پرسشگر گرامی با سلام و تشکر از ارتباط شما با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی؛
عصمت پیامبران و امامان، گرچه یک موهبت الهی است، امّا به لحاظ این که خداوند میدانسته که آنان منهای عصمت هم با دیگران در مراتب اخلاص و فداکاری فرق دارند، از این رو، این موهبت را به آن ها بخشیده است.
بنابراین، معصومین - علیهم السلام - خود، شایستگی و ویژگیهای ذاتی برای قبول مقام عصمت داشتهاند و افاضه و موهبت الهی بیحساب و بدون جهت نیست.
از سوی دیگر، مصونیت معصومان در برابر گناه، از مقام معرفت و علم و تقوای آن‌ها سرچشمه می‌گیرد؛ درست همانند پرهیز از پاره ای از گناهان برای ما که به جهت علم و آگاهی و ایمان و معرفت، آن را ترک می‌کنیم؛ مثلاً هرگز با بدن لخت و عریان، قدم در کوچه و خیابان نمی‌گذاریم یا این که گروه زیادی از مردم نسبت به گناهانی مانند سرقت مسلحانه در شب یا قتل انسان‌های بی گناه یا انتحار و خودکشی مصونیت دارند و دارای حالت درونی خاصی می‌باشند که عوامل پیدایش این نوع گناهان در محیط ذهن آن ها، آن چنان محکوم و مورد تنفر می‌باشد که حتی به فکر آن نیز نمی افتند. بنابراین، بیش تر انسان‌ها از حد و درجه ضعیفی از عصمت برخوردارند.
عصمت معصومان نیز ناشی از علم آنان به حقیقت و آثار و عواقب گناه است. با این تفاوت که آن ها به تمام گناهان آگاهی دارند و نیز از ایمانی مستحکم برخوردارند که پشتوانه استواری برای این علم می‌باشد. این علم قوی، آثار شوم گناه را در نظر آن‌ها مجسم می‌نماید و موجب می‌شود که آن ها گناه انجام ندهند. پس عصمت معصومان، از دو چیز برخوردار است: یکی علم و آگاهی از حقیقت و آثار گناه، و دوم ایمان محکم که آن ها را از گناه باز می‌دارد؛ بی آن که اختیار آن ها برای انجام یا ترک گناه سلب شده باشد.
معصوم در عین قدرت بر انجام گناه، با اختیار خودش گناه را ترک می‌نماید. مانند انسانی که به سیم لختِ برق دست نمی‌زند و یا باقی مانده غذای بیمارِ مبتلا به جذام و سل را نمی‌خورد.
از آن جا که منشأ عصمت، «اراده و اختیار» آدمی است، (1) هر انسان صاحب ارادهای میتواند با ریاضت شرعی و تهذیب نفس، به مقام عصمت دست یابد. بنابراین، خداوند هیچ کس را از رسیدن به مقام عصمت محروم نکرده است و عصمت، منحصر به پیغمبران و امامان معصوم (ع) نیست؛ (2) چنان که حضرت مریم (س)، حضرت فاطمه (س) و مخلصانی دیگر (3) که نه پیامبر بودند و نه امام، اما به مقام شامخ عصمت دست یافتهاند.
از طرف دیگر، عصمت مراتب متعدد دارد و مقصود از عصمتِ معصومان، پیامبران و ائمه(ع) و حضرت زهرا(س)، تنها عصمت از گناهان - آن هم پس از سنین متعارف بلوغ و تکلیف نیست - بلکه عصمت از سهو و خطا و از زمان طفولیت را نیز در بر می‌گیرد.
روشن است که چنین عصمتی در امت اسلام، منحصر در چهاره معصوم(ع) است. عصمت، دارای مراتب است و بالاترین مرتبه آن، چیزی است که پیشوایان معصوم به آن دست یافته اند و مراتب پایین تر عصمت که عصمت از گناه باشد، برای دیگران نیز دست یافتنی است.
بنابراین، معصوم بودن برخی و نبودن عده دیگر، منافاتی با عدل الهی ندارد؛ زیرا عدل آن است که هر کس در جایگاه حقیقی خود قرار گیرد و پیشوایان دینی با تلاش و اراده و اختیار خود، به این مقام راه پیدا کرده اند. در واقع، خداوند کسی را از دست یافتن به مقام عصمت محروم نکرد و مقام عصمت نیز مانند مراتب دیگر کمال انسانی، دست یافتنی است. دیگران نیز می‌توانند با تلاش و مبارزه با نفس به یرخی از مراحل و مراتب عصمت دسترسی پیدا کنند.
پی نوشت ها:
1. پژوهشی در عصمت معصومان، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، 1377، فصل سوم، صص 72 - 43.
2. تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج 9، ص 20-22؛ علامه طباطبایی، ولایت نامه، ترجمه همایون همتی، تهران، امیرکبیر، چاپ اول، ص 58 - 48.
3. علامه طباطبایی، المیزان، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ج 3، ص 205.
