صله رحم

صله به معنای وصل است، و در اصطلاح به احسان و اظهار عطوفت و رعایت حال دیگران گفته می‌شود.
رحِم به معنی جایگاه اولاد است و در اصطلاح به مادر گفته می‌شود. صله رحم یعنی رسیدگی و احسان به افرادی که با انسان، مادرِ مشترک داشته باشند؛ مانند عمو، عمّه، دایی، خاله و فرزندان آنها.
صله رحم از دستور های پرمنفعت اسلام است و کینه های خانوادگی را از بین می‌برد.
فلسفه صله رحم، زنده نگهداشتن روح دوستى و انسجام اخلاقی اجتماعى می باشد. در این میان خویشان و اقوام در اولویت توجه و دوستى قرار دارند. «صله رحم» براى خوش بینى و تقویت روح خیر خواهى در انسان نسبت به خویشان است.
کدورت و سوء ظن و کبر و کینه ها در بستر بى ارتباطى و فاصله با دیگران به ویژه اقوام پدید مى آید. علاوه بر آن صله رحم سبب شادى روانى و نشاط اخلاقی آدمى را فراهم مى سازد که از نظر روانشناسى مهم ارزیابى مى­شود.
امام صادق(ع) می‌فرماید: «حق الرحم لا یقطعه شیء؛ حق رحم را هیچ چیزی قطع نمی‌کند». (1)
بنابراین افراد خانواده هر چند از نظر اعتقادی یا اخلاقی مشکل داشته باشند، نمی‌توان با آن ها قطع رابطه کرد،‌ ولی می‌توان رابطه را به حداقل رساند.
امام صادق علیه السلام فرمود:«صله رحم کن، حتی اگر با دادن یک لیوان آب به نزدیکانت باشد. بهترین صله رحم بازداشتن خویش از آزار آنها است. »
از روایات معصومین(ع) استفاده می‌شود صله رحم مطلقاً واجب و قطع رحم مطلقاً ‌حرام است، حتی کفر و فسق سبب سقوط حق رحم نمی‌شود. ابن حمید به حضرت صادق(ع) عرض کرد:
بستگان من بر غیر دین من هستند. آیا باز برای ایشان حقی بر عهده من است؟ فرمود:
« بلی، ‌حق رحم به هیچ چیز ساقط نمی شود. اگر بستگانت بر دین تو بودند، دو حق بر تو داشتند: حق رحم و حق اسلام». (2)
در قطع رحم حتی مقابله به مثل جایز نیست؛ یعنی اگر کسانی قطع رحم کرده‌اند، دلیل نمی‌شود رابطه خویشاوندی قطع شود.
شخصی به امام صادق(ع) عرض می‌کند: پسر عمویی دارم که هر چه با او می‌پیوندم،‌از من می‌بُرَد. آیا اجازه می‌دهید با او قطع رابطه کنم؟ فرمود:«اگر تو با او رابطه برقرار کنی و او از تو بِبُرَد، خدا شما را به هم می‌پیوندد. اگر تو از او بِبُری و او از تو ببرد ،خدا از هر دو ببرد». (3)
با این تأکیدات معلوم می‌شود نمی‌توان به دلیل نماز نخواندن یا عدم رعایت موازین شرعی توسط خویشاوندان، ‌قطع رابطه کرد. بر این اساس حضرت امام خمینی فرمود: ‌قطع رحم جایز نیست. رفت و آمد اشکال ندارد. با مراعات شرائط مقرر، ‌امر به معروف و نهی از منکر نمایید. (4)
البته صله رحم به وسیله تلفن و نامه ممکن است، زیرا هدف آگاه بودن از حال اقوام است. لازم نیست حتماً با رفتن به منازل آن ها صورت گیرد. امام علی(ع) فرمود:«صله رحم کنید ،گرچه با سلام کردن باشد». (5)
هر چند البته اگر انسان بتواند در دیدار با چنین خویشاوندانی او را نصیحت کند و امر به معروف و نهی از منکر نماید یا در دیدار با او تأثیر بسزایی در تغییر رفتار و کردار او بدهد، باید به وظیفه خود عمل نماید. با رفت و آمد وصله رحم این وظیفه انجام می‌شود و به سلام و علیک و تلفن نباید بسنده کرد.
البته در برخی مواقع استثنائاتی دارد که بستگی به شرایط افراد دارد، از جمله؛
1-هرگاه کسى در صله رحم نسبت به بعضى از ارحامش به این نتیجه برسد که نه تنها از دیدنش خوشحال نشده، بلکه ناراحت مى‏شود یا هتک حرمت یا آزار انسان گردد ؛ صله رحم واجب نیست. (6)
2- ارحامى که آشکارا گناه مى‏کنند، و یا هنگام رفتن به خانه آنها موجب غیبت و دعوا و دلخوری می شود. اگر قطع رابطه موجب آگاهی آنها می شود، لازم است قطع رابطه شود. (7)
بنابراین اگر در مواردی صله رحم موجب از بین رفتن عزت انسان بشود و یا موجب ایجاد کدورت و درگیری و گناهان دیگر، اسلام به هیچ وجه صله رحم را واجب نمی داند. تشخیص این موارد نسبت به اشخاص فرق می­کند.

پى‏نوشت‏ ها:

1. بحار الانوار، ج 74، ص 131.
2. اصول کافی، ج 3، ص 229.
3. همان، ص 227.
4. استفتائات، ج 1، ص 486.
5. اصول کافی، ج 2، ص 155.
6. آیت الله مکارم شیرازی، استفتائات، ج 3، ص 69.
7.همان