نماز مسافر

پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباطتان با این مرکز
در ابتدا باید اشاره شود: گرچه احکام اسلام همه‌اش داراى مصالح مى باشد و در قرآن و روایات به فلسفه بعضى از احکام اشاره شده است، ولى ما موظفیم همه عبادات را از روى تعبد و تسلیم در برابر اوامر الهى انجام دهیم، گرچه به فلسفة عبادات آشنا باشیم. لذا چون دستور اسلام این است که مسافر نماز را شکسته بخوانید، در حال سفر با شرایط خاص نماز هاى چهار رکعتى را شکسته مى خوانیم.
از آیاتی که درباره ‌نماز و روزه نازل شده استفاده می شود که این احکام از مسافر، به جهت آسان گرفتن و آسایش وی بوده است.
در قرآن کریم آمده است:
«...فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَمَن کَانَ مَرِیضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَیَّامٍ أُخَرَ یُرِیدُ اللّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَلاَ یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ... ؛ (1) پس هر کس ماه رمضان در شهر و وطن خود باشد، باید روزه بگیرد و هر کس بیمار یا مسافر باشد، در ایّام دیگر روزه بگیرد. خدا آسانی را برای شما اراده کرده و مشقت و سختی را از شما نخواسته است...».
و نیز در مورد نماز آمده است : «وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِی الأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُواْ مِنَ الصَّلاَةِ ....؛(2) و هنگامی که سفر کنید گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه بخوانید».
خداوند منّت گذارده و حکمی از سر مهربانی برای مسافر وضع و هدیه کرده است. رد کردن و برگرداندن هدیة الهی،‌ خلاف ادب است.
بنا براین عقل سلیم تجویز نمی کند که بر خلاف خواسته خداوند در سفر نماز را تمام بخواند و یا روزه بگیرد. امّا اگر کسی بر خلاف این حکم عمل کند، ‌یعنی مسافر در سفر نماز را چهار رکعتی بخواند و یا روزه بگیرد،‌ به دلیل روایاتی که وارد شده است صحیح نیست، چرا که گفتيم کوتاه خواندن نماز در سفر یک نوع تخفیف الهی است و ادب اقتضا می کند که انسان این تخفیف را رد نکند و نسبت به آن بی اعتنایی به خرج ندهد.
در روایات اهل سنت از پیغمبر اکرم (ص) نقل شده که در باره نماز قصر فرمود: «صدقة تصدق الله بها علیکم فاقبلوا صدقته ؛ (3) این هدیه ای از خداوند است، آن را بپذیرید! ».
نظیر این حدیث از طریق شیعه نیز آمده است. امام صادق (ع) از پیامبر (ص) نقل می کند: «افطار در سفر و نماز قصر از هدایای الهی است. کسی که از این کار صرف نظر کند، هدیه الهی را رد کرده است».(4)
امام باقر(ع) فرمود: «گروهی با پیامبر در ماه مبارک رمضان در سفر بودند. پیامبر در سفر روزه نگرفت، ولی برخی از همراهان روزه گرفتند. پیامبر(ص) فرمود: « اینان تا روز قیامت از نافرمانان خواهند بود».(5)
امام صادق (ع) فرمود: «خدا بر مریض و مسافر بخشش کرده که روزه نگیرند. آیا پسندیده است که بخشش خدا برگردانده شود؟!‌».(6)
گرچه یکی از عوامل این حکم آسان گرفتن بر بندگان است، امّا قرائن نشان می دهد که این عامل، تنها عامل نمی باشد، ‌زیرا کسی که با خستگی زیاد به مقصد رسیده، ‌در همان زمان که به مقصد می رسد، اگر قصد اقامت ده روزه کند، ‌نمازش تمام است و روزه هم در شرایط وجوب، واجب خواهد بود. پس ملاک در سقوط روزه و شکسته شدن نمازخستگی نیست و دلیل علمی دیگری نیز بر این مسئله نیافتیم.
به طور کلی در احکام فقهی علت و ملاک احکام در دست نیست؛ بلکه دلیل اصلی تعبد و اطاعت از دستورهای الهی است؛ مثل این که چرا نماز صبح دو رکعت و یا مغرب سه رکعت است و یا چرا باید حمد و سوره در نمازهای ظهر و عصر آهسته خوانده شود. ولی در نمازهای مغرب و عشا و صبح باید بلند خوانده شود؛ اینها تعبد است و ما نمی توانیم از پيش خود دليلي را ذكر كنيم.

پی­ نوشت­ها:
1. بقره (2) آیه 185.
2. نساء (4) آیه 101.
3. بيهقي، احمد بن حسين، السنن الكبري، دار الکتب العلمیه، بیروت، 1414ه.ق. ج3 ، ص134.
4. عاملی، شيخ حر، وسایل الشیعه، نشر دارالاحیا التراث العربی، بیروت 1412 ق، ج 5، ص 540 .
5. وسائل الشیعه، همان، ج 7، ص 124.
6. همان.