سلام علیکم
منظور من موجوداتی هستند که به نظر بدرد نخور میرسند نه حیوانات یا گیاهانی که ما از انها استفاده میکنیم
پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با مركز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
مراد پرسشگر محترم از موجودات به درد نخور به خوبی روشن نیست، چه در آموزه های دینی در خصوص تک تک موجودات کم تر سخن گفته شده و یا به فرد فرد آن ها پرداخته نشده، ولی به طور کلی خلقت موجودات از روی حکمت و مصلحت بوده و در خلقت هر موجودی اسرار و مصلحت و حکمت های بسیاری نهفته است. آفرینش نوعی احسان و فیض از جانب خدا نسبت به موجودات ممكن است. چنین آفرینشی «حسن ذاتی» دارد. اقدام به چنین فعلی كه ذاتاً پسندیده است، جز این كه خود فعل زیبا باشد، به چیز دیگر نیاز ندارد. بنابراین، اگر هر موجودی كه ممكن بود آفریده شود، آفریده نمی‌شد، جای پرسش داشت كه چرا خداوند متعال با این كه می‌توانست موجودی را بیافریند و به كمال مطلوب خود برساند، این كار پسندیده را انجام نداده است.
نیافریدن ریزترین موجود و بی‌اهمیت‌ترین آن ـ از نظر ما ـ ملازم با بخل خداوند و امساك او از فیض است كه این امر از ساحت او به دور می‌باشد.
یكی از صفات خداوند، حكیم بودن ایشان است. حكیم به معنای كسی است كه از اسرار و حكمت‌ها، آگاه است یا حكیم به معنای كسی است كه بر اساس حكمت و درایت كار می‌كند. چون این صفت متكی به علم و قدرت خداوند است، افعال خداوند همیشه به صورتی تحقق می‌یابد كه دارای مصلحت است، یعنی بیش ترین كمال و خیر بر آن ها مترتب گردد. براین اساس همه موجودات جهان دارای مصلحت و فایده می‌باشند.
براین اساس چنانچه به فایده موجودی در جهان آفرینش نرسیدیم، شایسته نیست كه بگوییم فایده ندارد، بلكه باید گفت: فایده این موجود را نفهمیدیم.
نكات پیشین و مطالعه‌اجمالی در جهان آفرینش، ما را از این حقیقت آگاه می‌سازد كه سراسر جهان، مهد تكامل و پرورش موجود است و تكامل هر موجودی به خاطر تكامل موجود بالاتری انجام می‌گیرد.
بسیاری از موجوداتی كه به تصور ما سودی ندارند، فواید فراوانی به انسان ها می رساند؛ منتها گاه از آن بی‌خبریم. مثلاً تا چندی پیش مردم، «مار» را حیوانی خطرناك می‌پنداشتند، ولی در حال حاضر از «زهر مار» گرفته تا پوست آن در درمان انواع بیماری‌ها كاربرد دارد یا مثلاً مگس كه بسیاری آن را حیوانی كثیف می‌دانند؛ در حالی كه فوایدی از جمله گردافشانی، تبدیل و تجزیه عناصر فاسد شدنی، دفع عوامل بیماری وبا و. . . دارد. (1)
در خصوص فایده تک تک موجودات حتی حیوانات موذی و غیر موذی در یک نگاه کلی باید گفت : در نظر فلاسفه اسلامی، عالم بر مبنای کامل ترین نظام یا همان «نظام احسن»آفریده شده است. بر این اساس همه آنچه در عالم وجود دارد، به نوعی کامل کننده این مجموعه با عظمت و بدیع است. اگر نبود، در این تابلوی زیبا نقص وخللی محسوب می شد. مهم ترین فایده این موجودات همین است که مجموعه خلقت را به اوج کمال ممکن می رسانند.
در واقع از آن جا که خداوند «علم» و «قدرت» و «فضل» و «جود» بى نهایت دارد، جهان و همه موجودات آن را آفریده است، لازمه این سه صفت آن است که خلقت خداوند بهترین و کاملترین آفرینش باشد، یعنى در مجموعه هستى اگر وجود مخلوقى، زیبایى و کمال آفرینش مجموعه عالم را افزایش دهد، لازم است خدا آن موجود را خلق کند، زیرا عدم خلقت آن موجود، یا ناشى از عدم اطلاع و آگاهى از زیبایى آن مى باشد، یا در اثر ضعف و ناتوانى از خلقت آن است.
چنانچه خدا با توجه به علم و قدرت بى نهایت، باز آن زیبایى را خلق نکند، ناشى از عدم «فضل» و «جود» و بخشندگى است که خدا از بخل منزه است. «جود» و رحمت و بخشندگى او بى نهایت است. پس جهانى که خدا خلق مى کند، باید کاملترین صورت ممکن را داشته باشد. پس وجود سیارات وکرات و افلاک و سایر موجوداتی که هنوز برای ما ناشناخته هستند، در همین راستا تبیین می شود.
اما در خصوص حیوانات موذی و اینکه وجود آن ها مضر به نظر می رسد، نه مفید باید گفت:
اولا موجودات تنها در ابعاد خاصی مضر به نظر می رسند، نه در همه ابعاد؛ در واقع موجودات اگر شری داشته باشند، به نسبت به ما انسان ها شر دارند، نه نسبت به همه عالم. در چرخه هستی حیوانات موذی نقش تعیین کننده ای را ایفا می کنند ؛ به تعبیر فلاسفه شر آن ها نسبی است، نه مطلق.
نباید مفید یا مضر بودن موجودات را تنها به نسبت به خودمان بسنجیم ؛ مثلا نیش حشرات و چنگال و دندان حیوانات درنده برای خودشان خیر است، چرا که ابزاری است برای به دست آوردن غذا و وسیله‌ای است برای دفاع خود، به علاوه برای تداوم چرخه حیات و تعادل زیستی موجودات زنده نیز ضروری وحیاتی و خیر است ؛ ولی ممکن است برای ما انسان‌ها شر باشد. پس جنبه‌های مثبت و منفی ممکن است نسبت به اشخاص یا شرایط گوناگون، متفاوت باشد. برای داوری پایانی باید مجموعه آثار آن پدیده و یا آن موجود را در کل جهان و در مجموعه زمان ها و مکان ها در نظر گرفت. مولوی در این رابطه می گوید :
پس بد مطلق نباشد در جهان بد به نسبت باشد این را هم بدان
زهر مار، آن مار را باشد حیات نسبتش با آدمی باشد ممات
به تصریح دانشمندان وجود حیوانات به ظاهر موذی فواید فراوانی برای خود ما انسان ها نیز دارد ؛ علاوه بر تنظیم چرخه حیات و پاکسازی محیط زیست که ارتباط مستقیمی با حیات و سلامت زندگی ما دارد، حتی نیش مارها و عقرب ها و سایر حیوانات مشابه در درمان بسیاری از بیماری ها و تولید داروهای شفابخش نقش موثر وحیاتی دارد.
همه فوایدی که شمرده شد، در راستای امور شناخته شده مادی و مرتبط با زندگی دنیایی ما انسان هاست، در حالی که فلسفه وجودی همه موجودات عالم را باید در حوزه وسیع تری بررسی نمود. دراین نگاه وسیع و کلان است که روشن می شود بسیاری از امور که بد می دانستیم، تا چه حد خوب ومفید بودند. (2)
همه چیز که در نسبت با ما لحاظ می شوند، آزمایش هایی برای انسان و برای نائل شدن به حقیقت مطلوب در قیامت است. بر همین اساس عالم هستی مجموعه ای از لذت ها وخوشی ها و دردها وناخوشی ها است ؛ همواره در این نظام هستی رنج و سختی و مصیبت به عنوان یکی از مهم ترین آزمون های الهی برای بشر و از طرف دیگر عاملی جهت توجه و تذکر انسان ها به گذران بودن دنیا و دل نبستن به آن مطرح بوده و خواهد بود. وجود بسیاری از عوامل رنج و مصیبت یا به ظاهر شرور مانند سیل و زلزله و بیماری ها و حیوانات موذی و. . . در همین راستا تبیین می گردد که در جمع بندی سعادت دنیایی و اخروی انسان فواید بسیاری بر آن ها مترتب است.
این ها همه بر این مبنا است که فایده این موجودات را نسبت به انسان ها (خودمان) بسنجیم، اما چه بسا اگر این موجودات برای ما هم فایده ای نداشته باشند، معنای آن لغو بودن‌آفرینش این موجودات نیست. هم چنین معنا این نیست که این ها نسبت به سایر بخش ها و موجودات دیگر در عالم نیز فایده ای نداشته، یا حداقل برای خودشان هم فایده نداشته باشند.
نباید فایده را صرفاً‌برای خود و در نگاه به خود لحاظ کنیم.
پی‌نوشت‌ها:
1. سبحانی، پرسش ها و پاسخ ها، موسسه سید الشهداء، قم 1369، ص 90.
2. بقره(2) آیه 216 ؛ اعراف(7) آیه 49
