هدف اززندگی؟

پرسش: هدف اززندگی؟
هدف از زندگی (برای انسان و ...) چیست؟
پاسخ:
سؤال شما پرسش های متعددي را در درون خود نهفته دارد و نيازمند پاسخ مفصل و جامعي است. چه بسا نتوان در اين پاسخ مختصر، به همه آن ها جواب جامعی داد. اميدواريم آنچه در این جا گفته مي شود، پاسخ اصلي سؤال شما یعنی هدف زندگی انسان را در بر داشته باشد.
اگر منظورتان از هدف زندگي، زندگي در دنيا است، بايد بگوييم كه زندگي در دنيا به هيچ وجه هدف و مقصد خلقت انسان محسوب نمي شود. اين حيات دنيايي، همانند حضور يك انسان در سر جلسه امتحان و به هدف برگزاري يك آزمون مهم است كه سرنوشت و آينده فرد را رقم مي زند. بر اساس اين تعريف، هر چند وضعيت جلسه امتحان و محيط برگزاري آزمون نامناسب و دشوار و نابسامان باشد، اما موجب پوچی و بي هدف بودن اين محيط و حضور در آن نمي شود.
اگر دنیا را بدون توجه به آخرت و بدون توجه به این که مقدمه است، بنگریم، یعنی هدف به دنیا آمدن و مقصد را در نظر نگیریم و نگاهمان را به دوران محدود دنیا بدوزیم، به طور طبیعی خواهیم گفت: چرا خداوند ما را گرفتار دنیا و زندگي تكراري و مملو از مشكلاتش کرد که حتی نوش آن هم بی نیش نیست.
اما حقيقت زندگي انسان و هدف از خلقت او، محدود در همين دنيا نيست. از دیدگاه اسلام، دنیا براى آخرت آفریده شده است. آمدن انسان به دنیا، براى کسب آمادگى براى زندگى جاوید اخروى است. دنیا محل تجارت (1)، زراعت آخرت (2) و محل آزمایش است (3). خداوند انسان را در دنیا آفرید تا او بتواند به کمال شایسته خود دست یابد.
رسیدن به کمالات شایسته انسانى به گونه‏اى است که جز با اختیار آدمی حاصل نمى‏شود؛ یعنى این‌گونه نیست که چنین کمالى را بتوان بدون طى مسیر و انجام افعال اختیارى به انسان اعطا کرد؛ زیرا مرتبه وجودى این کمال، پس از افعال اختیارى و آزمایش فراوان است. پس خداوند متعال محلى را براى کسب چنین کمالى براى انسان فراهم ساخت.
انسان نيز داراى گرایش‏ها و تمایلات و نیازهاى متفاوت است. حضرت امیر (ع) انسان را در مقایسه با حیوان و ملائکه چنین معرفى مى‏کند:
«خداوند ملائکه را از عقل آفرید و در آنان شهوت قرار نداد، و حیوانات را از شهوت آفرید و در آنان عقل قرار نداد، و بنى آدم را از عقل و شهوت آفرید. پس هر کس عقلش بر شهوتش پیروز شود، از ملائکه برتر خواهد بود، و هر کس شهوتش بر عقلش غلبه کند، از حیوانات پست‏تر خواهد بود». (4)
اگر عقل انسان بر شهواتش غلبه کند، به همه این نیازها پاسخ مناسب مى‏دهد. انسان با عقل و فطرت خود، بخشى از این پاسخ‏هاى صحیح و راه‏هاى اعتدال ارضاى تمایلات خود را مى‏شناسد؛ اما هیچ گاه بى‏نیاز از هدایت الهى نبوده است.
به يقين، تكامل روحي انسان و رسيدن او به وضعيت ايده آل و مطلوب، از توانايي هايش تنها در محيطي خاص و محدود و با ظرفيت پايين امكان پذير است. محيط آزمون و امتحان كه ظرفيت ها و توانايي هاي فرد را رقم مي زند، بايد وضعيتي جدي و مهم و نيازمند تلاش و تحمل مرارت و سختي را دارا باشد و همین فلسفه زندگی در دنیا برای انسان حتی در بدترین شرائط و در هنگام بروز سخت ترین آزمایشات محسوب می شود .

پی نوشت ها:
1. نهج‏البلاغه، کلمات قصار، 131.
2. علامه مجلسي، بحار الانوار، ج 73، ص 148: «الدنیا مزرعة الآخرة»، نشر اسلاميه، تهران، بي تا.
3. نهج‏البلاغه، نامه 55: «فانّ الله سبحانه قد جعل الدنیا لما بعدها و ابتلى فیها اهلها لیعلم الیهم احسن عملاً».
4. شيخ صدوق‏، علل الشرائع‏، ج 1، ص 4، انتشارات داورى‏، چاپ اول.

پرسش: فشارقبر چیست؟
پاسخ:
مقصود از فشار قبر در معارف ديني ما این نیست که در قبور خاکى - که مثلا قطعه ای از آرامگاه است - فشارى بر بدن انسان ها وارد مى‏شود. بلکه مقصود از قبر در بسیارى از روایات عالم برزخ است . امام سجاد عليه السلام می‌فرمایند : "به خدا قسم،‌قبر باغی از باغ های بهشت و یا گوشه‌ای از گوشه‌های دوزخ است. "(1)
امام صادق عليه السلام مي فرمايند: مقصود از برزخ قبر انسان است از لحظه مرگ تا روز رستاخیز.(2)
بر اين اساس مقصود از«فشار» عذاب خاصى است که انسان در آن عالم متناسب با رفتار‏هاى خود مى‏بیند.
فشار بر بدن مادی و خاکی وارد نمی شود تا بدن متلاشی یا بدنی که اصلاً‌ دفن نمی شود‌، تردید ایجاد کند. در روایات هم اشاره شده حتی افرادی که در بالای دار سال ها می مانند و یا در دریاها غرق می شوند، فشار قبر دارند.
در مورد فلسفه عذاب‏ها باید گفت: سراى آخرت - که اولین مرتبه آن ،عالم برزخ است - منشأ تجسم اعمال آدمى است. در آن جهان هر کس با سرمایه اعتقاد و عمل و کردار دنیایى خویش زیست مى‏کند. اعتقادات و اعمال پاک و درست، حقایقى نورانى هستند که به صورت نعمت و لذت نمایان می شوند. در مقابل پندارهای ناپسند و اعمال نادرست و گناهان، حقایقى ظلمانى هستند که به صورت عذاب‏ها و فشارهاى دوزخى نمایان می گردند.
همین که آدمی از این جهان رخت بربست،با همان سرمایه‏اى که اندوخته، زندگى خواهد کرد و در دوزخِ گناهان یا نعمت حسنات وخوبی های خود قرار خواهد گرفت.
از طرف دیگر عذاب قبر (عالم برزخ) براى برخى از مومنان که مبتلا به برخی گناهان شده اند ، نعمت است؛ زیرا در عالم برزخ، متناسب با کمیت و کیفیت گناه در عذابند و هرگاه از آن گناه پاک شدند، در عالم قیامت با پاکی وارد بهشت می گردند.
آن گونه که از برخی احادیث استفاده می‌شود، فشار قبر برای برخی کیفر اعمال محسوب می‌شود. برای برخی‌، ملایم‌تر و به منزله کفاره گناهان و جبران کوتاهی‌ها است‌. امام صادق (ع) از پیامبر اکرم نقل فرمود‌: فشار قبر برای مؤمن‌، کفاره نعمت‌هایی است که ضایع کرده است‌.(3)
این که در دعاها می بینیم حضرت علی (ع) و امامان دیگر از آن بیمناک بودند ، در می یابیم که این مسئله باید بسیار مهم باشد . باید از عذاب و سختی آن باید بیمناک بود، اگر چه در دعاها و مناجات ، معصومان از هر چه که به عنوان عذاب یاد شده، اظهار بیمناکی می فرمودند - هر چند برای ما مسلم است آن بزرگواران به آن عذاب ها معذب نخواهند بود- و این مسئله اختصاصی به فشار قبر ندارد . از آن به دست نمی آید که این بزرگواران فشار قبر می بینند .
اما بر اساس آنچه از فلسفه و علت فشارقبر گفتیم، امامان معصوم و انبیا فشار قبر و سؤال و پرسش ندارند ،چون تقصیر و خطایی نداشته و حتی نعمتی را ضایع نکرده اند تا کفاره آن را بدهند؛ حتی انسان های مؤمن که در درجه عالی تقوا و ایمان قرار گرفته‌اند، فشار قبر ندارند و این حقیقت از برخی روایات به دست می آید؛
ابی‌ بصیر می‌گوید: از امام صادق (ع‌) پرسیدم‌: آیا کسی‌ از فشار قبر در امان‌ است‌؟ فرمود: از آن‌ به‌ خدا پناه‌ می‌برم‌. چه‌ اندکند کسانی‌ که‌ فشار قبرنداشته‌ باشند. (4)
در مجموع آنچه‌ از اخبار به‌ دست‌ می‌آید، آن ‌است‌ که‌ ایمان‌ و عمل‌ صالح‌ موجب‌ امان‌ از فشار قبر است‌. به‌ هرمقدار نقصانی‌ در این‌ دو باشد، به‌ همان‌ اندازه‌ عقوبت‌ها از جمله‌ فشار قبر را در پی‌ خواهد داشت‌. اخلاق‌ خوب‌، تلاوت‌ قرآن‌، به‌ جا آوردن‌ حج‌، زیارت‌ اباعبدالله (ع‌) و برخی‌ اعمال‌ دیگر موجب‌ امان‌ از فشار قبرخواهد شد.(5)
پي نوشت ها :
1. علامه مجلسى، بحار الأنوار، مؤسسة الوفاء بيروت ، 1404 ه ق ، ج 6، ص 159.
2. همان ،ص 116.
3. همان ، ج6 ، ص 221، ح 16 .
4 . همان، ص‌ 261.
5. همان ج92، ص273- 353.