علم امام

در زمینه علم امامان معصوم (ع) چند پاسخ وجود دارد:
پاسخ اول:
هر چند ائمه (ع) از علم غیب برخوردارند و به وقایع گذشته و حوادث حال و آینده آگاهی دارند. اما تکلیف آنان مانند سایر افراد بشر بر اساس علم عادی است. علم غیب برای آنان تکلیفی به دنبال نمی‏آورد. به همین دلیل علم غیب ائمه (ع) از نحوه شهادت خود برای آنان تکلیف آور نیست. امام بر اساس علم عادی خود میوه‏ای را پیش روی خود می‏بیند که مانعی از خوردن آن نیست. بر همین اساس تناول آن میوه جایز است. اگر چه بر اساس علم غیب از مسموم بودن آن آگاهی دارد.
برای علی (ع) بر اساس علم عادی بشری شب نوزدهم رمضان سال چهلم هجری مانند سایر شب هاست.به همین جهت به سمت مسجد حرکت می‏کند. علم غیبی که به اذن خداوند در مورد شهادت خود دارد،برای ایشان تکلیفی ایجاد نمی‏کند. او مأمور است که بر اساس علم عادی عمل نماید.
برخی از کسانی که این پاسخ را ذکر کرده‏اند، در تأیید این مطلب که ائمه (ع) بر اساس علم عادی خود مکلف هستند، دو دلیل ذکر می‏کنند:
1- عمل بر اساس علم غیب با حکمت بعثت انبیا و نصب ائمه منافات دارد، زیرا در این صورت جنبه اسوه و الگو بودن خود را از دست خواهند داد. افراد بشر از وظایف فردی و اصلاحات اجتماعی به بهانه برخوردار بودن ائمه از علم غیب و عمل بر اساس علم خدادادی از وظیفه خود سرباز خواهند زد.
2- عمل براساس علم غیر عادی موجب اختلال در نظام عالم هستی است زیرا مشیت و اراده خداوند به جریان امور بر اساس نظام اسباب و مسببات طبیعی و علم عادی نوع بشر تعلق گرفته است. به همین جهت پیامبر و ائمه (ع) برای شفای بیماری خود و اطرافیان خویش از علم غیب استفاده نمی‏کردند. شاید یکی از حکمت‏های ممنوع بودن تمسک به نجوم، تسخیر جن، برای غیب گویی و کشف غیر عادی حوادث آینده، اختلال در نظام عالم هستی باشد.(1)
پاسخ دوم:
هر چند طبق روایات فراوان ائمه (ع) نسبت به همه آنچه که در گذشته واقع شده و در آینده حادث خواهد شد و در زمان حاضر در حال رخ دادن است ،علم و آگاهی دارند.(2) اما به موجب روایات متعدد دیگر که در زمینه علم غیب امام (ع) آمده است، استفاده می‏شود که این علم به صورت بالفعل نیست، بلکه شأنی است؛ یعنی هر گاه اراده کنند و بخواهند که چیزی را بدانند ؛خداوند سبحان آنان را عالم و آگاه خواهد کرد:
«اذا اراد الامام ان یعلم شیئا اعلمه الله ذالک ؛هر گاه امام اراده کند که چیزی را بداند، خداوند او را آگاه خواهد کرد»(3)
در این موضوع روایات بسیاری در کافی وارد شده و باب مستقلی نیز برای آن وجود دارد که بیشتر روایات بیانگر همین مسئله اند.
علم غیب امام (ع) شأنی است ،نه فعلی.(هر وقت خودشان بخواهند مي دانند ) بر اساس همین نکته ممکن است نسبت به نحوه شهادت خود علم نداشته‏اند ،چون اراده نکرده‏اند که بدانند.(4) در واقع آنان مطیع خواست الهی هستند و خواست الهی آن است که اینان در چنین اموری علم غیب را اراده نکنند.
پاسخ سوم:
اساساً پیامبر اکرم و ائمه (ع) تکالیف و وظایف مخصوص به خود دارند .به همین جهت آنان در عین این که می‏دانستند در فلان جنگ دشمن غلبه خواهد کرد، وظیفه داشته‏اند اقدام کنند یا می‏دانستند کاری که انجام می‏دهند، منجر به شهادتشان خواهد شد، مثل خوردن میوه مسموم یا رفتن علی (ع) به مسجد کوفه در شب نوزدهم رمضان، با این حال وظیفه داشته‏اند این کارها را انجام دهند. این اعمال هر چند برای ما به هلاکت انداختن نفس و حرام است. اما برای آنان وظیفه‏ای مخصوص است مثل نماز شب که برای رسول اکرم (ص) واجب بوده اما برای سایر مسلمانها مستحب است.(5)
بنابراین از این پاسخ ها به این جمع بندی می رسیم که امامان معصوم نسبت به اعمال بندگان علم غیب دارند و همه اعمال ما به حضور آنها می رسد. اما نسبت به برخی امور دیگر مثل دانستن نحوه شهادتشان اراده می کنند که به نحو عادی باشد و از علم غیب در این زمینه استفاده نمی کنند.

پی‏نوشت‏‌ها:
1. صافی گلپایگانی،لطف الله، معارف دین، ج 1، ص 121.
2. کلینی،محمد بن یعقوب، اصول کافی،انتشارات آل البیت، ج 1، ص 260، باب ان الائمه(ع) یعلمون علم ما کان و ما یکون.
3. همان،ج1، ص 258، باب ان الائمه اذا شاؤوا ان یعلموا، علموا؛
4. محمدرضا مظفر، علم امام، ترجمه و مقدمه علی شیروانی، ص 73
5. طباطبایی،محمد حسین، المیزان، انتشارات جامعه مدرسین ،ج 18، ص 194