دین شناسی

با سلام و تشكر از ارتباط شما با مركز ملي پاسخگويي به سوالات ديني
احساسات پاک و تلاش حقیقت جویانه شما را می ستاییم؛ قبل از هر چیز،توجه به این نکته را لازم می دانیم، که ایمان به یک دین دارای مراتب و درجات متفاوتی است، که بسیاری از افراد، درجات پایین و حداقلی آن را دارا هستند، و همین تشنگی شما برای رسیدن به حقیقت، حاکی از این ایمان درونی است؛ البته رسیدن به مراحل عالی و بالای ایمان و اعتقاد، نیازمند تلاش مضاعف عقلی و فکری و همچنین بهره برداری از راهکارهای دینی است که امیدواریم برای شما حاصل گردد.
مشکل اصلی شما، نرسیدن به یک شناخت جامع و کافی از دین و دستورات دینی است، که با وجود همین تشنگی و میل به کشف و حقیقت و طی کردن مسیر مناسب، به لطف خدا به آن خواهید رسید؛ البته این شناخت و برقراری ارتباط با خداوند، راهکارهای عملی روشنی هم دارد، اما به نظر می رسد گام نخست و مهم برای شما، رسیدن به شناختی عقلی و روشن از دین و دستورات دینی است، که بخشی از آن، یعنی در حوزه شناخت خداوند، با مطالعات مباحث اعتقادی حاصل می شود و بخش شناخت مطالبات و خواسته های خداوند از ما با مطالعه منابع درون دینی، اعم از رساله ها و تفاسیر قرآن و کتاب هایی از این دست.
پیشنهاد می کنیم که در ابتدای امر، مطالعه کتاب های زیر را در دستور کار خود قرار دهید و در عین حال، ارتباط خود با این مرکز و کارشناسان آن را نیز حفظ نمایید.
برخی از کتاب های مفید در این خصوص :
ـ اصول عقاید، آیت اللّه مصباح یزدی، انتشارات موسسه امام خمینی
- آموزش کلام اسلامی، محمد سعیدی مهر، نشر طه
- مقدمه ای بر جهان بینی اسلامی، شهید مطهری، اتشارات صدرا

اما در خصوص تقلید باید عرض کنیم، که اصولا مساله تقلید در فروعات دینی، یک امر واجب نیست؛ انسان می‌تواند در مسائل و احکام دینی، عالم و متخصص بوده و بر اساس آگاهی خود و بدون مراجعه به مرجع تقلید آگاه از احکام دین، احکام و تکالیف الهی را انجام دهد. بر چنین کسی، نه تنها تقلید لازم نیست، بلکه نباید تقلید کند.(1)
اگر فردی بخواهد اعمالش را بر اساس قرآن و سنّت انجام دهد، باید قرآن و تفسیر آن و علومی را که وابسته به آن است، ‌به طور تخصصّی بداند. همین طور باید سنّت را که عبارت است از قول، ‌عمل و تقریر (گفتار و اعمال و رضایت به اعمال دیگران)، کاملاً بشناسد؛ یعنی با علوم حدیث آشنا باشد که عبارت است از: علم رجال (شرح حال راویان حدیث) و سلسله سند، درایه (فهم دلالت روایات)، شأن نزول روایات، قرائن حالیه و مقالیه، تقیه، حقیقت و مجاز، تعارض روایات با روایات یا تعارض روایات با آیات و تزاحم مصالح. وی باید این دانش‌ها را به طور تخصّصی و کارشناسانه بداند.
امّا اگر کسی از نظر علم و آگاهی به حدّ مذکور نرسیده باشد، عقل حکم می‌کند از یک یا چند متخصّص علوم اسلامی بپرسد و طبق آن عمل نماید. این بر مقتضای عقل و شعوری است که خدای تبارک و تعالی به او داده است و قرآن هم به همین مطلب تصریح نموده و فرموده: «فاسئلوا اهل الذّکر إن کنتم لا تعلمون»؛ (2) «از آگاهان بپرسید، اگر نمی‌دانید».
تقلید، سؤال از اهل ذکر یا رجوع به مجتهد و متخصّص است؛ همان طور که مردم، چه مسلمان و چه غیر مسلمان، در مسائلی که تخصّص ندارند، ‌به متخصّصان مراجعه می‌کنند؛ مثلاً اگر ماشینشان خراب شد، به مکانیک مراجعه می‌کنند؛ اگر بیمار شدند، به پزشک مراجعه می‌کنند؛ اگر بخواهند شهر یا خانه بسازند، به مهندس و معمار مراجعه می‌کنند؛ حتی کسانی که در یک رشته تخصص دارند، ‌در رشته‌های دیگر تقلید می‌کنند؛ ‌مثلاً مراجع تقلید در بیماری به پزشک مراجعه می‌کنند؛ مهندسان و معماران هنگامی که ماشینشان خراب شد، به مکانیک مراجعه می‌کنند.
آیا منطقی است که مراجعه به دکتر و تبعیت از دستور او و آموزش فنون از استادان هر رشته و عمل بر اساس شیوه کار آن ها، رفتاری همانند میمون خوانده شود؟ قطعا این گونه نیست، بلکه این عمل، تقلیدی کاملا منطقی و عقلانی است. اتفاقا در روایات نیز این حکم عقل، مورد تأیید قرار گرفته است. از امام عسکری(ع) روایت شده است:
«امّا من کان من الفقها صائناً لنفسه حافظاً لدینه مخالفاً علی هواه مطیعاً لامر مولاه فللعوام أن یقلّدوه»؛ (3) «از بین فقها، آنان که حافظ و نگهبان دین­اند و خود را از گناه و آلودگی حفظ می‌کنند و با هواهای نفسانی مبارزه می‌کنند و مطیع اوامر الهی و جانشینان اویند، بر توده جامعه لازم است که از آنان تقلید کنند».
برای شما هم منطقی است که برای انجام تکالیف دینی به همان صورت که خداوند از ماخواسته به متخصصان فن مراجعه نمایید و از ایشان برای کم و کیف عمل کردن به دستورات دینی راهنمایی بگیرید؛ البته راهکار اول هم پیش روی شما است که با رسیدن به اجتهاد در علوم یاد شده به فهم دقیق قرآن و سنت برسید و دستورالعمل های دینی را از متن منابع دینی به دست آورید .

پی‌نوشت‌ها:
1. ر.ك: رساله هاي مراجع عظام تقليد، باب تقليد، ‌مسئله اول.
2. نحل (16) آیه 43.
3. علامه مجلسي، بحار الانوار، ج 2، ص 88، بيروت، مؤسسة الوفاء، سال 1404هـ.ق.