عدل الهی

برای پاسخ به سوالات شما ذکر مقدماتی ضروری به نظر می‌رسد:
1ـ در تقدیر الهی از ابتدا مقدّر آن بوده که انسان‌ها روی زمین زندگی کنند و کمال و سعادت و خوشبختی خود را روی زمین با اختیار خود به دست آورند. خداوند از ابتدا به ملائک فرموده بود که روی زمین جانشین قرار می‌دهم،‌(1) پیش از آن که در بهشت قرار گرفتن انسان مطرح باشد.
2ـ بهشتی که حضرت آدم در آن سکونت داشته اند، بهشت اُخروی نبوده و بنا به نظر برخی مفسرین بهشت برزخی بوده است، به دلائل مختلفی، از آن جمله این که بهشت اُخروی هرگز جای ابلیس نمی‌باشد. آن جا محدوده ای نیست که شیطان و شیطنت و عصیان در آن راه داشته باشد. اساساً خیال باطل و نافرمانی در آن جا نیست.(2) از سوی دیگر کسی که به جنت الخلد وارد شود، دیگر از آن جا خارج نخواهد شد.(3) پس بهشتی که آدم و حوا در آن بوده اند، بهشتی برزخی بوده است . اسکان در این بهشت از ابتدا اسکانی موقّت برای پیمودن مرحله ای آزمایشی بوده است (4).
بعد از داستان خوردن از درخت ممنوعه چه مجازاتی نصیب آدم و حوا علیهما السلام شد ؟ در قران این گونه آمده که خداوند در بهشت به ایشان اعلام کرد: تا در این جا هستید از گرسنگی و تشنگی و برهنگی و رنج و...در امان هستید. ولی اگر از این درخت بخورید ناچار به خروج از اين موقعيت خواهید شد و به مشقت خواهيد افتاد (5) و چنين هم شد و بعد از تناول از درخت ممنوعه زشتي هايشان آشكار شد(6) و گرفتار مشقات بعدي شدند.
اما سخن این جاست که موقعیت جدید آدم و حوا علیهما السلام بنا نبود در هر حال به ایشان برسد و ایشان می بایست تا ابد در همان بهشت مذکور بمانند ؟ به نظر می رسد بر اساس آیه ذکر شده این گونه نبوده و در هر حال ورود در عالم دنیا و در شرایط کنونی برای ایشان رقمن می خورد.
به علاوه اگر در آن بهشت می ماندند آیا نسل های بنی آدم از ایشان متولد می شد یا خیر ؟ و آیا اگر واقعه درخت ممنوعه رخ نمی داد. ما اکنون وجود داشتیم ؟ این ها سوالاتی است به آسانی نمی توان به آن پاسخ داد و به از آن ها به جمع بندی رسید. در هر حال بناي خداوند از ابتدا بر قرار گرفتن انسان در زمين بود و آمدن حضرت آدم به زمين هم به جهت طي نمودن سير تكاملي ان حضرت و آزموده شدن در برابر امتحانات الهي بود، همان هدفي كه در خلقت تك تك ما انسان ها هم وجود دارد و مساله مجازات به اين شكل مطرح نيست.
اما اگر بنا را بر همان چه شما تصور نموده اید هم بگذاریم در مورد شبهه ناعادلانه بودن اين امر باید دید تعریف و معنای عدالت چیست تا ببینیم مسئله همان طور که گفته‌اید می‌باشد يا خير؟
برای عدالت دو تعریف ذکر کرده‌اند:
تعریف اول: حق را به صاحب حق دادن(7)
اگر در بهشت بودن حق ما بود و خداوند آن را به ما نمی‌داد، برخلاف عدالت بود. امّا وقتی هنوز وجود نداریم، چه جور حق برایمان ثابت می‌شود؟ چیزی که نیست و وجود ندارد، حقی هم ندارد. پس قبل از آن که آفریده شویم ،وجود نداشتیم . در نتیجه حقی نداشتیم که بگوییم حقمان این بود که در بهشت باشیم، نه در زمین.
تعریف دوم: هر چیزی را در جایگاه مناسب خودش قرار بدهیم(8)
این تعریف با تعریف حکمت تقریباً یکی است، یعنی هر چیزی را مناسب با هدفی که برای او در نظر گرفته‌ایم، قرار بدهیم.
بودن ما روی زمین و با سختی‌های آن مواجه شدن، به جا بوده است یا نابه جا ؟ آیا خدا ما را برای بهشت و راحتی خلق کرده بود تا آمدن ما به روی زمین و سختی کشیدن ، برخلاف حکمت و عدالت او باشد؟ هدف خلقت انسان چه بود؟ خداوند می‌فرماید:
«جن و انس را نیافریدم مگر این که مرا پرستش کنند».(9)
در آیات دیگری به امتحان اشاره شده است:
«او کسی است که آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید. عرش او بر آب قرار داشت تا شما را آزمایش کند، تا کدام یک عملتان بهتر است».(10) هدف خلقت آسمان ها و زمین را آزمایش انسان ها می‌داند. آیه اول هم هدف را عبودیت ذکر کرد. عبودیت اظهار آخرین درجة خضوع در برابر معبود و تسلیم شدن در برابر ذات پاک اوست. (11)
با این هدف چه چیز مناسب‌تر است؟ راحتی و خوشی، انسان را در عبودیت موفق می‌سازد یا خوشی و نعمت در کنار سختی‌ها و سلب نعمت‌ها؟ کدام یک از سختی و خوشی در بروز عبودیت انسان و تسلیم بودن او در برابر خدا نقش دارد؟ همه ما قبول داریم که انسان در سختی‌ها بیشتر به خدا توجه دارد. پس سختی‌ها با هدف خلقت انسان که توجه به خدا و تسلیم بودن در برابر اوست، تناسب بیشتری دارد.
در نتیجه اصل قرار گرفتن ما در زمین و مشکلات و سختی ها و آزمایشاتش وضعیت مطلوب برای ما است که زمینه ساز رسیدن به تکامل ما و دستیابی به بهشت جاودان می گردد ؛ اما در عین حال اگر این امر برای ما نوعی مجازات هم محسوب شود باید گفت بر اساس ساختار عالم متاثر شدن موجودات از هم امری طبیعی است و این امر تنها زمینه ای دیگر برای آزمایش بندگان است نه مصداق مجازات آن ها ، همان گونه که ما از بسیاری از کمالات و ارزش های وجودی جد بزرگمان حضرت آدم بهره مند شدیم از یک رفتار خاص وی هم - بر فرض- متضرر و متاثر شدیم .
پی‌نوشت‏ها:
1. بقره (2) آیه 28.
2. آیت الله جوادی، تفسیر تسنیم. انتشارات اسراء ، قم بي تا ، ج 3، ص 337.
3. همان، ص 329.
4. همان، ص 335.
5.طه (20) آيه 117
6. همان آيه 121
7. مصباح یزدی، آموزش عقاید، سازمان تبلیغات اسلامی، تهران ، 1365، ص 192.
8 . همان.
9 . ذاریات(51) آيه 56.
10 . هود(11) آيه 7.
11 . ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، دار الکتب الاسلامیه، تهران ، 1378، ج 22، ص 387.