شرح و تفسير ايات73الي77سوده اسرا
خداوند کسانی را که در وجودشان صلاحیت، ایمان، استواری و تحمل فوق العاده و لازم برای به دوش کشیدن بار رسالت را ببیند، بر می گزیند و به پیامبری مبعوث می کند و خدایی که بر اسرار و درون انسان ها احاطه دارد، در انتخاب اشتباه نمی کند و کسی را که صلاحیت نداشته و در صدد لغزیدن و تکیه به دشمن باشد، به نبوت برنمی گزیند.
بنا بر این عتاب آیات مذکور متوجه پیروان پیامبر است که از سر سست ایمانی به کافران متمایل می شوند و در عین حال آیه تایید و امضای ایمان فوق العاده پیامبر است که به کافران میل هم نکرده است. به آیات توجه کنید:
وَ إِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَ إِذاً لاَتَّخَذُوكَ خَليلاً وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَليلاً إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَ ضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصيراً وَ إِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها وَ إِذاً لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلاَّ قَليلاً سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا وَ لا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْويلاً (1)
نزديك بود آنها تو را (با وسوسههاى خود) از آنچه بر تو وحى كردهايم بفريبند، تا غير آن را به ما نسبت دهى و در آن صورت، تو را به دوستى خود برميگزينند! و اگر ما تو را ثابت قدم نمىساختيم (و در پرتو مقام عصمت، مصون از انحراف نبودى)، نزديك بود به آنان تمايل كنى. اگر چنين مىكردى، ما دو برابر مجازات (مشركان) در زندگى دنيا، و دو برابر (مجازات) آنها را بعد از مرگ، به تو مىچشانديم سپس در برابر ما، ياورى براى خود نمىيافتى! و نزديك بود (با نيرنگ و توطئه) تو را از اين سرزمين بلغزانند، تا از آن بيرونت كنند! و هر گاه چنين مىكردند، (گرفتار مجازات سخت الهى شده،) و پس از تو، جز مدت كمى باقى نمىماندند!اين سنت (ما در مورد) پيامبرانى است كه پيش از تو فرستاديم و هرگز براى سنت ما تغيير و دگرگونى نخواهى يافت!
بنا به روایات مشرکان قریش به پیامبر پیشنهاد دادند که از بدگویی خدایانشان دست بدارد و محرومان مؤمن را از خود براند و ... (2)
و خداوند می فرماید: "لولاان ثبتناک لقد کدت ترکن الیهم شیئا قلیلا"
"لولا" در اینجا لولای امتناعیه است یعنی خداوند تو را تثبیت کرد و همین اندازه ناچیز هم میل به نزدیک شدن پیدا نکردی .
البته تثبیت خدا که همان عصمت است شامل کسانی می شود که به خدا پناه برده و خود را از گمراهی و گمراهگری شیطان به خدا سپرده باشند و این سنت خداست که پناه آورندگان به خود را پناه دهد و شر دشمنان درونی و برونی را از آنان دفع کند و از لغزیدن در امان بدارد هم چنان که سنت او بر این است که از هدایت تحمیلی و به راه آوردن اجباری بندگان خودداری ورزد.
خدا همه را به راه حق دعوت کرده و رهنمون ساخته و از راه باطل پرهیز داده ولی سنتش نه بر این است که کسی را به زور به سوی حق ببرد و نه به زور از رفتن به سوی باطل بازدارد.
بله سنت تغییر ناپذیر او بر دستگیری کسانی است که از او کمک بطلبند و بر وانهادن کسانی است که از او روبگردانند.
اما این آیه می فرماید اگر تثبیت و حفظ ما نبود "نزدیک بود تو به رکون و عنایت به آنان میل کنی"
"رکون" به معنای "میل ضعیف" است (3) و در آیه "لولا" بر روی "کدت = نزدیک بود" آمده است نه بر روی رکون یعنی اگر عنایت و حفظ خداوند نبود ، تو نزدیک بود میل ضعیفی به آنان پیدا کنی یعنی رسول خدا با عنایت خدا نه تنها میل ضعیف هم به کفار پیدا نکرد. بلکه نزدیک به آن هم نشد و اگر عنایت و حفظ خدا نبود ، او به میل ضعیف به کفار نزدیک می شد [ گر چه باز هم به آنان میل نمی کرد و تکیه نمی نمود]ولی همین اندازه نزدیک شدن به میل به کفار هم برای او گناهی عظیم به حساب می آید؛ ولی او چون خود را به خدا سپرده و به خدا پناه برده بود، خدا او را از همین اندازه نزدیک شدن به منطقه ممنوعه هم حفظ کرد.(4)
بعد خداوند پیامبرش را که به میل ضعیف به کفار هم نزدیک نشده و خطایی مرتکب نگردیده، بلکه به خطا نزدیک هم نشده ، به شدت تهدید می کند تا دیگران حساب کار خود را بکشند و بدانند وقتی رکون به کفار چنان گناه عظیمی است که اگر محبوب خدا به میل به آن نزدیک شود ، چنین مورد قهر خدا قرار می گیرد و با این که به میل به آنان نزدیک هم نشده با این وجود این گونه عتاب می شود ، پس دیگرانی که کفار را تکیه گاه خود گرفته و میل به آنان وجودشانم را پر کرده باید حساب کار خود را بکشند.
این تهدید مثل تهدید خدا نسبت به پیامبر در صورت شرک ورزیدن است:
وَ لَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَ إِلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرين (5)
به تو و همه پيامبران پيشين وحى شده كه اگر مشرك شوى، تمام اعمالت تباه مىشود و از زيانكاران خواهى بود!
با این که پیامبر هیچگاه ذره ای هم بخدا شرک نورزید و این سخن یوسف پیامبر است که در باره خود و پیامبران می گوید:
َ ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْء (6)
ما را سزاوار نیست که چيزى را همتا و شریک خدا قرار دهيم.
پس گر چه پیامبر مخاطب این سخنان است ولی به واقع خطاب با پیروان اوست.
پی نوشت ها:
1. اسراء آ17) آیه 73-77.
2. طباطبایی، المیزان، ترجمه موسوی همدانی، قم، انتشارات اسلامی، 1374 ش، ج 13، ص 244.
3. طریحی، مجمع البحرین، تهران، مرتضوی ، 1375 ش، ج 6، ص 256.
4. طباطبایی، همان، ج 5، ص 35.
5. زمر (39) آیه 65.
6. یوسف (12) آیه 38.
