بیعت

برای آگاهی بیش تر از جریان سقیفه به گفتار زیر توجه نمایید.
تحلیلی از سقیفه
کتاب: تاریخ خلفا، ص 15
نویسنده: رسول جعفریان
درک درست رخدادهایی که پس از رسول خدا (ص) ، در ارتباط با رهبری جامعه افتاد، بدون توجه به جناح بندی های موجود در مدینه آن روز ممکن نیست. یک گروه مهم انصار بودند که از جریان فتح مکه به این طرف در اندیشه مشکلات پس از رحلت رسول خدا (ص) افتاده و نگران آینده خود بودند، آنان به دلیل ترسی که از تسلط قریش داشتند، بی‏توجه به بیعتی که در غدیر با امام علی (ع) کرده بودند- و شاید احتمال موفقیت او را نمی‏دادند- در سقیفه اجتماع کردند. حباب بن منذر یکی از سران انصار، در سخنان خود در سقیفه، انصار را برتر از قریش دانسته و گفت: این شمشیر آنان بوده که اسلام را پیروز کرده است. او خطاب به انصار گفت: اینان[مهاجران]از فئ شما و زیر سایه شما هستند و جرات مخالفت ‏با شما را ندارند. (1) از سخنان حباب چنین به دست می‏آید که آنچه انصار را به این اقدام نسنجیده واداشت، ترس همراه با رقابت در برابر قریش بوده است. از سوی دیگر، چند نفر از مهاجران که در دو هفته پایان حیات رسول خدا (ص) دست‏ به اقدامات مشکوکی زده بودند، با شنیدن اجتماع سقیفه، به سرعت ‏به آن محل رفته و به بحث و گفتگو با انصار پرداختند. خبر این گفتگوها را خلیفه دوم، بعدها ضمن خطبه‏ای در مدینه بازگو کرد. او زمانی که در مکه بود، شنید که کسی گفته:
«بیعت ‏با ابوبکر ناگهانی بوده است‏». عمر از این سخن خشمگین شده و خواست در مکه، در این باره با مردم سخن گوید. عبد الرحمن بن عوف به عمر گفت:
در شهری هستی که همه قبایل عرب در آن حضور دارند، اگر سخنی بگویی، آن سخن در همه شهرها انتشار خواهد یافت. زمانی که عمر به مدینه آمد، بر منبر قرار گرفت و گفت: به من خبر رسیده است که کسانی گفته‏اند: خلافت ابوبکر ناگهانی (فلتة) بوده است. به جانم سوگند که چنین بود، اما خداوند خیر آن را به شما رساند و شر آن را حفظ کرد. پس از رحلت رسول خدا به ما خبر دادند که انصار با سعد بن عباده نزد بنی ساعده اجتماع کرده‏اند، من و ابوبکر و ابو عبیده به سوی آن ها رفتیم، در راه دو نفر انصاری را دیدیم که به ما گفتند: آن ها کاری نخواهند کرد که با نظر شما مخالف باشد، اما ما مصمم به رفتن شدیم. در آن جا خطیب انصار گفت: ما انصار، لشکر منسجم اسلام هستیم و شما ای قریش!گروهی از ما بوده و اقلیتی در میان ما هستید. من خواستم سخن بگویم اما ابوبکر مانع شد و خود چنین گفت: آنچه شما انصار درباره خود می‏گویید، البته درست است، اما عرب، این «امر» را جز برای این تیره قریش نمی‏شناسد;آنان برترین عرب از لحاظ نسب و اصالت‏خانوادگی‏اند. پیشنهاد می‏کنم با عمر یا ابو عبیده[که تنها مهاجران آن جمع بودند]بیعت کنید. خطیب انصار مجددا اعتراض کرده و در نهایت گفت: امیری از ما، و امیری از شما باشد. (2) عمر می‏گوید: من پاسخ دادم: دو شمشیر در یک غلاف جای نخواهد گرفت. پس از آن دست ابوبکر را گرفته با او بیعت کردم.
عمر افزود: پس از آن مهاجر و انصار با او بیعت کردند. [ البته در آن جمع سه تن مهاجر بیش تر نبود]، ما ترسیدیم که از آن جمع جدا شویم و بعدها، آنان با کسی بیعت کنند و ما مجبور شویم ناخواسته با او بیعت کنیم! یا با مخالفت‏خود فسادی ایجاد کنیم. البته بیعت‏با ابو بکر «فلتة‏» و ناگهانی بود جز آن که خداوند شر آن را بر طرف کرد و از میان شما، کسی همانند ابوبکر نیست. از این رو، هر کسی، با شخصی بیعت کند بدون آن که این کار با «مشورت مسلمانان‏» باشد، نه او و نه کسی که با او بیعت‏ شده ،قابل اطاعت نیستند;چنین کاری، هر دو را در معرض قتل قرار می‏دهد. (3)
خلیفه گزارش مختصری از سقیفه ارائه داده، اما همین گزارش، بخشی واقعیت را آشکار ساخته است. مفصل گزارش سقیفه را
ابوبکر جوهری (م 323) در کتاب السقیفه (4) خود آورده است. ابن اعثم می‏نویسد: پیش از آمدن مهاجران به سقیفه، میان انصار بحث و گفتگوی فراوانی شد. یکی از انصار گفت: شخصی را برگزینید که قریش ملاحظه هیبت او را بکند و انصار از او ایمن باشند. کسانی سعد بن عباده را پیشنهاد کردند. اسید بن حضیر که از اشراف اوس بود ،به مخالفت‏ برخاست. او گفت: خلافت‏ باید در قریش بماند. دیگران بر ضد او سخن گفتند;بشیر بن سعد نیز از قریش دفاع کرد. عویم بن ساعده گفت: خلافت جز از آن اهل بیت نبوت نخواهد بود، همان جایی قرارش دهید که خدا قرار داده است. (5) گزارش ابن اعثم نشانگر تضاد و رقابت داخلی انصار است.
اسید بن حضیر از اوس و بشیر بن سعد عموزاده سعد بن عباده، اولین افراد انصاری بودند که در سقیفه با ابوبکر بیعت کردند. می‏دانیم که بعدها انصار از تسلط قریش ناراضی گشتند. به روایت زبیر بن بکار، اوسیان می‏گفتند: اول بار بشیر بن سعد خزرجی بیعت کرده; خزرجیان می‏گفتند: اول بار اسید بن حضیر بیعت کرده است! (6) این رقابت‏برای ابوبکر شناخته شده بود.در همان سقیفه گفت: اگر خزرجیان بر این «امر» تسلط یابند، اوسیان از آن نخواهند گذشت. اگر اوسیان قدرت را به دست گیرند، خزرجیان از آن نخواهند گذشت;در آن صورت همیشه میان آنان کشت و کشتار خواهد بود. (7) به گزارش یعقوبی، عبد الرحمن بن عوف نیز در سقیفه بوده ؛ این سخن نادرست است. آنچه یعقوبی از او نقل کرده ،مطلبی است که وی فردای آن روز در مسجد گفته؛ خطاب به انصار گفت: شما گرچه اهل فضل هستید اما در میان شما کسی همانند ابوبکر، عمر و علی (ع) نیست. در این وقت منذر بن ارقم برخاست و گفت: ما برتری کسانی را که از آن ها نام بردی؛ انکار نمی‏کنیم;در میان این افراد کسی هست که اگر این «امر» را مطالبه کند ،با او نزاع نخواهد شد . مقصود او علی بن ابی طالب (ع) بود. آن گاه بشیر بن سعد و اسید بن حضیر برخاسته، بیعت کردند;پس از آن دیگران بیعت کردند به گونه‏ای که نزدیک بود سعد بن عباده زیر دست و پا کشته شود. (8) در این و قت‏براء بن عازب به در خانه بنی هاشم آمده و گفت: با ابوبکر بیعت‏ شد. آنان گفتند: مسلمانان در غیاب ما چنین نخواهند کرد. ما اولای به محمد (ص) هستیم!عباس گفت: به خدای کعبه! چنین کردند. یعقوبی می‏افزاید: مهاجرین و انصار هیچ شکی درباره علی (ع) نداشتند. (9) طبری و ابن اثیر نیز نقل کردند که انصار یا جمعی از آنان در سقیفه گفتند: ما جز با علی بیعت نمی‏کنیم. (10) به روایت ابن قتیبه، حباب بن منذر پس از آن که مشاهده کرد که انصار بیعت می‏کنند، دست ‏به شمشیر برد;اما شمشیر را از او گرفتند. خطاب به انصار گفت: باید منتظر آن باشند که فرزندان شان برای لقمه‏ای نان و لیوانی آب، به گدایی، در خانه‏های قریش بروند. (11)
از نکاتی که همه گزارشگران یاد آور شده‏اند، این است که مهم ترین استدلال ابوبکر و عمر، قرابت و خویشی با رسول خدا (ص) و سن ابوبکر بود;گر چه در برخی نقل ها به فضایل ابوبکر نیز اشاره شده است. آنان خطاب به انصار گفتند: عرب جز زیر بار این تیره قریش نخواهد رفت (12) . تاکید کردند که عرب نمی‏پذیرد نبوت در یک خاندان و خلافت در خاندانی جز آن باشد. (13) ابوبکر در سقیفه گفت: نحن قریش و الائمة منا;ما از قریش هستیم و ائمه باید از میان ما باشد. (14) بعدها که علی (ع) به ابوبکر و عمر اعتراض کرد که چگونه به «قرابت‏» استناد کردید ،در حالی که ما به رسول خدا (ص) نزدیک تر هستیم؟عمر گفت: عرب دوست نمی‏دارد که نبوت و خلافت در یک خاندان باشد! (15) نبوت از آن شما بود، اجازه دهید که خلافت از خاندان های دیگر باشد!
تردیدی نباید کرد که در سقیفه، پس از کنار گذاشتن بیعت ‏با امام علی (ع) ، رقابت قبیله‏ای آغاز شده و عاقبت‏با استناد به «برتری قبیله‏ای‏» که قریش داشت،به علی رغم محدودیت نفوذ آنان در مدینه آن روز، و البته با استفاده از عنادهای داخلی انصار، قریش به خلافت رسید. توجه به سن ابوبکر و معیار قرار دادن آن نیز مورد نظر موافقان بود، درحالی که امام علی (ع) جوان بود. زمانی که خبر بیعت‏به سلمان رسید گفت: مسن ترین را برگزیدید اما در مورد اهل بیت پیامبرتان به اشتباه رفتید. اگر با آنان بیعت می‏کردید، دو نفر با شما اختلاف نمی‏کردند. (16)
در سقیفه باره نحوه انتخاب خلیفه و شرایطی که می‏باید داشته باشد، هیچ گونه سخن قرص و محکمی از سوی هیچ کس ابراز نشد. البته از روایات جعلی که بعدها برای اثبات حقانیت ابوبکر ساخته شده (17) و در آن ها آمده است که رسول خدا (ص) نه تنها او ، بلکه خلفای بعدی را نیز معین کرده، باید گذشت. (18) آنچه مهم است، متن مذاکرات سقیفه و رویدادهای حاشیه آن است: انصار حکومت را حق خود می‏دانستند. مهاجرین- ابوبکر، عمر و ابوعبیده- به سقیفه رفته و اظهار کردند که حکومت‏حق قریش است. آنان به هیچ حدیثی نظیر «الائمة من قریش‏» استناد نکرده، بلکه فقط ابراز داشتند که عرب جز زیر بار این تیره نمی‏رود. در این میان، جمعی از بزرگ ترین صحابه نظیر زبیر و طلحه (19) در آن لحظه ابوبکر را بر حق نمی‏دانستند.
هیچ شیوه و شرایط شناخته شده‏ای برای انتخاب ابوبکر جز معیارهای قبیله‏ای- استناد به برتری قریش و پیوند خانوادگی با رسول اکرم (ص) - در سقیفه مطرح نشده است. قریشی بودن به هیچ روی شرط شرعی خلافت دانسته نشده و حتی سال ها بعد، عمر آرزوی زنده بودن «سالم‏» مولی حذیفة بن یمان را داشت تا او را به جانشینی خود انتخاب کند. (20) سالم به هیچ روی قریشی نبوده است. کسانی بر این باورند که شرط قریشی بودن از قرن سوم، در فقه سیاسی سنی مطرح شده است. (21) آنچه که به عنوان معیارهای یک خلیفه مطرح شد ، وابستگی به قریش و اشاره به سن ابوبکر بود. در واقع این تنها معیارهای جاهلی بود که همراه جدل های سیاسی او را به خلافت رساند، نه ترکیبی از معیارهای جاهلی و اسلامی آن گونه که دکتر خیرالدین سوی مدعی آن است. (22) شواهد دیگری وجود دارد که در ذهن ابوبکر، قریشی و اشرافیت قریشی اعتبار خاصی داشته است. ابن عساکر می‏گوید:
زمانی پس از اسلام آوردن ابو سفیان، بلال و صهیب رومی و سلمان، بر ابو سفیان طعنه زدند. ابوبکر بر آشفت که با «شیخ قریش و سید آن‏» چنین می‏کنید؟آنان به رسول خدا (ص) گفتند و حضرت فرمود تا ابوبکر از آنان که خشمگین‏شان کرده بود، عذرخواهی کند. (23)
پس از خاتمه بیعت در سقیفه، آنان از آن محل خارج شدند. بنا به روایت‏براء بن عازب، آنان در کوچه‏ها به راه افتاده و به هر کس می‏رسیدند دست او را گرفته، به دست ابوبکر می‏مالیدند، چه آن شخص بدین کار تمایلی می‏داشت‏یا نه;براء می‏افزاید: در آن زمان بود که به در خانه بنی هاشم رفتم و خبر را به آنان دادم. (24) توجه آنان به امر بیعت ابوبکر تا اندازه‏ای بود که بنا به نقل ابن ابی شیبه آن ها در مراسم تدفین رسول خدا (ص) حضور نداشتند و تنها بعد از دفن بازگشتند. (25)
زمانی که کار بیعت تمام شد، عمر برخاست و درباره آنچه روز قبل درباره زنده ماندن رسول خدا (ص) تا مردن آخرین اصحابش گفته و در واقع ادعای مهدویت درباره آن حضرت کرده بود، عذر خواهی کرد، او گفت: وی بر این گمان بود که آن حضرت باقی می‏ماند و کارها را سامان می‏دهد، اما اکنون شاهد است که قرآن در میان آن هاست . با بهترین صحابی حضرت نیز بیعت ‏شده است! (26) این حکایت روشنگر آن بود که عمر در انتظار انتخاب خلیفه مورد نظر بود و پس از انجام آن دیگر مشکلی نداشت.
در این وقت کسانی به مخالفت‏برخاستند. افزون بر دو شخصیت‏ برجسته بنی هاشم یعنی امام علی (ع) و عباس، کسان دیگری همچون زبیر بن عوام، خالد بن سعید، مقداد بن عمرو، سلمان، ابوذر، عمار، براء بن عازب و ابی بن کعب، (27) مخالفت‏خویش را اعلام کردند. هواداران ابوبکر در خانه ابی بن کعب رفتند، اما او حاضر به باز کردن در نشد. (28) نقش اصلی در این ماجرا بر عهده عمر،
ابوعبیده جراح، مغیرة بن شعبه و خالد بن ولید بوده است. زمانی عمر با شدت و جدیت‏ برای گرفتن بیعت، به در خانه علی (ع) آمد;امام بدو فرمود: امروز حرص تو بر امارت ابوبکر جز برای آن نیست که فردا در دسترس خودت قرار گیرد. (29)
کسانی که در خانه امام اجتماع کرده بودند، مواجه با برخورد شدید عمر و هواداران وی شدند. عمر شمشیر زبیر را گرفت و شکست. آنگاه، ساکنان خانه را به آتش زدن خانه تهدید کرد. درباره اسامی متحصنان در بیت فاطمه (ع) و نیز کسانی که به زور به اندرون خانه رفتند، به منابع ذیل مراجعه کنید. (30) به گزارش ابن عبد ربه، عمر که قبسی آتش در دست داشت، تهدید به آتش زدن خانه کرد. وقتی فاطمه زهرا (ع) پرسید که آیا واقعا قصد چنین کاری دارد؟او گفت: آری، مگر آن که این جمع، امری را بپذیرند که امت پذیرفته است! (31) پس از تهدید عمر به آتش زدن خانه بر سر معترضان بود که حضرت فاطمه (ع) از آنان خواست متفرق شوند، زیرا عمر چنین کاری را انجام خواهد داد! (32)
گرفتن بیعت، با تهدید آتش زدن، که بعدها مورد عمل برخی از خلفا قرار گرفت[نظیر اقدام ابن زبیر در گرفتن بیعت از بنی هاشم (33) ]، می‏توانست از همین جا نشات گرفته باشد. البته قریش علاوه بر زور، از مذاکره نیز استفاده کردند. آنان به مشورت مغیره، به سراغ عباس رفتند تا او و خاندانش را در این کار سهیم کنند. با جلب رضایت او به عنوان عموی رسول خدا (ص) ، تا حدودی از دشواری های خود بکاهند اما عباس دعوت آنان را نپذیرفت. (34)
امیر المؤمنین و فاطمه زهرا (ع) تلاش زیادی برای بازگرداندن امر خلافت از ابوبکر و بیعت‏با امام علی (ع) کردند اما تلاش آنان ثمری نبخشید. گزارش تلاش ها را ابوبکر جوهری و دیگران آورده‏اند. (35) در این نکته هیچ جای تردید نیست که به دلیل حق کشی‏هایی که در جریان میراث پیامبر (ص) ، فدک (36) و قضیه امامت انجام شد، فاطمه زهرا (ع) ، نسبت‏به ابوبکر و عمر خشمگین شد . بدون آن که از آن ها راضی شود، از دنیا رفت. (37) زهری می‏گوید: امام علی (ع) حضرت فاطمه را شبانه دفن و ابوبکر را خبر نکرد. او می‏افزاید: تا پیش از درگذشت فاطمه، نه تنها علی، بلکه هیچ یک از بنی هاشم با ابوبکر بیعت نکردند. (38) امام هم، دلیل بیعت‏خود را حفظ اتحاد امت اسلامی در برابر مرتدان و کفار یاد کرد. (39) چنان که در برابر سخن ابو سفیان که از او خواست اجازه ندهد تا خلافت در میان بنی تیم بماند فرمود: تو همیشه دشمن اسلام و مسلمانان بوده‏ای. (40) با این حال در این نکته تردیدی نیست که امام تا پس از رحلت‏حضرت فاطمه (س) با ابوبکر بیعت نکرد. (41) به نقل از مدائنی، زمانی که جنگ با مرتدان آغاز شد ،عثمان نزد امام علی (ع) آمده و گفت: تا وقتی که تو بیعت نکنی، کسی به جنگ این افراد نخواهد رفت، او همچنان اصرار کرد تا امام را نزد ابوبکر آورد و حضرت بیعت کرد و مسلمانان خوشحال شدند. (42) مسعودی می‏گوید: فاطمه (س) پس از رحلت رسول اکرم (ص) سر قبر آن حضرت آمده این شعر را خواند:
قد کان بعدک انباء و هینمة
لو کنت‏شاهدها لم تکثر الخطب (43)
به یقین مخالفت‏حضرت فاطمه زهرا (س) برای حیثیت عمومی خلیفه مساله مهمی بود. تلاش زیادی کرد تا در نهایت‏با وی از در آشتی در آید اما حضرت راضی نشد. همین امر سبب شد تا ابوبکر در پایان عمر از این که حضرت را ناراضی کرده و به خانه وی هجوم برده، اظهار پشیمانی و ندامت کند. این خبر که او در روزهای آخر زندگی گفت: ای کاش هرگز خانه زهرا را مورد تفتیش قرار نداده بود، توسط بسیاری از مورخان اهل سنت روایت‏شده است. (44)
یکی دیگر از مخالفان ابوبکر، سعد بن عباده بود. (45) او با ابوبکر بیعت نکرد و به شام رفت، چنان که نقل شده، بعدها در زمان خلافت‏خلیفه دوم در شام به قتل رسید. خبر رایج در آثار تاریخی چنان است که جنیان او را کشته و دو بیت‏شعر نیز در این باره سرودند. اما حقیقت آن است که به گزارش بلاذری و نیز ابن عبد ربه، فردی شامی از جانب عمر به سوی او فرستاده شد تا از آن بخواهد بیعت کند . زمانی که نپذیرفت، وی را به قتل رساند. (46)
تفاوت سیاست ابوبکر با عمر در این بود که عمر معتقد بود که می‏تواند به زور بیعت‏بگیرد، اما ابوبکر، اگر هم به این اصل اعتقاد داشت، به کار گیری آن را به صلاح نمی‏دانست. در این باره سیاست دوگانه‏ای را به موضع ابوبکر و عمر نسبت می‏دهند، در حالی که عمر بر این باور بود که همه باید به زور بیعت کنند، در یک مورد آمده است که ابوبکر ضمن خطبه‏ای اعلام کرد: من هیچ بیعتی و تعهدی بر عهده علی ندارم و او در کارش آزاد است «لا بیعة لی فی عنقه و هو بالخیار من امره‏» . (47)
پی‏نوشت‏ها:
1. الامامة و السیاسه، ج 1، صص 24- 25
2. حباب بن منذر می‏گفت که نه مهاجران زیر بار انصار می‏روند و نه انصار زیر بار مهاجران، نک: مسائل الامامه، ص‏13
3. المصنف، ابن ابی شیبه، ج 7، ص 431، عمر گفت: فمن دعا الی مثلها فهو الذی لا بیعة له و لا لمن بایعه، المصنف، عبد الرزاق، ج 5، ص، 445- 442 ؛ طبقات الکبری، ج 3، ص 616، 344؛تاریخ الطبری، ج 3، ص 206- 204؛ روایت تحریف شده بی شرمانه این سخنان عمر را بنگرید : انساب الاشراف، ج 1، ص 581
4. این کتاب مفقود شده اما بخش اعظم آن را ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود آورده است. مجموع این نقل ها را استاد محمد هادی امینی در کتابی مستقل فراهم آورده و با عنوان «السقیفه و فدک‏» منتشر کرده است.
5. الفتوح، ج 1، ص 3- 4؛ کتاب الردة، واقدی، ص 33- 32
6. الموفقیات، ص 578، شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 2، ص 272. حباب بن منذر در سقیفه به بشیر بن سعد گفت: تو به دلیل حسادت با سعد بن عباده با ابوبکر بیعت کردی (کتاب الرده، ص 42) . زمانی که اسید بن حضیر مرد، عمر تمامی دیون او را پرداخت کرد (الفائق فی غریب الحدیث، ج 1، ص 108) .
حباب منذر در سقیفه اشعاری در مذمت این دو نفر گفت که مطلع آن چنین است (کتاب الرده، ص 38) :
سعی ابن حضیر فی الفساد لجاجة
و اسرع منه فی الفساد بشیر
7. نثر الدر، ج 2، ص 14؛ البیان و التبیین، ج 3، ص 298؛ الامامة و السیاسه، ج 1، ص 27؛ مسائل الامامه، ص 13
8. سعد بن عباده هیچ گاه با ابو بکر بیعت نکرد . زمانی که در شام بود، خلیفه کسی را فرستاد تا او را بکشد . او نیز چنین کرد، نک: انساب الاشراف، ج 1، ص 250
9. تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 123- 124، در گزارش دیگری آمده که یکی از انصار گفت: اگر علی و دیگر بنی هاشم در خانه مشغول به دفن رسول خدا (ص) نبوده و نگران حضرت، در خانه ننشسته بودند، کسی در خلافت طمع نمی‏کرد: کتاب الرده، ص 45- 46. از گزارش واقدی به دست می‏آید که صحبت عبدالرحمن بن عوف با انصار پس از ماجرای سقیفه بوده ، قرائن زیاد دیگری نیز حکایت دارد که جز سه تن از مهاجران شخص دیگری در سقیفه حاضر نبوده است. بعدها بشیر بن سعد انصاری پس از شنیدن استدلال های امام علی (ع) به حضرت گفت: اگر مردم این کلمات را قبل از این، از تو شنیده بودند، هیچ کس بر تو اختلاف نکرده و همه با تو بیعت می‏کردند جز آن که تو در خانه نشستی و مردم گمان کردند که نیازی به خلافت نداری!امام در پاسخ گفت: ای پسر بشیر!آیا می‏بایست جنازه رسول خدا (ص) را در خانه رها کرده و برای خلافت‏به منازعه با مردم بر می‏خاستم؟ابو بکر نیز گفت: اکنون با من بیعت‏شده و اگر می‏دانستم مایل به خلافت هستی ،به دنبال آن نمی‏رفتم. تو نیز آزادی بیعت‏ بکنی یا صبر کنی تا در کارت تامل کنی. تو را مجبور نمی‏کنم. امام نیز پس از گذشت هفتاد و پنج روز از رحلت رسول اکرم (ص) آن گاه که فاطمه (س) رحلت کرد، بیعت نمود: کتاب الرده، ص 47
10. تاریخ الطبری، ج 3، ص 208، الکامل فی التاریخ، ج 2، ص 325
11. الامامة و السیاسه، ج 1، ص 27، کتاب الرده، ص 42. جوهری می‏گوید: واقعه حره در سال 63هجری، سخن حباب را تایید کرد که خطاب به ابوبکر گفت: درباره تو هراسی ندارم، بلکه هراس من از کسانی است که پس از تو می‏آیند (نک: شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 313) . درباره ندامت انصار پس از سقیفه نک: الموفقیات، ص 583. حباب می‏گفت: ما چون در جنگ ها، پدران اینان را کشته‏ایم ،از ما انتقام خواهند گرفت (انساب الاشراف، ج 1، ص 580، الفائق فی غریب الحدیث ج 3 ص 166، مسائل الامامه، ص 135) در این صورت باید دید چه برخوردی با امام علی (ع) می‏کردند که در بدر، به تنهایی نیمی از کشتگان قریش که جمعا هفتاد تن بودند ، به قتل آورده بود. به طور قطع و یقین باید دانست که انصار از کار خویش پشیمان شده و بعدها در جمل و صفین و حتی پیش از آن، با شرکت در قتل عثمان یا سکوت در برابر آن، در برابر قریش و حزب سیاسی آن ها، از عثمان و معاویه گرفته تا طلحه و زبیر و عایشه، ایستادگی کردند و از علی (ع) دفاع نمودند. حتی چند روز بعد از سقیفه نیز این پشیمانی آشکار شده و اشعار حسان بن ثابت در آن روزها بهترین شاهد بر آن است. نک: تاریخ الیعقوبی، ج 2.
12. انساب الاشراف، ج 1، ص 582
13. شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 2، ص 38.
14. انساب الاشراف، ج 1، ص 583 (و العرب لا ترضی ان یؤمروکم و نبیها من غیرکم و لکن یؤمرون من کانت النبوة فیهم، کتاب الردة ص 39) ، تکیه گاه کلام ابوبکر این بود که «قریش اوسط العرب دارا و اکرمهم احسابا» نک: طبقات الکبری، ج 2، ص 269، در کتاب نثر الدر، ج 2، ص 13 به دنبال جمله فوق از قول ابوبکر افزوده: و احسنهم وجوها اکثر الناس ولادة فی العرب. ابوبکر جمله «نحن قریش و الائمة منا» را به عنوان حدیث نقل نکرد ،گرچه بعدها چنین مساله‏ای به او نسبت داده شد.
15. الایضاح، ص 87. عمر به ابن عباس گفت :قوم شما نمی‏خواستند نبوت و خلافت در خاندان شما باشد ،چه در آن صورت کبر شما را تا به آسمان بالا می‏برد. نثر الدر، ج 2، ص 28
16. سقیفة و فدک، ص 43، شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 2، ص 49؛ انساب الاشراف، ج 1، ص 590، ابو عبیده جراح نیز در برابر اعتراض امام علی (ع) ، جوان بودن او را مطرح می‏کرد: شرح نهج البلاغه، ج 2، صص 2- 5
17. از عایشه نقل شده که از وی سؤال شد: رسول خدا (ص) چه کسی را جانشین خود کرد؟ گفت: ابوبکر، سؤال شد: بعد از او چه کسی را؟گفت: عمر، گفتند: بعد از او؟گفت: ابوعبیده جراح را، (المصنف، ابن ابی شیبه، ج 7، ص 433) ، تاریخ جعل این حدیث را از درون خود حدیث ‏به دست آورید.
18. نک: الغدیر، ج 5 (بحث: سلسلة الموصوغات فی الخلافة، ) ص 356- 333. بر پایه گزارشی که واقدی در کتاب الرده، (ص 37- 35) آورده ،گویی چنان است که در سقیفه حداقل چندین بار تصریح شده که رسول خدا (ص) ابوبکر را جانشین خود کرده است!
19. نهایة الارب، ج 19، ص 39
20. شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 190؛ العقد الفرید، ج 2، ص 274، ج 3، ص 407؛ تاریخ المدینة المنوره، ج 2، ص 881؛ مسائل الامامه، ص 63؛ مختصر تاریخ دمشق، ج 12، ص 69
21. تطور الفکر السیاسی عند اهل السنه، ص 38
22.همان، پاورقی 4
23. مختصر تاریخ دمشق، ج 5، ص 261
24. سقیفة و فدک، ص 46
25. المصنف، ابن ابی شیبه، ج 7، ص 432 (هشام بن عروه از پدرش: ان ابابکر و عمر لم یشهدا دفن النبی (ص) و کانا فی الانصار فدفن قبل ان یرجعا) ، واقدی می‏گوید: آنچه به نظر من درست است، آن که رسول خدا (ص) را روز سه شنبه دفن کرده‏اند. (البدء و التاریخ، ج 5، ص 47) بنابر این روشن است که ابوبکر و یاران او از دوشنبه که رسول خدا (ص) رحلت کرده تا فردای آن روز کاملا مشغول بوده و نمی‏توانسته‏اند به سراغ جنازه حضرت آمده باشند. در اخبار مربوط به دفن حضرت، در میان افرادی که نام برده شده، یادی از این دو نفر وجود ندارد.
26. البدء و التاریخ، ج 4، ص 66- 65
27. تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 124
28. سقیفة و فدک، ص 47
29. انساب الاشراف، ج 1، ص 587. به روایت ابن قتیبه علی بدو فرمود: شیری بدوش که قسمتی از آن برای خودت باشد، نک: الامامة و السیاسه، ج 1، ص 29
30. معالم المدرستین ،ج 2 ،ص 163- 166؛ تلخیص الشافی، ج 3، ص 76، 156
31. العقد الفرید، ج 3، ص 64؛ تاریخ ابی الفداء، ج 1، ص 156 به نقل از: معالم المدرستین، ج 2، ص 167، در باره مصادر دیگری که اشاره به تهدید دارند نک: معالم المدرستین، ج 2، ص 167- 168، ابوبکر در وقت مرگ خود از چند چیز اظهار نگرانی می‏کرد: یکی این که ای کاش در خانه فاطمه را نگشوده بود، حتی اگر آنان به قصد جنگ، در را بسته بودند (نک: معالم المدرستین، ج 2، ص 165 پاورقی 65 از مصادر متعدد)
32. المذکر و التذکیر و الذکر، ص 91؛ المصنف، ابن ابی شیبه، ج 7، ص 432، این نظر که چنین اقدامی صورت گرفته ،در میان شیعیان وجود داشته است.
33. شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 20، ص 147
34. همان، ج 1، ص 220؛ تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 124- 125
35. تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 126؛ شرح نهج البلاغه، ج 2، ص 5- 28، 67؛ وقعة صفین، ص 182، کتاب الرده، ص 46
36. درباره آنچه در دوره اموی و عباسی بر سر فدک آمد نک: الخراج و صناعة الکتابه، ص 260- 259
37. المصنف، عبد الرزاق، ج 5، ص 472، همین روایت از زهری در: بخاری، ج 6، ص 122 نقل شده؛شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 6، ص 50- 49، ج 16و ص 282- 281، 253؛البدایة و النهایه، ج 5، ص 285، 287
38. المصنف، عبد الرزاق، ج 5، ص 472
39. به همین دلیل بود که امام در برابر درخواست ابوسفیان که حاضر شده بود با امام بیعت کند، مخالفت کرده و او را از خود راند: نثر الدر ،ج 1، ص 400
40. نهایة الارب، ج 19، ص 40
41. بگذریم از نقل های کذبی که بر خلاف تواتر تاریخ می‏گویند امام در همان لحظه که عمر و ابوبکر به در خانه‏اش آمدند، بیعت کرد: نهایة الارب، ج 19، ص 39، 40
42. تلخیص الشافی، ج 3، ص 77
43. مروج الذهب، ج 2، ص 304؛ شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 2، ص 50، ج 6، ص 43، ج 16، ص 212، 251؛ البدء و التاریخ، ج 5، ص 69- 68، در آن جا به جای «وهینمة‏» «وهنبثه‏» آمده ، به علاوه بیتی دیگر بر آن افزوده شده است.
44. حیاة الصحابه، ج 2، ص 24؛ کنز العمال، ج 5، ش 14113؛ الاموال، ابن سلام، ص 194
45. نهایة الارب، ج 19، ص 38: در آن جا آمده که گروهی از خزرج نیز در سقیفه بیعت نکردند.
46. المعیار و الموازنه، ص 232 (در پاورقی به نقل از بلاذری و ابن عبدربه) ، جالب این که ابن ابی الحدید (17 / 224- 223) گفته است که کسانی ابوبکر را قاتل وی دانسته‏اند اما او خبری در این باره در آثار تاریخی ندیده ، در حالی که خبر مزبور، البته درباره خلیفه دوم در دو منبع تاریخی مذکور آمده است.
47. السیرة الحلبیه، ج 3، ص 389؛الغدیر، ج 5، ص 368
---------
نام گذاري فرندان به نام خلفا
بسیاری از عرب‌ها در دوره قبل از اسلام، نام فرزندانشان را ابوبکر، عمر و عثمان می‌گذاشتند. این اسم‌ها در زمره اسم‌های رایج آن زمان بود. هنوز هم بین عرب‌ها این اسم‌ها رواج دارد.
تعدادی از صحابه پیامبر نام‌هایشان ابوبکر، عمر و یا عثمان است. همه این ها قبل از نامگذاری فرزندان امام علی بدین اسم‌ها است. مانند عثمان بن حنیف.
وجود نام های خلفا در میان فرزندان یا شیعیان علی و فرزندان شان (ع)، به تنهایی نمی تواند دلیل منطقی و عقلانی بر تأیید باشد. یکی از فرزندان امام سجاد (ع) نیز نامش عمر بود که انسانی دانشمند، پرهیزکار، سخی و متولی موقوفات پیامبر (ص) و علی (ع) بود. امام باقر (ع) در باره وی گوید: به منزله چشم من است. (1) همچنین نام یکی از نوه های امام سجاد، ابوبکر عبدالله باهر عقیقی بود و یکی از نوه های حضرت با ام خالد، نوه مصعب بن زبیر که مختار را کشت، ازدواج می کند. (2) این گونه نامگذاری ها و وصلت ها در آن عصر، امری متعارف و معمول بوده و با فرهنگ آن زمان همسویی داشته است.
نامگذاری در هر اجتماعی، به فرهنگ و سنت آن اجتماع وابسته است. عرب‏ها برای خود یک سری نام‏های متداول داشته‏اند که مربوط به فرهنگ آن جامعه است، که از جمله آن: ابوبکر، عثمان، عمر، معاویه، عمر، یزید و... می‏باشد.
این اسامی در فرهنگ زمان امامان پیشین، مطلوب و مرسوم بود. امروز هم در بسیاری از کشورها و مناطق عرب نشین، این اسم‏ها مورد پسند مردم است. مردم فرزندان شان را بدین نام­ها نامگذاری می‏کنند. امامان‏(ع) نیز طبق فرهنگ و سنت متداول زمان خویش، فرزندان‏شان را به این اسامی می‏نامیدند.
حتي بين شيعه تا قرون دو و سه كم و بيش اين نام ها بوده؛ گاهي اشخاصي از شيعه داراي اين نام ها بوده ،مثلا از علماي بزرگ، عثمان بن سعيد عمري كه اولين نايب خاص امام زمان بود.نیز روات بزرگ ديگري كه به نام هاي عمر يا عثمان بوده اند .
بين اصحاب امامان و خاندان آن ها نام معاويه و يزيد بسيار است.
تسمیه به نام معاویه:
ـ معاویة بن عبدالله بن جعفربن ابیطالب از بنی هاشم؛
ـ معاویة بن عمار و معاویة بن وهب از شیعیان و اصحاب امام باقر(ع)؛
ـ معاویة بن سعید، معاویة بن سلمه، معاویة بن سواده، معاویة بن صالح،، همگی از شیعیان و اصحاب امام صادق(ع)؛
ـ معاویة الجعفری از شیعیان و اصحاب امام موسی کاظم(ع)؛
ـ معاویة بن حکیم و معاویة بن یحیی از اصحاب امام رضا (ع) و ....
نام گذاری به یزید:
ـ یزید بن معاویة بن عبدالله بن جعفر (مادرش فاطمه بنت حسین بن حسن بن علی(ع))؛
ـ یزید بن احنف، یزیدبن جبله، یزید بن طعمه، یزید بن قیس، یزید بن نویره، یزید بن هانی از شیعیان و اصحاب حضرت علی (ع)؛
ـ یزید بن لهیط، یزید بن حصین، یزید بن زیاد از شیعیان و اصحاب امام حسین (ع) و هر سه از شهدای کربلا؛
ـ یزیدبن حاتم از شیعیان و اصحاب امام زین العابدین (ع)؛

نه‏ نامگذاری اسامی ابوبکر، عمر، عثمان و معاویه دلیل بر خوبی و تأیید خلیفه اول، دوم و سوم و معاویة بن ابی سفیان است و نه این اسم‏ها را بر فرزندان خود نگذاشتن، دلیل بر بدی و نشانه عدم تأیید؛ چرا که نامگذاری در هر اجتماعی، به فرهنگ و سنت آن اجتماع بستگی دارد.
در عرف اجتماعی آن زمان، نامگذاری ها به هیچ وجه بیانگر کیفیت روابط صاحبان این اسامی با یکدیگر نبوده است.
بعد از حادثه کربلا و ستم‏های‏ خلفا و بنی امیه، به مرور زمان فاصله فرهنگی بین شیعه و سنی بیش تر گردید. رفته رفته در فرهنگ شیعه یک سری اسم‏ها رواج یافت. یک سری اسم‏ها از رونق افتاد. شیعیان در قرون بعد کوشیدند با نامگذاری فرزندان خویش به نام‏های پیامبر و اهل بیت و صحابه با وفای شان، به نوعی در پی زنده کردن ارزش‏ها برآیند.
اگر در بین اسامی فرزندان امامان(ع) دقت شود، همین فرهنگ در بین امامان متأخر به چشم می‏خورد؛ یعنی اگر چند امام پیشین اسم­هایی که بعداً در فرهنگ متروک شد، برای فرزندان خویش گذاشتند، چنین نامگذاری در فرزندان امامان متأخر کم تر دیده می شود.
پی نوشت ها:
1. الشيخ محمد تقي التستري، قاموس الرجال، ج 8، ص 217، مؤسسة النشر الإسلامي التابعة لجماعة المدرسين بقم المشرفة، 1417، چاپ دوم.
2. سید مهدی رجائی موسوی، المعقبون من آل ابی طالب، ج 3، ص 3، مؤسسه عاشورا، 1427 ق، چاپ اول.

----
در باره ازدواج ام كلثوم با عمر :
تاریخ درباره ام کلثوم دختر امام از جهات متفاوتی در هاله‏ای از ابهام است.
آیا به جز حضرت زینب، امام دختری به نام ام کلثوم از حضرت زهرا داشت؟ البته در اين كه آن حضرت از زهراي اطهر دختري ديگر داشته سخني نيست.
آیا نامش ام کلثوم بود یا کنیه‏اش؟ آیا با عمر ازدواج کرد؟ و...
این‏ها سؤالاتی است که پاسخ قطعی آن بسی مشکل است.
برخی نوشته‏اند: امام سه دختر با نام یا کنیه ام کلثوم داشت. بدین شرح:
1 - ام کلثوم که همسر مسلم بن عقیل بن ابی طالب(ع) بود.
2 - ام کلثوم که همسر عبدالله بن اصغر بن عقیل بود.
3 - ام کلثوم که همسر عمر بن خطاب بود.(1)
دکتر سید جعفر شهیدی در این باره می‏نویسد که بین مورخان و تذکره نویسان در این که ام‏کلثوم دومین دختر امام و مادرش حضرت زهرا بود، اختلافی وجود ندارد، لیکن در این اختلاف است که ام کلثوم نامش بود یا کنیه‏اش.
بیشتر تاریخ نویسان او را ام کلثوم نوشته‏اند. وی در سال هشتم هجری متولد شد . در سال هفدهم به عمر بن خطاب شوهر کرد. چون عمر کشته شد ، نخست «عون» و پس از مرگ او برادرش« محمد بن جعفر بن ابی‏طالب» او را به زنی گرفت.
تذکره نویسان و مورخان نوشته‏اند ام کلثوم از عمر پسری به نام زید داشت.(2)
مرحوم شیخ مفید معتقد است که حدیث ازدواج ام کلثوم با عمر، مجعول است. او می­گوید:
«روایت تزویج امیر المومنین(ع) دخترشان را به عمر ثابت نیست . طریق این روایت از زبیر بکار است . او مورد وثوق در نقل­هایش نیست . به خاطر بغضش به ساحت قدس امیرالمومنین (ع) در آنچه که ذکر می­کند، متهم می‌باشد. هر آنچه که علیه بنی هاشم ادعا می­کند ،مورد اطمینان نیست؛ گذشته از آن که این روایت مضطربه می‌باشد. به یازده گونه نقل شده که هر یک متضاد با دیگری است اما این یازده شق عبارت اند از:
1- گاهی روایت می­کند که امیرالمو منین(ع) متولی عقد این ازدواج بود.
2- عباس متولی عقد بود.
3- عقد واقع نشد مگر بعد از تهدید بنی هاشم.
4- عقد از روی اختیار و ایثار وارد شد.
5- در این ازدواج از عمر فرزندی به­ هم رسید به نام زید.
6- زید زنده ماند و صاحب نسل شد.
7- زید و مادرش در زمان عمر گشته شدند، به گونه­ای که معلوم نشد کدام از کدام ارث می­برند.
8- ام کلثوم(ع) زنده بود تا عمر مرد.
9- عمر مهریه این ازدواج را40 هزار درهم قرار داد.
10- عمر مهریه را 4 هزار درهم قرار داد.
11-مهریه 500 درهم بود .
با وجود این همه اختلاف در نقل، این روایت قابل قبول نیست و تاثیری بر آن مترتب نیست».(3)
پی­نوشت­ها:
1. سید محسن امین، اعیان الشیعه، ج 5، ص 334 - 336.
2. زندگانی حضرت فاطمه(س)، ص 263 - 264.
3. المسائل السرویه، ص266.