خمس وزکات

خمس و زکات از مالیات‌های اسلامی هستند که به منظور رفع مشکلات مالی امت اسلامی و توزیع عادلانه ثروت و تقویت بنیه مالی حکومت اسلامی وضع شده است. میان خمس و زکات این تفاوت مهم وجود دارد که زکات جزء اموال عمومی جامعة ‌اسلامی محسوب می‌شود و مصارف عام تری دارد، ولی خمس از موارد مصرف محدودتری برخوردار است .
البته این مالیات ها غیر از مالیات های دولتی هستند که امروزه در همه جای جهان از شهروندان اخذ می شود، زیرا خمس و زکات مصارف خاص و محدودی دارند. به عنوان منبع مالی دولت اسلامی برای هزینه های جاری و عمومی و .... به حساب نمی آیند، در عین حال تنها از اقشار خاصی اخذ و برای اقشار خاصی مصرف می شوند، در حالی که مالیات های عمومی مربوط به عمران و آبادی کل کشور و بهره مندی خزانه عمومی کشور از سرمایه و تهیه امکانات رفاهی و امنیتی و اداری برای همه شهروندان است .
دلیل اصلی لزوم پرداخت زکات و خمس آیات صریح قرآن است :
دلیل اصلی برای وجوب خمس قرآن کریم است. قرآن کریم خمس را به صورت کلی بیان نموده و چون کليت قرآن کريم نياز به تفسير و بيان دارد، جزئيات مسئله خمس و بيان تفسير آيه شريفه در روايات اهل بيت عليهم السلام بيان شده است.
خداوند در قرآن کریم نسبت به خمس می فرماید:
«و اعلموا انما غنمتم من شيء فان لله خمسه و للرسول و لذي القربي و اليتامي و المساكين و ابن السبيل ان كنتم آمنتم بالله و ما انزلنا علي عبدنا يوم الفرقان يوم التقي الجمعان و الله علي كل شيء قدير؛ (1)
بدانيد كه هر گونه غنيمتي به دست آورديد، خمس آن براي خدا ، براي پيامبر، براي ذي القربي و يتيمان و مسكينان و واماندگان در راه ( از آن ها ) است، اگر به خدا و آن چه بر بنده خود در روز جدايي حق از باطل، روز درگيري دو گروه ( با ايمان و بي ايمان) روز جنگ بدر نازل كرديم، ايمان آورده ايد، و خداوند بر هر چيزي تواناست . »
همچنین آیات متعدد دیگر در مورد لزوم پرداخت زکات وارد شده؛ نزدیک به سى آیه قرآن، پس از دستور به نماز، سفارش به زکات مى‏کند. به عنوان مثال خدا می فرماید:
إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکینِ وَ الْعامِلینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمینَ وَ فی‏ سَبیلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبیلِ فَریضَةً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَلیمٌ حَکیمٌ؛ (2)
زکات‏ها مخصوص فقرا و مساکین و کارکنانى است که براى (جمع‏آورى) آن زحمت مى‏کشند، و کسانى که براى جلب محبت شان اقدام مى‏شود، و براى (آزادى) بردگان، و (اداى دِین) بدهکاران، و در راه (تقویت آئین) خدا، و واماندگان در راه؛ این، یک فریضه (مهم) الهى است؛ و خداوند دانا و حکیم است!
از آیات مختلف قرآن از جمله آیه 156 سوره «اعراف»، 3 سوره «نمل»، 4 سوره «لقمان»، و آیه 7 سوره «فصلت» که همه از سوره‏هاى «مکّى» هستند، استفاده مى‏شود که: حکم وجوب زکات در «مکّه» نازل شده است. این واجب یکی از واجباتی بود که پيش از تشکیل حکومت اسلامی در مدینه بر مسلمانان لازم شد .
به هر حال هنگامی که پیامبر اسلام به مدینه پا نهاد و حکومت اسلامی را پایه‏گذاری کرد، به طور رسمی از طرف خدا مأمور به دریافت زکات از مردم شد ( نه آن که خود ایشان بخواهند زکات را تحویل دهند ) تا با آن، دست مستمندان و محرومان جامعه را بگیرد ؛ ولی بنی هاشم (سادات) حق نداشتند چیزی از این بودجه دریافت کنند. (3)
این امر شاید به دو جهت بود:
1. بهانه‏ای به دست مخالفان نیفتد که پیامبر صلی الله علیه و آله خویشان خود را بر اموال عمومی (زکات) مسلط ساخته است. این امر باعث گردید که بنی هاشم از دستیابی به زکات دور نگه داشته شوند.
2. استفاده بنی هاشم از زکات یک نوع برتری برای زکات دهندگان غیر بنی هاشم محسوب شده و ذلت و خواری را برای سادات به همراه داشت. خداوند متعال جهت حفظ کرامت و مقام شان زکات را بر آنان حرام ساخت. البته سادات به خودشان می توانند زکات بدهند؛ چرا که حس برتری جویی در این به چشم نمی خورد . (4)
حضرت علی علیه السلام فرموده: «لم یجعل لنا سهماً فی الصدقه اکرم (الله) نبیه و اکرمنا ان یطعمنا اوساخ ما فی ایدی الناس؛ (5) خداوند متعال سهمی برای ما در زکات قرار نداده، بلکه پیامبر و ما اهل ‏بیت را از خوردن چرک‏های اموال مردم (زکات) گرامی داشته است».
این دو امر سبب شد این قشر از زکات محروم بمانند . از سوی دیگر می دانیم که در میان سادات افراد از کار افتاده، در راه مانده، یتیم و ... وجود دارند که باید به طریقی تأمین شوند. خداوند متعال جهت پر کردن این خلأ و احترام آنان، آیه خمس را پس از جنگ بدر نازل فرمود . محل ارتزاق مستمندان از این خاندان را، خمس قرار داد. در حقیقت در اسلام دو صندوق وجود دارد: صندوق خمس و صندوق زکات . جداسازی نه برای این است که سادات سهم بیش تری پیدا کنند؛ بلکه تنها به جهت احترام و اکرام این خاندان در جامعه می باشد.
افزون بر آن که بنای اسلام بر آن است که سلسله نسب سادات به طور مشخص باقی بماند و گم نشود . یاد پیامبر و امامان‏علیهم السلام در خاطره‏ها زنده بماند. احترام سادات را به عنوان احترام جدشان پیامبر اسلام بدانند. (6)
جزییات احکام این دو دستور الهی و تفاوت در ميزان محاسبه خمس و زكات با استفاده از ادله روائي آن ها مي باشد. رواياتي كه از پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم و ائمه اطهار عليهم الصلوه و السلام به دست فقهاي ما رسيده است، منبع صدور احكام خمس و زكات مي باشد و تفاوت ميزان آن ها از روايات فهميده مي شود که با مراجعه به منابعي كه براي مطالعه توصيه شده است،به این نکات واقف خواهید شد .
منابع برای مطالعه خمس :
1. احکام خمس، تاليف سيد مجتبي حسيني.
2. جلد سوم كتاب «آشنايى با قرآن» ،آيت الله مرتضي مطهري.
3.بررسي تاريخي و فقهي خمس،عبد الرحمن انصاري، نشر بوستان كتاب.

پی نوشت ها:
1 . انفال (8)آیه 41 .
2.توبه آیه 60.
3. ناصر مكارم شيرازي ، تفسیر نمونه، تهران ، دارالكتب الاسلاميه ، 1374 هـ.ش ، ج 8، ذیل آیه 60، سوره توبه، ج 14، فضیلت سوره مؤمنون.
4. شيخ حر عاملي ، وسائل الشیعه، قم ، موسسه آل البيت عليهم السلام ، 1409هـ.ق ، ج 6، ابواب قسمة الخمس، باب 1، ح 8.
5. همان، ابواب قسمة الخمس،باب 1، ح 4.
6. مطهری، آشنایی با قرآن، قم، انتشارات صدرا ، بي تا ، ج 3، ص 83.