زکات

خدای متعال در قرآن فرمود:
"إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ"(1)
یعنی:سرپرست و ولىّ شما،تنها خدا است و پيامبر او و آن ها كه ايمان آورده‏اند، همان ها كه نماز را برپا مى‏دارند و در حال ركوع،زكات مى ‏دهند.
در این آیه شریفه،انفاقی که مولای متقیان در اعطای انگشتری به فقیر هنگام رکوع انجام داد، به عنوان زکات نامیده شد که در توضیح باید گفت:
انفاق معنای عام دارد و زکات یکی از انواع انفاق است.
در چند جای دیگر از آیات قرآن، از زکات به عنوان انفاق تعبیر شده است. مثل آیات 3 و 215 و264و 267و 271و 273 سوره بقره و آیه 94 سوره عمران و آیه 34 سوره توبه و حتی از زکات به عنوان "عفو" نیز تعبیر شده است که آیه 219 سوره بقره به آن اشاره دارد.
اما در مورد واژه انفاق در پژوهش های نوشته شده است: انفاق به معنای پرداختن بخشی از آنچه خدا به انسان روزی کرده است در راه خدا می باشد، چه به عنوان زکات واجب و چه به عنوان صدقه مستحب، زیرا در آیات قرآن کریم "انفاق"به معنای زکات نیز به کار رفته است. (2)
برای تکمیل پاسخ،به تحقیق یکی از مفسرین بزرگ در مورد واژه "انفاق" و "زکات" اشاره می کنیم.
علامه طباطبایی نوشته است:
يكى از بزرگ ترين امورى كه اسلام در يكى از دو ركن" حقوق الناس" و" حقوق اللَّه" مورد اهتمام قرار داده و از را ه های مختلف، مردم را بدان وادار مى‏ کند،انفاق است.(شارع مقدس) پاره‏اى از انفاقات از قبيل زكات، خمس،كفارات مالى و اقسام فديه را واجب و پاره‏اى از صدقات و امورى از قبيل وقف سكنى دادن ما دام العمر كسى، وصيت‏ها، بخشش‏ها و غير آن را مستحبّ نموده است.(3)
از این بیان استفاده می شود که زکات نوعی انفاق و یکی از شاخه های آن است.
ایشان در جای دیگر این تفسیر نوشته است: مراد از" دادن زكات" مطلق انفاق مال در راه خدا به فقراء و مساكين است.(4)
علامه در تکمیل تفسیر معنای انفاق که اتفاقا به شبهه مورد سوال نیز پاسخ می دهند، اضافه کردند:
می گویند صدقه دادن انگشتر،زكات نيست،جواب اين حرف هم اين است كه اگر مى‏بينيد امروز وقتى زكات گفته مى‏شود ذهن منصرف به زكات واجب شده و صدقه به ذهن نمى‏آيد،نه از اين جهت است كه بر حسب لغت عرب صدقه زكات نباشد، بلكه از اين جهت است كه در مدت هزار و چند سال گذشته از عمر اسلام، متشرّعه(متدینین) و مسلمين زكات را در واجب به كار برده‏اند،و گرنه در صدر اسلام زكات به همان معناى لغوى خود بوده و معناى لغوى زكات اعم است از معناى مصطلح آن که صدقه را هم شامل مى‏شود...پس؛ از همه مطالب گذشته روشن شد كه: ... براى مطلق صدقه(و انفاقات)، زكات گفتن مانعى ندارد.(5)
علاوه بر این، از مفهوم بعضی از آیات قرآن به دست می آوریم که بعضی از انفاق ها واجب اند. ولی به عنوان زکات مصطلح نامیده می شوند.
با این حساب،اشکال پرسشگر خود به خود حل می شود، زیرا که انفاق حضرت نوعی زکات بوده است.
البته در مقابل انفاق مستحب،انفاق واجب هم داریم که در آيه "يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ"(6) بدان اشاره دارد. یعنی: اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، از آنچه به شما روزى داده‏ايم انفاق كنيد. در این آیه خدای متعال روى سخن را به مسلمانان كرده و به يكى از وظايف (واجبی) كه سبب وحدت جامعه و تقويت حكومت و بنيه دفاعى و جهاد مى‏شود،اشاره مى‏كند.علاوه بر این،از تهديدى كه در ادامه آيه آمده است" مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ"(7) پيش از آن كه روزى فرا رسد كه نه خريد و فروش در آن است و نه رابطه دوستى و نه شفاعت سپس مى‏افزايد: امروز كه توانايى داريد انفاق كنيد، استفاده مى‏شود،منظور انفاق واجب(در مقابل انفاق مستحب) يعنى زكات است.(8) ر ک،برگزيده تفسير نمونه، ج‏1، ص 228
برگزيده تفسير نمونه، ج‏1، ص 228.
پی نوشت ها:
1.سوره مائده، آیه 55 .
2.خرمشاهی بهاء الدین،دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی،تهران،انتشارات دوستان،سال 1377 ه.ش ،چاپ اول، جلد یکم، صفحه 313 .
3.طباطبایی محمد حسین،تفسیر المیزان،ترجمه موسوی همدانی محمد باقر،قم،انتشارات جامعه مدرسین،سال 1374 ه.ش ،چاپ پبجم، ج‏2، ص 588 با ویرایش در عبارات.
4.همان، ج‏17، ص 548.
5.همان، ج‏6، ص 13.
6.سوره بقره آیه 254.
7.همان.
8.ر ک،ناصر مکارم،برگزيده تفسير نمونه،تهران،انتشارات دارالکتب الاسلامیه،سال 1382 ه.ش ،چاپ سیزدهم، ج‏1، ص 228.