اخلاق

پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با مركز ملي پاسخگويي به سوالات ديني
در مورد اینکه والدین هم دچار اشتباه می شوند و از طرف خدا مسئول هستند، پیامبر اکرم(ص) فرمود:‌« فرزندان بر گردن والدین خود از حقوقی برخوردارند؛ همان گونه که پدر و مادر بر گردن فرزندان حقوقی دارند، همان طور که اگر فرزند حق پدر و مادر را ادا نکند، عاق والدین می‌شود، پدر و مادر نیز اگر حق فرزند را ادا نکنند و تکالیف و وظایف خود را در قبال آنان انجام ندهند، عاق فرزندان قرار خواهند گرفت».(1)
همچنین فرمود: «خدا رحمت کند پدر و مادری را که در نیکی و نیکوکاری به فرزند خویش کمک می‌کنند .خدا لعنت کند پدر و مادری را که به علت تربیت نادرست، فرزندان را به گناه و نافرمانی وادار می‌سازند و موجب عاق فرزندان‌شان می‌شوند».(2)
خداوند در قرآن كريم نيكي به پدر و مادر را وظيفه اي واجب معرفي فرموده، وظيفه اي كه پس از «توحيد در پرستش» ذكر شده است:"وَ قَضى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً كَرِيماً؛(3) پروردگار تو مقرر كرد كه جز او را مي پرستيد و به پدر و مادر (خود) احسان كنيد، اگر يكي از آن دو يا هر دو در كنار تو به سالخوردگي رسيدند، به آن ها (حتي) «اف» مگو و به آنان پرخاش مكن و با آن ها سخني شايسته بگوي.
در نگاه اول، توصیه ما این است که با صبر و آرامش و معامله با خدا، در مورد کوتاهی والدین تان، از أجر و ثواب آن بهره مند شوید. قطعا مشکلات و سختی های، نشان از توجه و لطف خدا دارد. قدردان لحظات باشید.
تکلیف فرزندان در بی احترامی والدین:
1.دستور اسلام در احترام به مادر و پدر مطلق است، یعنی به هر مادر و پدری باید احترام کرد، خواه با انسان رفتار خوبی داشته باشند و خواه بد . قرآن مجید احسان به پدر و مادر را وظیفه مردم می داند و می فرماید: پروردگارت فرمان داده که تنها او را بپرستید و نسبت به پدر و مادر نیکی کنید.
2.علت لزوم فرمانبرداری از سخنان پدر و مادر این است که پدر و مادر خواهان سعادت فرزندند. گرمی‏ و سردی روزگار را زیادتر از او چشیده‏اند. تجربیات خوبی در این راه ‏اندوخته‏اند. از این جهت باید در مسائلی که نمی‏دانند،از تجربیات آن ها استفاده کنند. هر چند پدر و مادر رفتار صحیحی با فرزند نداشته باشند، فرزند موظف به گرامیداشت والدین و کسب رضایت آنان است و نمی تواند مقابله به مثل نماید.
3.در این موقعیت( بی احترامی آن ها) به حرف های آن ها اعتنا نباید کرد. پدر و مادری که بد رفتاری کنند، پاسخگوی اعمالش نزد خدا خواهند بود، اما رفتار بد داشتن و بی احترامی و هر کار دیگر، ما را از انجام وظیفه معذور نمی دارد.
أمیر مومنان، علی (ع) می‏فرماید: «اِنَّ لِلْوالِدِ عَلَی الْوَلَدِ حَقّاً … فَحَقُّ الْوالِدِ اَنْ یُطیعَهُ فی کُلِّ شَیْءٍ اِلّا فی مَعْصِیَةِ اللهِ»(4)یعنی حق پدر آن است که فرزند در هر چیزی جز معصیت خداوند، از او پیروی کند.
قرآن مجید تنها در یک مورد مخالفت با پدر و مادر را جایز دانسته و آن در صورتی است که پدر و مادر فرزند را به شرک و دوری از خدا فرا خوانند یا اطاعت آنان، معصیت و مخالفت با فرمان خدا باشد، (5)حتی عدم اطاعت از فرمان والدین در چنین مواردی باید با رفتار پسندیده همراه باشد.
4.بايد در هر شرايطى احترام آن ها را نگه داشت، هر چند در بعضى اوقات دربرخورد با فرزندان خود دچار اشتباه شوند. خداوند همه انسان ها را در مقابل اعمال و رفتارى كه انجام مى‏دهند، مورد سؤال قرار مى‏دهد. والدين نيز بايد پاسخگوى اعمال و رفتار خود باشند. بنابراين در همه حال ما وظيفه داريم به والدين خود احترام بگذاريم. حتى اگر به ما بى احترامى كنند. فقط اگر بخواهند ما را به كار حرامى وادار كنند يا از انجام تكليف واجبى باز بدارند، اطاعت از آن ها جايز نيست، چه اينكه اطاعت خداوند بر هر كس ديگر حتى والدين مقدم است.
5.آزار والدين حتي اگر آنان ظالم باشند، جايز نيست. امام صادق (ع) فرمود: من نظر الي ابويه نظر ماقت و هما ظالمان له لم يقبل الله تعالي له صلوة؛(6) كسي كه به پدر و مادرش به حالت دشمني و تنفر نگاه كند ،خداوند نمازش را نمي پذيرد.
6.برخورد شما با وي بايد ارزاني كننده محبت؛ در بردارنده عشق و گوش به فرمان بودن و خدمت كردن و دلدادن و حريم قائل شدن باشد .از هر برخورد مستقيمي كه نتيجه اي غير از اين داشته باشد،دوري كنيد.
7.از اين كه عاق والدين شويد، سخت پرهيز كنيد كه اگر عاق آن ها شويد ،ديگر راه فراري وجود ندارد ،چرا كه وقتي نمي توانيد او را تغيير دهيد، ديگر اصرار و پافشاري بي مورد كه موجب پرخاشگري و تند خوئي مي شود ،ثمره‏اي جز تيره شدن روابط خانوادگي ندارد. در اين جا از شما كه از قدرت عصبي بيش تر و تسلط بهتر بر اعصاب و روان خود داريد، انتظار مي رود در آرامش آفريني و به وجود آوردن فضاي صميميت و عطوفت بيش تر بكوشيد.
8. از آن جایی که رفتار و روحيه پدر يا مادرتان با گذر عمر به صورت يك صفت ثابت شخصيتي درآمده است، دير و سخت تغيير مي پذيرد . متحول ساختن فردي با چنين وضعيت روحي و رواني بس دشوار و نيازمند صبر و حوصله و همين طور تدبير و هوشياري و ظرافت هاي رفتاري خاص است . هرگز سعي در ايجاد تغيير ناگهاني و برخوردهاي تند و عصباني نداشته باشيد. اين شكل رفتار نه تنها به سوي مخالفت مي كشاند، بلكه سازگاري را به صورت لجاجت‏آميزي تشديد مي نمايد. بنابراين از برخوردهاي هيجاني و رفتارهاي عصبي (هر چند به منظور اصلاح) اجتناب ورزيد. مبادا با پرخاشگري و تندخويي و حركات خشن در صدد اصلاح و تغيير رفتار او برآئيد.
9.احترام گذاردن به والدين، چه پدر و چه مادر ضرورت تغييرناپذير است . هيچ پديده اي نمي تواند مجوز بي‏حرمتي و تندي نسبت به والدين شود. در تمام حالات و شرايط بايد برخورد احترام‏آميز با آن ها داشته باشيد حتي عوامل و اسبابي كه موجب بروز رفتارهاي نابجا از آن ها مي شود، از صحنه زندگي بايد حذف كرد تا نه آن ها مرتكب خطا شوند و نه شما در صدد تلافي و مقابله برآييد. در همه حالات وظيفه اوليه شما آن است كه عوامل تنش‏آفرين را حذف و آن ها را تحت كنترل خود در آوريد . هميشه به والدين خود احترام بگذاريد.اگر عملكرد او را نمي پذيريد, سكوت كنيد, سكوت , سكوت .
آخرین نکته: دعا برای والدین است که قرآن می فرماید: «وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانی صَغیرًا؛
بگو: پروردگارا آن دو را مورد رحمت قرار بده ،همان گونه که مرا در کودکی پرورش دادند». (7)
منابعی برای مطالعه بیش تر:
1.حقوق والدین و صله رحم، احترام به سادات و همسایه، علی محمودی ارسنجانی، نشرامام علی بن ابی طالب(ع).
2. مقام پدر و مادر در اسلام، زین االعابدین احمدی- حسنعلی احمدی، نشر: میثم تمار.
3. پدر مادر شما را دوست دارم، عبدالكريم پاك‌نيا، انتشارات فرهنگ اهل‌بيت(ع).
پی نوشت ها:
1. فروع کافی، ج 6، ص 48.
2. محمدتقی فلسفی، در مکتب اهل بیت(ع)، ج 1، ص 83 ـ 82؛ دکتر احمد بهشتی، اسلام و تربیت کودکان، ج1، ص57.
3.اسراء(17)آیه23.
4.ابن أبي الحديد، شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد،ج19،ص365، مكتبة آية الله المرعشي النجفي‏،قم‏1404 ق‏،چاپ اول‏.
5.لقمان(31) آیه 15.
6. فيض كاشانى، الوافي، ج5،ص911، كتابخانه امام أمير المؤمنين على (ع)‏، چاپ اول‏،اصفهان‏،1406 ق‏.
7.اسراء(17)آیه24.