زمان

با سلام و سپاس از ارتباط شما پرسشگر گرامی با مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی.
در ابتدا باید گفت: همه فلاسفه بر این نکته اتفاق نظر دارند که زمان، نوعی مقدار و کمیت متصل است که ویژگی آن، قرار ناپذیری می‌باشد و به واسطه حرکت، عارض بر اجسام می‌شود. (1) طبق این بیان، تردیدی وجود ندارد که زمان دارای صفات ممکن الوجود و پدیده‌ای است که از حرکت به وجود می‌آید. در واقع، مقدار حرکت است.
حرکت، عبارت است از تغییر تدریجی و یا خروج تدریجی شیء از قوه به فعلیت و یا کمال اول برای موجود بالقوه از آن جهت که بالقوه است. حرکت، از معقولات ثانیه فلسفی است و از نحوه وجود متحرک انتزاع می‌شود. حرکت، از یک وجود و گستردگی آن در ظرف زمان انتزاع می‌گردد. تعدد متغیّر و متغیّرالیه، به لحاظ اجزای بالقوه آن است که دائماً موجود و معدوم می‌شود؛ ولی هیچ کدام وجود بالفعلی ندارد. (2) آنچه درباره حرکت گفته شد، همه خصایص و اوصاف ممکن الوجود است. در نتیجه، زمان موجودی است که از حرکت یک موجود مادی ایجاد می شود و به تعبیر دیگر، مقدار حرکت یک موجود مادی است و هرگز موجود فرا مادی نیست. اگر در قرآن کریم از خداوند به اول یاد شده و فرمود: «هو الاول و الاخر...»، (3) باید توجه داشت که مراد اولیت و یا آخریت زمانی نیست؛ بلکه مراد این است که هستی نامتناهی حق تعالی، آغاز و انجام و مبدأ و منتهای هستی است.

پی ‌نوشت ‌ها:
1. محمد تقی، مصباح، آموزش فلسفه، نشر ساز مان تبلیغات اسلامی، 1368 ش، ج 2، ص 142.
2. همان، ص 266.
3. حدید (57)، آیه 3.