در مورد توبه

در ابتدا باید اشاره شود که توبه از هر کس که به خداوند اعتقاد دارد و واقعاً پشیمان از گناه است و تصمیم ترک آن برای همیشه دارد، مورد قبول خداوند است.
خداوند متعال راه توبه و برگشت را به روی انسان‌ها گشوده است و آنان می‌توانند با توبه و استغفار، گناهان گذشته خود را جبران کنند و پس از توبه و انابه به درگاه خدا، دیگر بار راه تقوا و عبادت را پیش گیرند. به این جهت، قرآن مجید و روایات اهل بیت(ع) مردم را به توبه دعوت و تشویق نموده‌اند.
خداوند در یکی از آیات فرموده است: «قل یا عبادی الّذین أسرفوا علی أنفسهم لا تقنطوا مِن رحمة الله إنّ الله یغفر الذّنوب جمیعاً إنّه هو الغفور الرّحیم وأنیبوا‌إلی ربّکم؛ (1) ای بندگان خدا که بر خود اسراف و ستم کرده‌اید، از رحمت خداوند نا امید نشوید که خدا همه گناهان را می‌آمرزد و به درگاه پروردگارتان انابه کنید».
آیات دیگری نیز هست که همگی دلالت بر غفران و بخشش و عفو الهی دارند. غفران و عفو، به معنای پاک کردن و محو کردن آثار (گناه) است. (2)
در روایات از پیامبر (ص) نقل شده است: «التائب من الذنب کمن لا ذنب له؛ (3) کسی که از گناه توبه کند، مثل کسی است که گناهی نکرده است».
آری، آنان که از روی عناد و لجاجت، عصیان با پروردگار هستی نکرده‌اند، بلکه گناه آنان از روی جهل و سهو و پیروی هوای نفس و غلبه نفس اماره و مقتضیات جوانی بوده و سپس توبه حقیقی کرده‌اند، چرا مأیوس شوند؟ یأس از رحمت الهی، از گناهان کبیره و در ردیف کفر قرار دارد.
پس توبه، مخصوص گناه خاصی نیست و شخص خاصی را شامل نمی‌شود. خداوند نسبت به هر عمل زشت و گناهی وعده پذیرش توبه داده است و در این جهت، فرقی بین گناه کبیره و صغیره نیست؛ اما باید شرایط توبه واقعی تحقق یابد و توبه تنها به زبان نباشد. پشیمانی درونی و قلبی و قصد جدی در ترک آن گناه برای همیشه، از جمله شرایط آن است.
بنابراین، توبه کردن از گناهان و از جمله زنا، باعث زدودن اثر گناه و پاک شدن می‌شود و در روز قیامت از گناه بازخواست نمی‌شود؛ امّا تذکر چند نکته لازم است.
1. توبه باید واقعی و حقیقی باشد. چه بسا افرادی که استغفار می‌کنند، باز به گناه آلوده می‌شوند و هیچ گونه تصمیم جدّی بر ترک گناه نمی‌گیرند. کار این گونه افراد، ‌شبیه مسخره کردن خدا است! امیر مؤمنان (ع) در مورد کسی که استغفار لفظی و ظاهری داشت، فرمود:
«مادرت بر تو بگرید! ‌آیا می‌دانی توبه و استغفار به چه معنایی است؟ استغفار، مقام بلند مرتبگان است و شش معنا و مرحله دارد. اولین مرحله آن، پشیمانی جدّی از کرده‌های زشت است». (4)
2. پذیرفته شدن توبه، بسیار مهم است. انجام دادن گناه، بسیار آسان است؛ امّا توبه کردن و قبول شدن توبه، مشکل است؛ مخصوصاً توبه از برخی گناهان نیاز به گریه فراوان دارد.
3. اگر حق النّاس را پایمال کرده است، ابتدا باید آنان راضی شوند. سپس توبه و استغفار به درگاه خدا پذیرفته شود.
4. کسی که از ابتدا راه صلاح را در پیش گیرد، بسیار تفاوت دارد با کسی که اهل معصیت بوده و بعد توبه کرده است؛ زیرا در آن مدت که او اهل تقوا و پاکی بوده، به همان مقدار جلوتر از گناهکار است و از ارج و قرب معنوی بسیاری برخوردار است. (5)
در باره ناسازگاری قبولی توبه با رحمت الهی باید گفت با توجه به آنچه بیان شد، معلوم گردید که خداوند متعال همیشه توبه پذیر است. از این رو، در آیه دیگر فرمود: «اِنَّما التَّوْبَه عَلی اللهِ لِلَّذِینَ یعْمَلُونَ السُّؤَ بِجِهالَه ثُمَّ یتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَاؤُلئِک یتُوبُ اللهُ عَلَیهِمْ وَ کانَ اللهُ عَلِیماً حَکیماً؛ (6) پذیرش توبه بر خدا است؛ نسبت به کسانی که از روی جهالت، کار زشت انجام می‏دهند، آن‏گاه زود توبه می‏کنند. خدا توبه اینان را می‏پذیرد و خدا دانا و حکیم است».
و نیز فرمود: «أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکمْ سُؤً بِجِهالةٍ ثُمّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلحَ فَانَّهُ غَفُورٌ رَحِیمْ؛ (7) هر کس از شما از روی جهالت عمل زشتی مرتکب شود و سپس توبه نماید و عمل صالح انجام دهد، در آن صورت، خداوند آمرزنده و مهربان است». بر اساس این گونه آموزه های قرآنی، به دست می آید که خداوند همواره توبه بندگان خود را می پذیرد. پس محذور ناسازگاری عدم قبول توبه با رحمت الهی، منتفی است.

پی ‌نوشت ‌ها:
1. زمر (39)، آیه‌ 53.
2. المنجد، نشر دار الفکر، بیروت، ماده "غفر" و "عفو".
3. محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، نشر دار الاحیا التراث العربی، بیروت، 1403 ق، ج 16، ص 75.
4. بقره (2)، آیه 222.
5. نهج البلاغه، نشر مؤسسه امیر المؤمنین، قم، 1370 ش، حکمت 409.
6. نساء (4)، آیه 17.
7. انعام (6)، آیه 54.