حدیث

از اين حديث استفاده مي شود که علم الهي نامحدود و رضايت الهي محدود است. سؤال مهمي که در اينجا قابل بحث است اين است که چرا يکي از صفات خدا (علم الهي) نامحدود و صفت ديگر خداوند (رضايت الهي) محدود است و اساسا آيا صفتي از اوصاف الهي مي تواند محدود باشد؟!
در پاسخ به اين سؤال بايد بگوييم که صفات خداوند متعال به دو دسته تقسيم مي شود: صفات ذاتي و صفات فعلي.
صفاتى كه به خداى متعال نسبت داده مى‏شود يا مفاهيمى است كه از ذات الهى با توجه به نوعى از كمال وجودى انتزاع مى‏شود مانند قدرت و حيات و... و يا مفاهيمى است كه عقل از مقايسه بين ذات الهى و مخلوقاتش با توجه به نوعى رابطه وجودى انتزاع مى‏كند مانند خالقيت و ربوبيت و رازقيت و ...
دسته اول را صفات ذاتيه و دسته دوم را صفات فعليه مى‏نامند.
ویژگی صفات ذاتیه این است که برای انتزاع این صفات نیازی به مقایسه نمودن چیزی با ذات خداوند متعال نیست و صرف توجه به ذات خداوند متعال وجود این صفات را اقتضاء می کند و از آنجا که از ذات الهي انتزاع مي شوند همانند ذات نامحدود هستند.
ويژگى صفات فعليه اين است كه براى انتزاع آنها بايد وجود مخلوقات را از ديدگاه خاصى در نظر گرفت و به ديگر سخن قوام اين صفات به لحاظ نمودن رابطه و نسبت بين خدا و خلق است؛ نسبتي كه قائم به طرفين مى‏باشد و با نفى يكى از طرفين موردى نخواهد داشت.
نكته شايان توجه اين است كه پديده‏هاى مادى داراى حدود و قيود زمانى و مكانى هستند و اين حدود و قيود در اضافه و رابطه‏اى كه بين آنها و خداى متعال در نظر گرفته مى‏شود تاثير مى‏گذارد و در نتيجه افعال متعلق به آنها هم به يك معناى مقيد و محدود به زمان و مكان مى‏گردد مثلا گفته مى‏شود كه خداى متعال فلان موجودى را در فلان زمان و فلان مكان آفريد. اما اين حدود و قيود در واقع به مخلوقات باز مى‏گردد و ظرف تحقق مخلوق و شؤون آن به شمار مى‏رود نه اينكه مستلزم نسبت زمان و مكان و محدوديت به خداى متعال باشد.
با توجه به توضيحات مذکور بايد بگوييم که علم مذکور در روايت، علم ازلي و ذاتي خداوند متعال است و همانطور که ذات الهي نامحدود است صفات و کمالات ذاتي خداوند متعال نيز نامحدود است. اما رضايت الهي از جمله صفات فعل خداوند متعال است و از آنجا که اين رضايت نسبت به أعمال و رفتار بندگان و مخلوقات صورت مي گيرد. لذا به اين لحاظ مي تواند محدود باشد.
پي نوشت ها:
1. براي آشنايي بيشتر با صفات ذات و فعل ر.ک: مصباح يزدي، محمد تقي، آموزش فلسفه، شركت چاپ و نشر بين الملل سازمان تبليغات اسلامى، 1366ش، ج‏2، ص 371.