متن کوتاه درباره گروه ذکر شده
از دیرباز میان صاحب‌نظران این مسئله مطرح بوده که ملاک نیاز معلول به علت (مخلوق به خالق) چیست؟
برخی (متکلمان) معتقدند که ملاک احتیاج حدوث است.
طبق این نظریه ربط نیاز جهان به خدا مثل ربط و نیاز ساختمان به بنّا است که بعد از حدوث،نیاز آن از علت برطرف خواهد شد، (1) حتی این تعبیر در کلام آن ها آمده:
لو جاز للواجب العدم لما ضر عدمه وجود العالم ؛(2) اگر واجب تعالی جایز العدم باشد و عدم او فرض شود از عدم او ضرر و زیانی به وجود عالم نمی رسد.
این درست مثل وجود ساختمان است که در حدوث نیاز به بنا دارد، ولی در بقا نیازی به او ندارد یا خط در حدوث نیاز به خطاط دارد، ولی در بقا نیازی به وجود خطاط ندارد. (3)
میان برخی از اندیشه های غربی ها نیز چنین تصوری مطرح است که رابطه خدا با جهان را همانند ساعت ساز لاهوتی که ساعتی را ساخت و آن را کوک نمود و آن گاه آن را به حال خود رها نمود، تصور کرده اند.
مقصود از ساعت‌‌ساز لاهوتي، خدايي است كه سازنده جهان طبيعت است؛ ولي در آن مداخله و فعاليتي ندارد. در اين تصوير، خداوند، در آغاز خلقت، طبيعت را خلق و آن را چنان آفریده است كه از آن به بعد با نظام طبيعي ماشين واري، همچون ساعتي دقيق، به طور خودكار كار مي‌‌كند. از اين رو، پس از آغاز خلقت براي فعاليت خداوند در طبيعت جايي وجود ندارد. پس ساعت‌‌ساز لاهوتي، خدايي است كه فعاليت او در طبيعت منحصر است به ساختن طبيعت و به كار انداختن آن در آغاز خلقت. نمي‌‌تواند فعاليتي مستمر در طبيعت داشته باشد. بسياري از دانشمندان غرب و به تبع آن ها بسياري از فعالان در عرصه فلسفه و علم در دو سده اخير در مغرب زمين چنين تصويري از خداوند در ذهن دارند. (4)
در نگاه این ها طبيعت همچون ماشيني خودكار يا ساعتي دقيق است؛ ماشين خودكار يا ساعت دقيق فقط براي ساخته شدن و به كار افتادن به صنعتگر يا ساعت‌‌ساز محتاج است . پس از آن، مستقلاً باقي است و مستقلاً كار مي‌‌كند و به فعاليت و دخالت مستمر سازنده‌‌اش نيازمند نيست. نتيجه اين قياس چنين بود:
طبيعت هم فقط براي ساخته شدن و به كار افتادن به خداوند محتاج است. از آن پس، مستقلاً باقي است و كار مي‌‌كند و نيازمند به مداخله و فعاليت مستمر خداوند در آن نيست. پس طبيعت همانند ماشين يا ساعت است (ماشين جهان) و خداوند هم همانند صنعتگر يا ساعت‌‌ساز است؛ با اين تفاوت كه ماشين يا ساعتي كه صنعتگر يا ساعت‌‌ساز انساني ساخته است، پس از مدتي بايد مجدداً كوك شود؛ اما ماشين يا ساعتي كه خداوند ساخته است، پس از كوك كردن اوليه براي هميشه به كار خود ادامه مي‌‌دهد. بنابراين، ساعت‌‌ساز لاهوتي استنباط فلسفي دانشمندان از ماشين جهان نيوتن است كه خود برخاسته از اصول و قوانين مكانيك نيوتن است.
در بین اندیشمندان اسلامی پاسخ های روشنی به این اشکال داده شده و تفاوت ساختار عالم و نوع خلقت آن، با نوع ایجاد ساعت توسط یک ساعت ساز کاملاً تبیین شده است. برای تحلیل این امر می توانید به مقاله کامل و جامع استاد عبودیت که در همین باره نگاشته شده، مراجعه نمایید. (5)
پی‌نوشت‌ها:
1. محمد تقی مصباح ، آموزش فلسفه، ج 2، ص 29، ص 342، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، 1368ش.
2. الهی قمشه ای،حکمت الهی، انتشارات اسلامی، تهران، 1363 ش، ج 1،ص 74 .
3. همان .
4. ايان باربور، علم و دين، ص 50، ترجمه بهاء‌الدين خرمشاهي، مركز نشر دانشگاهي، تهران، 1362ش.
5. http://marefatfalsafi.nashriyat.ir/node/271
