرار دارند و همچنین از تعیین خطوط مبدأ درباره تقسیم؛ نشده است؛ بنابراین ایران نه قبلاً سهم ۵۰ درصدی از دریای خزر داشته است و نه این سهم را در سال ۲۰۱۸ واگذار نموده است؛ بنابراین عمده شایعات مطرح‌شده توسط رسانه‌ها، درباره واگذاری منافع ملی توسط جمهوری اسلامی ایران به روسیه در دریای خزر؛ در پازل جنگ شناختی و رسانه‌ای دشمن علیه ایران جای می‌گیرد.

پی‌نوشت‌ها:

1. https://hawzah.net/fa/Article/View/107262/ کوتاه و گذرا درباره سهم ایران از دریای خزر و تاریخچه پرفرازونشیب آن.

2. پژومان سید هادی، نظام حقوقی دریای خزر، مجله علوم انسانی و اجتماعی شمال، سال اول، شماره یکم، ص 67- 88، ص 70 - 73.

3. سودمند علیرضا، تأثیر کنوانسیون 2018 آکتائو بر رژیم حقوقی دریای خزر، زرنشان شهرام استاد راهنما، همدان، دانشگاه بوعلی، شهریور 1399، صفحه 86 و 103 و 98.