«تجسس» يعني كنكاش و جستجو در احوالات بد و ناشايست افراد و «تحسس» يعني تحقيق در مورد كارهاي نيك افراد.
تجسس در كارهاي مردم و كشف اسرار آنها و كنكاش در عيوب مردم در اسلام حرام بوده و مورد نهي قرآن مجيد است كه ميفرمايد: «يا ايهاالذين آمنوا.. . ولا تجسّسوا»؛(2) «اي مؤمنين درباره همديگر جاسوسي و كنجكاوي نكنيد».
اما تحسس در اسلام جايز و مورد امر خداوند در قرآن است آنجا كه ميفرمايد: «فتحسسوا من يوسف و اخيه». (3) از برادارن يوسف خواسته شد كه بروند و تفحص كنند تا شايد يوسف را پيدا كنند كه اين تحقيق و جستجو در يك كار خير است.
تجسس از نظر عقلي، اجتماعي و قانوني ممنوع و از نظر شرع حرام است. زير نظر گرفتن پنهاني ديگران و كنكاش و جستجو درباره آنان و افشاگري و پخش كردن عيوب و اسرارشان نوعي تصرف و دخالت در امور ديگران به شمار ميرود كه از نظر عقلي ممنوع است. و از نظر اجتماعي هم تجسس كار ناپسندي است. زيرا زندگي هر فردي بسته به آبرو، حيثيت و شخصيت اجتماعي اوست و هتك حرمت و از بين بردن آبرو و آلوده ساختن شخصيت اجتماعي هر فردي به مثابه اعدام اوست. به بيان ديگر، سلب آبروي فرد به وسيله شايعات يا نقل اسرار و عيوب مساوي است با اعدام شخصيت اجتماعي او.
پيجويي و كنجكاوي نسبت به اسرار مردم از نظر اسلام حرام است. علاوه بر آيه مذكور روايات بسياري در اين رابطه صادر شده است. در روايتي آمده: «دنبال عيوب مردم نباشيد كه هر كس اين چنين كند خداوند عيوب او را آشكار ساخته و آبرويش را ميريزد». (4)
در روايت ديگر آمده: «هر كس به دنبال پيدا كردن عيوب نهاني مردم باشد تا بعد از يافتن آنها روزي آبروي او را بريزد خداوند آبروي او را حفظ نخواهد كرد و رسوايش خواهد كرد». مولا علي عليهالسلام ميفرمايد: «پيجويي و كنجكاوي نسبت به اسرار و امور پنهاني مردم از بدترين گناهان است». (5)
در روايت ديگر آمده است:
«اگر مشاهده كرديد كه فردي دنبال عيوب نهاني مردم است و گناهان خويش را فراموش كرده است بدانيد كه مكر خدا شامل حال او شده و اگر كسي گمان كند كه خدا دربارهاش هيچ تصميمي نميگيرد، و اصولاً نميتواند بگيرد، گناه بزرگي مرتكب شده است». (6)
پی نوشت:
1. برگرفته از: صد سوال، صد جواب، عيسي ولايي، موسسه فرهنگي انتشاراتي كوثر النبي.
2. حجرات، 12.
3. يوسف، 87.
4. «لاتتبعوا عورات المؤمنين فانه من تتبع عورات المؤمنين تتبع الله عوراته».
5. غررالحكم، حديث 4580.
6. بحارالانوار، ج 75، ص 215.
