چرا با وجود یکی بودن دین نظرات مراجع تقلید در مورد احکام دین متفاوت اند؟

اختلاف فتاوا و نظرات مراجع چند عامل اساسی دارد:
1ـ تفاوت در درجه و رتبه علمی مراجع و اختلاف در قدرت تشخیص و درک موضوعات و احکام .
2ـ ضعف و کمبودها در منابع دقیق روایی در برخی موارد(به خاطر از دست رفتن برخی کتب روایی در طول تاریخ) و نیاز به استنباط احکام از اصول کلی عقلی و یا روایات متعدد در فروع و ابواب دیگر .
3ـ اختلافات مبنایی و ریشه ای در اصول و مبانی استنباط و علوم پایه .
اختلاف نظر فقها در حقیقت به نحوه استنباط آنان بر می‌گردد. فقیه باید حکم شرعی را از آیات و روایات معصومین استخراج کند . بر اساس آن‌ها حکم به حلیت یا حرمت نماید. در این راستا با استفاده از مبانی اصولی خود به بررسی روایات می‌پردازد . به جمع بندی نهایی می‌رسد.
در همین فرایند بروز برخی اختلاف نظرها امری طبیعی بخصوص در یک کار تخصصی در حوزه علوم انسانی است. همان طوری که در رشته‌های دیگر علمی نیز بین کارشناسان، اختلاف نظر وجود دارد، مثلاً یک جراح نظر می‌دهد غده­ای را باید با عمل جراحی از بین برد، ولی جراح دیگر به این نظریه اعتقادی ندارد . معتقد است با دارو قابل معالجه است .
از طرف دیگر، در مواردی موضوع حکم با تحولات زمانی تغییر می‌کند . به تبع تغییر موضوع، حکم نیز عوض می‌شود، مثلاً در روایات از بازی با شطرنج منع شده حتی در روایاتی وارد شده که به شطرنج باز سلام نکنید، ولی حضرت امام خمینی (ره) در پاسخ به استفتایی در باره ‌بازی با شطرنج در فرض خروج از قمار و داخل شدن در مقوله ورزش ذهنی و فکری، فرموده­اند: بر فرض مذکور اگر برد و باخت در بین نباشد، اشکال ندارد.(1)
این امر ناشی از این اصل است که ایشان روایات حرمت را ناظر به جنبه قمار بودن شطرنج دانسته اند، نه ذات شطرنج ، ولی بعضی از فقها برای خود شطرنج موضوعیت قائل اند و معتقدند در بستر زمان این حکم تغییر نمی‌کند، چون تا شطرنج، شطرنج است، موضوع محفوظ است و حکم بر آن بار می‌شود. این اختلاف بر اساس تفاوت برداشت از موضوع است و این که آیا شطرنج موضوعیت دارد یا آلت قمار بودن، دخیل در حکم است؟

پی‌نوشت :
1. امام خميني ، صحیفة نور، موسسه نشر آثار امام ، تهران ، 1370، ج 21، ص 15.