ضمن عرض سلام: باتوجه باینکه هیچ یک از انسانها درخصوص زمان خلقت - ادامه زندگی ویا زمان فراررسیدن مرگ خود دارای اختیار وانتخاب نمیباشد به چه علت میبایست اعمال آنها درروز رستاخیز مورد سوال وبررسی قرارگیرد؟
اينكه انسان در اصل خلقت خود داراي اختيار نبوده، امري مسلم و قطعي است. چرا كه اختيار فرع وجود داشتن و در نهايت تصميم براي انجام و يا ترك فعلي است و اساساً با اين بيان اختيار داشتن انسان در اصل خلقت محال است و در اينكه خداوند قبل از خلقت انسان و يا حيواني از او در باره بوجود آمدنش سوال كند بي معنا است. لذا نه تنها انسان، بلكه هيچ معلولي در بوجود آمدن از علت خود داراي اختيار نمي باشد. اما بايد توجه داشته باشيد عدم اختيار در اصل خلقت و يا احياناً زمان مرگ، دليلي براي جبر در افعال بعد آن نخواهد شد و هيچ شخصي نمي تواند به مجرد جبر در اصل خلقت و يا زمان مرگ،مثلاً قاتل هزاران انسان و نزديكان ما و ديگران بوده و به اين بهانه خود را معصوم و بي گناه بداند و يا هيچ عاقلي نمي پذيرد هزاران كار مفيدي كه در دنيا انجام داده به دليل مطرح شده خود را مستحق ثواب و يا احياناً پاداش دنيوي نداند.
براين اساس اگر چه انسان در اصل و زمان خلقت و مرگ، و يا حتي در اصل اختيار داشتن خود مجبور و داراي اختيار نيست. اما در عين حال فطرتاً در خود مي يابد كه براي انجام و يا ترك فعلي داراي اختيار بوده و در آنها خود را مسئول مي داند. لذا در بسياري از افعال، خود را در همين دنيا مستحق پاداش و جايزه و يا براي برخي از كارها خود را منتظر جريمه مي داند. لذادر عالم جبرهايي وجود دارد كه خود مقدمه اي براي رسيدن به سعادت است. آن چنان كه نوع خانوادها براي فرزند دار شدن تلاش و احياناً هزينه هاي سنگين مي كند و همه آنها تولد فرزند داراي اجبار دانسته، اما در عين حال بوجود آمدن وي را مايه سعادت وي مي دانند چرا كه هيچ خانواده اي براي بدبخت شدن فرزند، او را متولد نمي كند.
در نتيجه اگر چه انسان در برخي از افعال مجبور است. اما خداوند هيچگاه در برابر افعال جبري انسان را مورد بازرسي قرار نداده و همواره دعوت به امور اختياري كرده و از آنها مورد سوال قرار مي دهد آنچنانكه در قران مي فرمايد" يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اسْتَجيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْييكُم ..." اى کسانى که ایمان آوردید! دعوت خدا و پیامبر را اجابت کنید، هنگامى که شما را به سوى چیزى مى خوانند که مایه حیاتتان است..."(1)و با اين اختيار است كه جمادات، گیاهان، حیوانات و ملائک و انسان هر کدام در مرتبهاى از کمال قرار مي گيرند و در اين ميان انسان است كه با قابليت و استعدادي خاص، شايسته آن است كه اشرف مخلوقات قرار گرفته و لايق خطاب "...فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقين " بزرگ است خدایى که بهترین خلق کنندگان است"(2) باشد.
در پايان براي اطلاعات بيش تر در اين زمينه،كتاب معارف قرآن (ج 3، بحث انسان شناسي) استاد مصباح يزدي پيشنهاد مي گردد.
پى نوشتها:
1.انفال (8) آیه 24.
2.مؤمنون (23) آیه 14.
