سوال در مورد اندیشه اسلامی

در اینکه نسبت به موجودات مختلف، اعم از مجرد و مادی خدا چه نقشی در ایجاد آن ها دارد، متفاوت است.
در نسبت به صادر اول که موجودی است مجرد از ماده و معلول مستقیم خدا، او علت تامه آن می باشد . البته علت موجده آن است.
در مورد معلول های دیگر مانند موجودات مادی ، خدا در سلسله علل یک شیء ،در جايگاه علت فاعلی و علت موجده آن می باشد.
برای به وجود آمدن یک شيئ مادي مثل يك میز، نیاز به حضور علت هاي مختلف می باشد، مانند علت مادی که در مثال ما چوب است؛ علت صوری که نقشه ساخت میز است، علت غائی که غرض و هدف از ساختن میز می باشد؛ علت فاعلی مستقیم و مباشر که نجار است ؛معدات و شروط و رفع موانع و......... ، علاوه بر این ها نیاز به علت موجده نیز می باشد که مانند چشمه آبی است که آب وجود را در این مجاری و آبراه های وجود ( علت هاي چهارگانه و معدات و شروط و...)می ریزد و در نتيجه یک میز به وجود مي آيد.(1)
خدا در فرآيند به وجود آمدن ميز هم علت موجده خود معلول است که همان میز می باشد ؛ هم علت موجده و ایجاد کننده علت های ناقصه و معدات و شروط میز است که چوب و نجار و چکش و میخ و نقشه و غیره می باشد.
پس خدا علت موجده همه چیز است که اگر نباشد و وجود را به آن ها عنایت نکند، هیچ کدام از علل چهار گانه و معدات و شرائط به کار نمی آیند.
این که گفتیم علت فاعلی نیز است، به این لحاظ بود که خدا در ایجاد تمام موجودات نقش علت فاعلی دارد، منتها در برخی موجودات، علت فاعلی مستقیم است، مانند صادر اول که علت فاعلی مستقیمش خدا است. در بقیه موجودات، علت فاعلی غیر مستقیم و با واسطه است. مانند میزی که مثال زدیم. علت فاعلی مستقیم و مباشر میز نجار است. علت فاعلی غیر مستقیم و با واسطه اش خدا است . همان گونه كه علاوه بر علت فاعلی بودن ، علت موجده آن ميز نيز مي باشد . به همین علت است که گفته شده: « لا موثر فی الوجود الا الله » یعنی هیچ موثری در عالم غیر از خدا نیست. اگر نجار هم موثر واقع می شود به تاثیر موثر اصلی و واقعی است که منبع اثر و حقیقت وجود یعنی خدا می باشد.
نجار مانند پارچه مرطوب رطوبت را به چیزهای دیگر انتقال می دهد ، ولی ذاتا دارای رطوبت نیست. رطوبت را از آب گرفته که ذاتا دارای رطوبت است . هر چیزی که مرطوب است، به برکت تماس با آب دارای رطوبت است. نجار اگر می تواند علت فاعلی برای انتقال وجود به میز شود ،ذاتا دارای این اثر نیست. اگر اثر دارد، از منبع اثر که ذات حق خداوند است، گرفته است. تنها نقش منتقل کننده را ایفا می کند.
پس خدا ايجاد كننده و علت العلل تمام موجودات عالم، اعم از مادي و غير مادي مي باشد . وجود را به همه آن ها در صورت داشتن قابليت ، افاضه مي كند. در مورد هيچ موجودي حالت انتظاري و خلق تدريجي ، ندارد. چون موجودات مختلف هستند و برخي مادي و برخي غير مادي هستند ، دريافت وجود از طرف خدا توسط آن ها مختلف مي شود. موجوداتي كه غير مادي هستند و حالت تدريج در آن ها وجود ندارد ، دفعتا و تنها با عنايت و اعطاي وجود از طرف خدا به آن ها ، موجود مي شوند . موجوداتي كه ذات شان تدريج بردار است و نمي توانند بدون تدريج به وجود بيايند، يعني موجودات مادي،‌ در گرفتن فيض وجود از خدا ، دچار تدريج و طي زمان مي شوند.
آيا خدا نمي تواند از موجودات مادي، خاصيت تدريج و زمان دار بودن را بردارد ؟
مي تواند چنين كاري بكند، لكن براي انجام اين كار بايد موجود مادي را به موجودي غير مادي تبديل كند، يعني موجود مادي ،‌ تبديل شود به موجود مجرد، كه در اين صورت ديگر موجود مادي نخواهد بود. اگر قرار است موجودي مادي باشد ،بايد صفات مادي بودن را داشته باشد. امكان ندارد كه موجودي مادي باشد، ولي صفت ماديت( زمان دار و تدريج الحصول بودن )را نداشته باشد. بلي ممكن است سرعت در ايجاد يك موجود مادي رخ بدهد، ولي در هر صورت تدريج و زمان وجود دارد، هر چند همراه سرعت زياد.
بنابراين موجودات ده سال آينده اگر موجودات مادي هستند، طبق ويژگي تدريجي بودن شان، در ده سال ديگر موجود مي شوند .
تدريج داشتن به خاطر مادي بودن شان است. خدا اين صفت را از آن ها نمي گيرد ،چون يك وصف ذاتي گرفته شدني نيست ،چون در صورت گرفتن وصف ذاتي يك شيئ، تبديل به شيء ديگر مي شود.
برای مطالعه بیش تر می توانید به کتاب های ذیل مراجعه فرمائید :
1- مجموعه آثار ، مرتضی مطهری ، ج 5 ، ص 401-408.
1- گوهر مراد ، فصل پنجم از باب اول از مقاله دوم در بیان علت و معلول و اقسام علل ... ، تالیف ملا عبدالرزاق لاهیجی. (فارسی )
2- علاقه التجرید ، ج 1 ، ص 228 -229 ، تالیف میر سید محمد علوی عاملی. ( فارسی )
پی نوشت :
1. ملاعبدالرزاق لاهیجی ، گوهر مراد ، تهران ، نشر سایه ، تهران ، 1383 هـ.ش ، ص 219-220؛ مجموعه آثار ، مرتضی مطهری ، قم ، صدرا ، بی تا ، ج 11 ، ص 173.