سئوال از سوره اسرا

به نام خدا
پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با مركز ملي پاسخگويي به سوالات ديني

در سوره اسراء آیه 60 آمده :
«ان ربک احاط بالناس و ما جعلنا الرؤیا التی اریناک الا فتنه للناس و الشجره الملعونة فی القرآن؛ همانا پروردگارت بر مردم احاطه و تسلط دارد. خوابی که به تو نمایاندیم و درخت لعن شده در قرآن را قرار ندادیم جز برای امتحان مردم».
از این آیه معلوم می شود رسول خدا خواب نگران کننده ای دیده و حق تعالی با فرستادن این آیه در صدد آرام ساختن دل رسولش برآمده و فرموده آن خواب و آن درخت خبیث لعن شده که به تو نمایاندیم ، برای امتحان مردم قرار داده ایم. بدان که خدا بر خلق احاطه دارد و کسی را یارای گریز از این حکومت نیست . همه چیز تحت فرمان خداست.
آری چون بنای دنیا بر امتحان است، ما اجازه دادیم آن شجره ملعونه پا بگیرد و آن خواب تحقق یابد تا مؤمنان از مدعیان شناخته گردند.
اما این که این خواب چه بوده ؟ در قرآن آیه ای که آن را تفسیر کند ، نیست. در قرآن سخن از دو خواب دیگرپیامبر است:
خوابی که قبل از جنگ بدر دید:
«اذ یریکهم فی منامک قلیلا و لو اراکهم کثیرا لفشلتم»؛ (1)
دوم خوابی که قبل از فتح حدیبیه دید:
«لقد صدق الله رسوله الرؤیا بالحق لتدخلن المسجد الحرام». (2)
در خواب اول رسول خدا دشمن را بسیار کم دید . وقتی این خواب را برای مسلمانان تعریف کرد، آنان به جنگ با قریش جراُت پیدا کردند . در خواب دوم دید که در کمال امنیت خانه خدا را طواف می کند . خواب را برای مسلمانان تعریف کرد و آنان را برای همراهی در غزوه حدیبیه شهامت داد . هیچ کدام از این دو خواب باعث اندوه و نگرانی رسول خدا نبود تا خدا او را آرامش دهد ؛ پس معلوم می شود خواب مورد اشاره در این آیه ، مورد دیگری است .
بنا بر روایات، رسول در خواب دید که گروهی از قریش از بنی تیم و بنی عدی و بنی امیه که به صورت میمون بودند ، بر منبر او بالا می روند و مردم را به جاهلیت بر می گردانند . از این بابت پیامبر اندوهگین گردید . خداوند به ایشان خبر داد که بالا رفتن آنان به اذن ما (نه به رضایت ما) و برای آزمایش مردمان است . خدا بر همه امور مسلط است . شجره ملعونه ای که منبع و منشا همه رذایل است، نیز بنی امیه می باشند.(3)
این که منظور از "شجره ملعونه" چیست؟ بین مفسران اختلاف است. بعضی آن را درخت زقوم دانسته اند که در جهنم می روید(4). بعضی آن را شجره خبیثه ریا شمرده اند . در قرآن کلمه توحید به شجره طیبه و کلمه شرک که مادر و اصل همه خباثت ها است، به شجره خبیثه تشبیه شده است.(5)
ولی این دو شجره هم با موضوع خواب و نگرانی پیامبر ارتباط روشنیی ندارد و به نظر تطبیق درستی نمی آید.
علامه طباطبایی با توجه به سیاق آیات می فرماید: منظور از شجره ملعونه در این آیه نسل و جمع به هم پیوسته ای است که در قرآن لعن شده و باعث فتنه و گمراهی می شوند .با این که در قرآن مشرکان و اهل کتاب و منافقان لعن شده اند ، اما مشرکان و اهل کتاب توان به فتنه انداختن مسلمانان را در زمان نزول آیات و بعد از آن نداشتند بنا بر این منظور از این شجره ، نفاق و منافقان می باشند.(6)
در روایات هم شجره ملعونه بر"بنی امیه" که نسل نفاق در اسلام بودند، اطلاق شده است.(7)
پی نوشت ها:
1. انفال (8)، آیه 43.
2. فتح (48)، آیه 27.
3. اصفی، ج1،ص686-687؛ ترجمه المیزان، ج13، ص188.
4. بیضاوی ، انوار التنزیل، بیروت ، دار احیاء التراث العربی ، 1418 ق ، ج3، ص260.
5. ابراهیم (14) آیه26.
6. طباطبایی ، المیزان ، ترجمه موسوی همدانی ، قم ، انتشارات اسلامی ، 1374 ش ، ج13،ص190.
7. همان، ص204-206.