نذر و توسل به ائمه

با سلام و تشكر از ارتباط شما با مركز ملي پاسخگويي به سوالات ديني
منافات بین توسل يا نذر با توحید، زمانی قابل طرح است که توجه به اولیاء الهی در عرض توجه به خدا قرار گیرد و حال آن که این توجه در طول توجه به خداست، و ما در روی آوردن و توجه به خدا دریچه هایی به روی خودمان باز می کنیم که اولیاء الهی هستند.
به عبارت ديگر: براي نوع درخواست از اهل بيت (ع) چه به صورت توسل ، نذر و... ،سه حالت مي توان فرض كرد:
1- اينكه شخص، بر آورده شدن حاجتي را از خداوند طلب كند و فقط از ائمه بخواهد در برابر دعا و طلب آنها از خدا ، آمین بگویند؛ همان گونه که در بسیاری از مواقع شخصی دعا می کند و از جمع می خواهد در برابر دعای ایشان آمین بگویند؛ حال در این مورد بحثی وجود ندارد؛ چرا که ما قطعاً در برآوردن نیاز، از خداوند طلب کمک کرده و فقط به او اميد داشته ايم. ولي از دیگران خواسته ایم آن ها نیز براي برآورده شدن، این دعا را از خداوند طلب کنند و به تعبیر دیگر از آن جا که بزرگان دین به خصوص ائمه را از مقربان درگاه حق می دانیم، دعای آن ها را در حق خود دارای تاثیر بیشتری دانسته، در نتیجه از آن ها می خواهیم نزد خدا بر ایمان وساطت کنند. حال در این نوع طلب هیچ منع عقلي و شرعي وجود ندارد. آن چنان که خود رسول خدا (ص) در جریان مباهله وقتی که حسين (ع) را در آغوش و دست حسن (ع) را در دست گرفته، فاطمه (س) دنبالش و على (ع) به دنبال فاطمه (س) به راه افتادند، فرمود: هر گاه من دعائى كردم شما آمين بگوئيد (1) و يا خداوند در قرآن خطاب به پيغمبر (ص) می‏فرماید: «وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اَللَّهَ وَ اِسْتَغْفَرَ لَهُمُ اَلرَّسُولُ لَوَجَدُوا اَللَّهَ تَوَّاباً رَحِیماً ؛ (2) اگر به هنگام ستم برخویش نزد تو آیند "ای پیامبر" و استغفار کرده و تو نیز برای آنان استغفار کنی خدا را توبه پذیر و مهربان خواهند یافت"، حال همان گونه كه ملاحظه مي كنيد آنچه در مجموع از اين آيه و روايت استفاده مي شود آن است كه واسطه قرار دادن ديگري براي رسيدن به حاجت مانعي ندارد آن چنان كه ما در برخي از امورعادي و روزانه اين گونه بر خورد مي نماييم. يعني براي رسيدن به يك امر دنيايي و سهل الوصول شدن امر،ديگري را واسطه قرار مي دهيم و حال آنكه در اين مورد به هيچ وجه كسي ادعا نمي كند اين كار شما با اميد داشتن محض به خداوند و توحيد منافات دارد.
2- فرض دوم آن است که ما مستقیماً از آنها طلب کمک کرده و بخواهیم که فلان حاجت ما را بر آورده کنند. یعنی از آنجا که آنها را از مقربان در گاه حق می دانیم، اعتقاد داریم خداوند به آن ها قدرتی عنایت کرده است که بواسطه آن قادرند فلان حاجت ما را برآورده کنند همچنانکه ما برای درمان بیماری علاوه بر دعا، نزد متخصصین امر رفته و از آن ها کمک می خواهیم که البته در این امر نیز اگر چه درخواستمان مستقیماً از ائمه و يا مثلاَ از پزشک متخصص است. اما در حقیقت تمام این امور را فقط وسیله ای دانسته که با اذن و اراده خداوند تاثیر گذارند حال در این مورد نیز هیچ منع عقلی و شرعی وجود ندارد آنچنان که در جنگ خیبر حضرت علی (ع) برای رهایی از درد چشم، مستقیماً خدمت رسول خدا (ص) رفت و حضرت با آب دهانش چشم علی (ع) را شفا داد (3) یا قرآن از قول حضرت عیسی (ع) نقل می کند که می فرمود": فَأَنفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيرَْا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ وَ أُحْىِ الْمَوْتىَ‏ بِإِذْنِ الله" (4) از گل برايتان چيزى به شكل مرغ مى‏سازم، سپس در آن مى‏دمم بلادرنگ و به اذن خدا مرغى مى‏شود و نيز كور مادر زاد و برص را شفا مى‏دهم و مرده را به اذن خدا زنده مى‏كنم" حال دقت در این آیه روشن می شود که حضرت شفای کور مادرزاد و برص را مستقیماً به خود نسبت داده و می فرماید من شفا می دهم و ... بر این اساس هیچ مانعی ندارد که ما مستقیماً از آنها به خاطر قدرتی که خداوند عطاء فرموده (آن چنان که حضرت عیسی همه را منسوب به خدا می داند ) طلب حاجت کنیم.
3- اين كه ما از آن ها مستقيماً و با اين اعتقاد كه آن ها بدون اذن و اراده خدا و مستقلاً قادر به برآوردن درخواست ما مي باشند؛ آنچه كه شرك در برابر خداوند محسوب شده و ما به شدت از آن نهي شده ايم. تنها اين مورد است و حال آن كه كسي، از ائمه با اين نيت طلب كمك نمي كند.
با توجه به تقسيم بندي روشن مي شود :
دو مورد اول، در حقيقت و با نگاه دقيق، تمام اميد انسان تنها به خداوند است و ديگران در حقيقت با اذن و اراده او قادر به انجام فعل هستند و مورد اشكال تنها، شكل سوم آن است كه احدي بدان قائل نيست
حال صحت اين مسئله در نذر بسيار روشن تر از توسل است چرا كه در صيغه نذر صراحتاً (لله ...)آمده است و نذر كننده مثلاً مي گويد "چنانچه حاجت من برآورده شود، برای خدا بر من (لازم) است که اگر مريضم شفا يافت به ده فقیر اطعام بدهم... و ثواب آن را به ائمه اهداء نمايم "(5) لذا حقيقت عملكرد توده جامعه در نذر براي اهل بيت و گفتن از قبيل اين عبارات كه "نذر مي كنم براي امام حسين (ع) يا... "چیزی جز همین نذر شرعی نیست. یعنی نذر را برای خدا و با اهداء ثواب آن به ائمه انجام می دهند و اگر غیر از آن باشد، نذر صحیح نیست.
پی‏نوشت‏ها:
1.ر.ك علامه حلي،الفين،ترجمه وجدانى‏،جعفر،چ سعدي،تهران، بي تا ، ص 748 .
2. نساء (4) آیه 64.
3.شيخ صدوق ،امالي، محمد باقر، چ اعلمي ،بيروت 1400 ه ق، ص 513.
4. آل عمرن، (3 ) آيه 49 .
5. بنی هاشمی،سید محمد حسن،توضیح المسائل مراجع، چ دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1386 ه ش، ج 2، ص 545 و 546 مسئلة 2641.