روح انسان حقيقتي مجرد است (1) و تصور كجايي براي امري مجرد از ماده چندان صحيح نيست ، زيرا مكان از عوارض ماده و ماديات است و مكان داري براي روح مجرد به معناي شناخته شده ما صحيح نيست .
در هر حال در اين خصوص بايد گفت:
اصولا روح انسان در دو حالت از بدن او جدا می شود مرگ و خواب ؛ این دو حالت شباهت بسیارى به هم دارند، ولى یک تفاوت عمده و اساسى میانشان هست که آن ها را از هم متمایز مى سازد و آن این که خداوند هم در مرگ و هم در خواب روح انسان را قبض مى کند، امّا در مرگ روح به طور كامل از بدن خارج مي شود و دیگر به بدن باز نمى گردد ، در نتيجه دستگاه هاي حياتي بدن آدمى تعطیل مى شود، ولى در خواب، روح به طور كمال با بدن قطع رابطه نمي كند و به همين خاطر فقط بخشى از دستگاه هاي بدن تعطیل مى شود و در نهايت روح دوباره به بدن باز گردانده مى شود .
خداوند مي فرمايد : «اللَّهُ یَتَوَفَّى الانفُسَ حِینَ مَوْتِهَا وَ الَّتِى لَمْ تَمُتْ فِى مَنَامِهَا فَیُمْسِکُ الَّتِى قَضَى عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ الاخْرَى إِلَى أَجَل مُّسَمًّى ؛ (2) خداوند ارواح را به هنگام مرگ به تمامى باز مى ستاند و ارواحى را که نمرده اند نیز به هنگام خواب مى گیرد؛ سپس ارواح کسانى را که فرمان مرگ آن ها را صادر کرده، نگه مى دارد و ارواح دیگرى را [که باید زنده بمانند ] تا سرآمد [وقت ]معیّنى باز مى گرداند».
به این ترتیب، روشن مى شود که خواب شکل ضعیفى از مرگ است. از امام جواد (علیه السلام) سؤال شد: مرگ چیست؟ فرمود: مرگ همان خوابى است که هر شب به سراغ شما مى آید، جز این که مدّتش طولانى است و انسان از آن بیدار نمى شود تا روز قیامت. (3)
اما اين كه در این وضعیت روح به كجا مي رود؛ بايد گفت:
روح در اين زمان وارد در عالم مثال مي شود ؛ به عبارت روشن تر روح در حال خواب از بدن مادي ما تا حد زيادي فاصله گرفته و وارد عالم مثال و بدن مثالي مي شود و به سير خود ادامه مي دهد و عالم مثال همان عالمي است كه از ان به برزخ هم تعبير مي كنيم ؛ البته اين عالم و نظام حاکم بر آن شرایط و ویژگی های خاص به خود دارد، مثلا از زمان و مکان و حرکت تهی نیست، اما زمان و مکانی متفاوت از زمان و مکان دنیوی دارد. آثار ماده مانند وزن و مقدار را دارا است، ولی آثار مادی آن با دنیا متفاوت است. (4)
اگر در مورد حالت کما ابتدا باید دید که حقیقت حالت کما چیست ؟ اگرمنظور از این حالت همان حیات نباتی و منتقل شدن فرد به وضعیت مرگ مغزی باشد باید گفت که این همان مرگ است در نتیجه روح فرد به طور کامل با عالم برزخ منتقل شده است ، اما اگر ماهیت حالت کما نوعی افت هشیاری بدن باشد و امکان بازگشت برای فرد وجود داشته باشد- که ظاهرا همین گونه است- حالت کما نوعی خواب طولانی مدت و غیر عادی است ؛ اما در هر دو صورت روح فرد در این حالت نیز به عالم برزخ که همان عالم مثال است منتقل می شود .
پی نوشت ها:
1. آيه الله مصباح محمد تقي ، آموزش فلسفه، ج2، ص124، سازمان تبليغات اسلامي، چاپ سوم، 1368.
2. زمر، آیه 42.
3 . علامه مجلسي ، بحارالانوار، ج 6، ص 155 ، نشر اسلاميه ، تهران بي تا .
4 . آيه اله مكارم ، تفسیر نمونه، ج 14، ص 314 ، نشر دارالکتب الاسلامیه ،تهران، بی تا.
