محرميت

پرسش: محرميت
شرح : با سلام فرزندان حضرت آدم و حوا با هم خواهر و برادر بودند.ازدواج بين آنان چگونه شكل گرفته است و نسل ادامه پيدا كرده.
پاسخ:
بنا بر آنچه در روایات آمده است، آدم (ع) دو پسر به نام های هابیل و قابیل و دو دختر به نام بلوزا و قلیما داشت ،‌ اما اینکه نسل بشر چگونه از آدم و حوا گسترش یافت و زیاد شد، دو احتمال وجود دارد:
1. قبل از آدم و حوا انسان‏های دیگری روی کره خاکی زندگی می‏کردند. تحقیقات باستان‏شناسی نشان می‏دهد که نوع انسان یا مانند آن احتمالاً از چند میلیون سال قبل در کره زمین زندگی می‏کرده است. فسیل‏ها و جمجمه‏های کشف شده این مطلب را تأیید می‏کند، در حالی که از تاریخ پیدایش حضرت آدم زمان زیادی نمی‏گذرد. اگر این احتمال صحیح باشد، شاید فرزندان حضرت آدم، با باقیمانده آن انسان‏ها ازدواج کرده و تولید مثل نموده‏اند. البته نحوه گسترس و ازدیاد نسل انسان ها دقیقا معلوم نیست ، ولی می توان حدس زد که با از دواج فرزندان آدم با انسان های قبل از خود، نسل آن ها گسترش یافته و زیاد شده اند
2. هیچ انسانی قبل از حضرت آدم نبوده و فرزندان او با هم ازدواج نموده‏اند، یعنی خواهر و برادر با هم تزویج نموده‏اند که این احتمال دو توجیه دارد:
أ) در آن هنگام هنوز حرمت ازدواج خواهر و برادر تشریع نشده بود، و این نوع ازدواج ذاتاً حرام نبود.
ب) این ازدواج ذاتاً اقتضای حرمت داشته، ولی به خاطر مصلحت عظیمی همچون حفظ نسل بشر و تداوم حیات او ، حکمت الهی بر آن تعلّق گرفته بود که در مقطعی کوتاه این عمل جائز بوده، بعد که ضرورت برطرف شد، خداوند حرمت را تشریع نموده است.
ظاهر آیات قرآن احتمال دوم را تقویت می‏نماید، چرا که می‏فرماید: "ای مردم! از پروردگارتان بپرهیزید که شما را از یک انسان آفرید . همسرش را نیز از جنس او آفرید . از آن دو، مردان و زنان فراوانی (روی زمین) منتشر کرد". (1)
در این زمینه احادیث متفاوتی وارد شده است که هر کدام از این احتمالات را تأیید می‏کنند. بر اساس قاعده، احادیث موافق با قرآن، مقدّم است، پس احتمال دوم بیش تر صحیح به نظر می‏رسد. لازمه این سخن ازدواج فرزندان حضرت آدم (ع) با یکدیگر است، زیرا اگر آن‏ها با نژاد و همسران دیگری ازدواج کرده باشند، آوردن ضمیر "منهما؛ از آن دو" در آیه قرآن درست نخواهد بود، چرا که بر اساس احتمال اوّل نسل آدم از ازدواج فرزندان آدم با غیر نسل وی به وجود آمده‏اند. (2)
براساس این احتمال نیز چگونگی ازدیاد انسان ها دقیقا معلوم نیست، اما می توان حدس زد که با ازدواج فرزندان آدم (مانند نوه ها و ذریه، فرزندان حضرت ) نسل انسان ادامه و گسترش یافته است.
پی‌نوشت‌ها:
1. نساء (4) ، آیه 1.
2. تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی و دیگران ، ج 3، ص 246، دار الكتب الإسلامية، تهران‏1374ش‏؛
ترجمه تفسیر المیزان، ج 4، ص 239 و ج 16، ص 399.

پرسش: سوال دوم اينكه لطفا در مورد نظريات داروين و تقابل آن با قرآن كريم توضيح بفرمائيد.
پاسخ:
ابتدا لازم است به اين نكته مهم توجه داشته باشيد كه:
تئوری تکامل یا فرگشت به رغم همه دگرگونی های تئوریکی که از زمان مطرح شدنش تا کنون پیدا کرده و به رغم مدعیان و طرفداران بسیاری که دارد ، همواره مخالفان و منکرانی از طیف اندیشمندان و زیست شناسان و فسیل شناسان نیز داشته است. نمی توان به طور قطع به درستی آن اذعان نمود.
به هر حال هنوز حلقه های واسطه بین انسان و موجودات قبل از او به درستی پیدا نشده، در فرض صحت فرضیه تکامل لااقل صدها نمونه واسطه بین انسان و شامپانزه نیاز است تا صحت این فرضیه را منطقی و قابل قبول کند؛ در سال گذشته فسیلی پیدا شد که گفته شد نمونه ای از موجود واسطه بین انسان و حیوانات قبلی است. آن قدر طرفداران فرگشت از این کشف خوشحال شدند که تا مدتی نقاشی این فسیل به عنوان لوگوی سایت گوگل قرار داشت.
این امر نشان می دهد که هنوز فرضیه فرگشت در حد یک ترم تئوریک است که نیاز شدیدی به شواهد اثباتی دارد. هر آنچه در وضعیت موجود به عنوان دلایل اثبات این فرضیه ارائه می شود، در واقع شواهد امکان و عدم استحاله این فرضیه است، نه دلایل ثبوت و وقوع حتمی این فرضیه و عدم امکان فرضیه های مشابه.
در هر صورت حتی اگر بنا را بر صحت صد در صد این فرضیه بگذاریم، باز از نگاه آموزه های اسلامی صحت این فرضیه هیچ منافاتی با مبانی کلی فکری و اعتقادی ما نخواهد داشت؛ هر چند کلیسای کاتولیک از گذشته تا حال به شدت با این فرضیه به مقابله برخاست. پذیرش آن را عین مخالفت با انجیل و مبانی خداشناسی دانست، اما ما مسلمانان هیچ گاه چنین دیدگاهی نداشته و نداریم.
این نظریه ممکن است از چند جهت با مبانی فکری ما در چالش باشد ،مانند خدشه بر برهان نظم ، وجود خداوند و خالق و ... اما یکی از مهم ترین چالش های این فرضیه داستان خلقت انسان از حضرت آدم و حواست که تقریبا در همه ادیان ابراهیمی به عنوان اصلی مسلم پذیرفته شده است.
ادعا این است که این نظریه با اعتقاد مشترک همه ادیان آسمانی مبنی بر خلقت نسل بشر از حضرت آدم و حوا منافات دارد، زیرا بر اساس این نظریه انسان ،نه فرزند آدم ، بلکه نوع تکامل یافته موجوداتی دیگر نظیر انسان نئاندرتال و مانند آن است که در نهایت به موجودات تک سلولی می رسد. در نتیجه داستان خلقت آدم و حوا و رانده شده آن ها از بهشت و ... هیچ کدام واقعیت نخواهد داشت.
وقتي ما به منابع ديني اسلام رجوع مي كنيم مي بينيم كه تعارض مطلق و كاملي بين اين دو نظريه وجود ندارد و به نوعي مي توان اين دو را با هم جمع نمود كه به طور مختصر به اين مساله خواهيم پرداخت :
اصولا عقل مي گويد كه تکامل و پذیرش اجداد حیوانى براى انسان هیچ گونه مخالفتى با اینکه انسان‏هاى موجود همه داراى پدر و مادر واحدى به نام آدم و حوا باشند ندارد، يعني هیچ اشکالی ندارد که همه انسان های موجود فرزندان دو انسان به نام آدم و حوا باشند و همه ما نسلی معین از انسان ها باشیم که منشا آن مربوط به چند هزار سال قبل و والدینی مشخص است.
البته در این صورت این سوال پدید مى‏آید که خود آدم و حوا چگونه خلق شده اند و آیا خلقت آن ها از گل بوده و از هیچ حیوان دیگری نبوده یا از حیواناتی انسان نما به وجود آمده اند؟
ظاهر آیات قرآن موید نظریه اول است، ولى در عین حال این آیات نفى کلى نظریه ترانسفورمیسم را در مورد انسان‏هاى قبل از این نسل بشر (مانند انسان‏هاى نئاندرتال) نمى‏کند. ممکن است آیات قرآن در مورد آفرینش انسان از خاک چنین تفسیر شود که خاک پس از طی مراحل تکاملی بعد از میلیون ها سال به صورت خلقت کامل انسان در آمده است. همان گونه که برخی نویسندگان آیات قرآن را با نظریه تکامل تطبیق داده اند.
باید به شکلی دقیق تر به بررسی آیات مربوط به خلقت انسان بپردازیم:
بحث آفرینش انسان در قرآن کریم به صورت های مختلفی بیان شده است. برخی آیات بیانگر کیفیت و منشأ آفرینش حضرت آدم است.
دسته دوم، در مورد آفرینش نوع انسانی بحث می کند. دسته سوم: آفرینش حضرت آدم و نسل او را به صورت جداگانه مورد بحث قرار داده است. اما در خصوص کیفیت خلقت حضرت آدم علیه السلام باید گفت : آیاتی که در مورد حضرت آدم بحث کرده، دو گونه است:
یک قسم به صراحت کیفیت خلقت حضرت آدم را توضیح داده است. مثل "انّ مثل عیسی عندالله کمثل آدم خلقه من تراب؛ (1) همانا مثال عیسی در نزد خدا همانند آدم است که او را از خاک خلق نمود".
در قسم دیگر، از سیاق آیات می­توان فهمید که منشأ آفرینش آدم چه بوده است. نظیر داستان شیطان (2) که به خدا می­گوید: "آیا به کسی که از خاک آفریدی، سجده کنم؟!". (3)
در سوره الرحمن می فرماید: "خلق الانسان من صلصالٍ کالفخار ؛ (4) او انسان را از گل خشکیده اى که همچون سفال بود آفرید".
این آیه اختصاص به حضرت آدم دارد، زیرا ما انسان ها، اگر از خاک خلق شده باشیم، از "صلصال کالفخّار" خلق نشدیم، چون مواد خاکی که تبدیل به غذا و سپس تبدیل به نطفه می شود، صلصال نبوده است، چون اگر چنان خشک باشد، گیاه در آن نمی روید. بنابراین آفرینش از صلصال کالفخار ویژه حضرت آدم است و اگر به دیگران نسبت داده می شود، به اعتبار حضرت آدم است. (5)
در سوره سجده آیات 7 و 8 کیفیت و ماده اولیه آفرینش نخستین انسان را از سایر انسان ها به تفکیک بیان کرده : "و بدأ خلق الانسان من طین ثمّ جعل نسله من سلالة من ماءٍ مهین؛ انسان اولیه یا آدم را از "طین" ولی نسل او را از "ماء مهین" یا نطفه آفریده است".
اگر حضرت آدم نیز از نطفه بود، ‌یعنی از انسان تکامل نیافته ای مانند انسان های "نئاندرتال" یا میمون خلق شده بود، ذکر کردن نسل بعد از خود انسان، وجهی نداشت. پس کاملاً روشن است که آیه در مقام تفصیل است. بین خلق انسان اولیه و دیگر انسان ها تفاوت وجود دارد (6) ؛ در هر حال مسلم است و از آیات گوناگون قرآن به دست می آید که حضرت آدم از نوعی خاک آفریده شده است.
تعابیر آیات و روایات در خصوص خلقت ایشان متفاوت و مختلف است. جمع بندی در خصوص آن ها قدری دشوار است؛ اما در میان آیات قرآن، آیه ای که به روشنی دلالت دارد حضرت آدم(ع) بدون واسطه و به طور مستقیم از خاک آفریده شده، آیه ای است که برخی افراد جهت رد نظریه داروین و ترانسفورمیسم به آن تمسک جسته اند، یعنی آیه 59 از سورة آل عمران:
"انّ مثل عیسی عندالله کمثل آدم خلقه من تراب".
این آیه نشان می دهد که اگر فرض کنیم حضرت آدم از چیزهایی آفریده شده که منتهی به خاک می شود، این استدلال نمی تواند استدلال کاملی باشد، زیرا اگر بپذیریم آدم از نسل میانی و واسطه ای بین خاک و خود، مثلاً از انسان های نئاندرتال به وجود آمده، حضرت آدم از نطفه حیوانی به وجود آمده است، بنابراین چگونه می توان آفرینش بدون پدر عیسی را به آفرینش آدم تشبیه نمود؟! چه بسا اگر ما این استدلال را تمام بدانیم، ناچار باید بپذیریم که حضرت آدم از نسل موجود دیگری به وجود نیامده است.
در مجموع می توان گفت تئوری خلقت دفعی حضرت آدم از خاک بیش تر مورد تایید و توافق آیات و روایات است. اما کیفیت این تبدیل و تغییر ماهیتی برای ما روشن نیست.
اما داستان فسیل های انسانی که قدمت آن ها در بعضی موارد به چند صد هزار سال می رسد، منافاتی با این جریان ندارد؛ زیرا یقینا نمی توان گفت این فسیل ها فسیل های انسانی است،بلکه فسیل هایی مربوط به موجوداتی انسان نماست که انطباق کامل ساختاری با انسان کنونی ندارد ، بر همین اساس گفته می شود این ها مربوط به انسان های اولیه و نسل اجداد ماست .
در هر حال هیچ منعی وجود ندارد که قبل از نسل کنونی بشر که به حضرت آدم و حوا علیهما السلام منتهی می گردد ،نسل هایی از موجوداتی شبیه انسان های کنونی هم وجود داشته اند که آثار به جای مانده از آن ها هر از گاهی به دست می آید. اما نسل آن ها قبل از آغاز نسل کنونی بشر منقرض شده باشد ؛
آنچه می توان به یقین گفت آن است که نسل کنونی بشر ناشی از خلقت اعجازگونه یک زن و مرد و توالد و تناسل آن دو است، اما قبل از این نسل موجودات دیگری همچون انسان روی زمین می زیستند که از کیفیت خلقت و زندگی آن ها اطلاع چندانی نداریم. چه بسا خلقت آن ها نتیجه تطور انواع و تکامل و فرگشت موجودات باشد. در نتیجه با این فرض هم می توان نظریه فرگشت را درست دانست و هم خلقت دفعی آدم و حوا(فیکسیسم) را.
اتفاقا ممکن است از بعضى آیات قرآن هم استفاده کرد که قبل از آفرینش حضرت آدم، ابوالبشر و نسل او، انسان‏هایى دیگر در زمین زندگى مى‏کرده‏اند؛ مانند آیه « و اذ قال ربک للملئکة انى جاعل فى الارض خلیفة قالوا اتجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدماء... (7)؛ زمانى که پروردگارت به فرشتگان فرمود: مى‏خواهم در زمین جانشینى بگذارم، گفتند [باز] در زمین کسانى مى‏گذارى که در آن فساد کنند و خون‏ها بریزند» که از آن برمى‏آید قبل از آفرینش بنى آدم، دوره دیگرى بر انسانیت گذشته است که فرشتگان از نتیجه اعمال و رفتار آن ها ناراحت بودند . همچنین در بعضى از روایات وارده از ائمه (ع) مطالبى آمده که سابقه ادوار بسیارى از بشر را قبل از دوره حاضر اثبات مى‏کند.
امام صادق به راوى فرمود : شاید گمان مى‏کنید که خدا غیر از شما هیچ بشر دیگرى را نیافریده است. نه، چنین نیست؛ بلکه هزار هزار آدم آفریده که شما از نسل آخرین آن ها هستید. (8)
پی نوشت ها :
1. آل عمران (3) ، آیه 59.
2. آیات 76 ص (48) و 12 اعراف (7) و 26 و 28 و 33 حجر(15).
3. اسراء (17)، آیه‌61.
4. الرحمن (55)، آیه‌14.
5. معارف قرآن، ج 3 - 1، محمد تقی مصباح یزدی ، انتشارات موسسه امام خميني ، قم .
6. همان، ص 237.
7. بقره (2) ، آیه 30 .
8 . شيخ صدوق ، توحید ، ج 1، ص 277 ، انتشارات جامعه مدرسين قم، 1398 ه ق.

پرسش: سوال سوم:آيا دختري كه از ازدواج موقت يك مرد و زن متولد مي شود مي تواند با پسر همان مرد كه از مادر ديگري ست ازدواج نمايد.
مرجع تقلید : آيت الله مكارم
پاسخ:
دختري كه از ازدواج موقت يك مرد و زن متولد مي شود, با پسر همان مرد كه از مادر ديگري است خواهر و برادرند و نمي تواند باهم ازدواج نمايد.(1)
پی نوشت:
1.آیت الله مکارم ,توضیح المسائل ,مسئله 2042.