با سلام
می خواستم راجع به رحمانیت و رحیمیت خدا بدانم. اینکه شامل حال چه کسانی می شود؟ چه چیزی باعث می شود کسی از لطف خدا بسیار بهره مند شود و دیگری نصیبی نبرد؟ چرا خداوند به یکی نعمتهای بی شماری می دهد و دیگری در بدبختی دست و پا می زند؟ چرا بعضی آدمهای خوب از نعمتها بی بهره اند و بعضی آدمهای بد در نعمت غرقند؟
پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با مركز ملي پاسخگويي به سوالات ديني
در اينكه خداوند بندگان خود را دوست داشته و محبتش شامل تمام بندگان مي شود، شكي وجود ندارد و حتي محبت موجود بين بندگان تنها بخشي از صفتي است كه عنوان اكمل آن در خداوند وجود دارد. لذا رحمان و رحيم يكي از صفات خداوند بوده كه حداقل در ابتداي 113 سوره قرآن از آن نام برده شده است و قرآن در مجموع رحمت خود را شامل بندگاني مي داند كه ايمان و عمل صالح را با هم داشته باشد و در اين باره مي فرمايد: "فَأَمَّا الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ في رَحْمَتِهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبينُ" (1) امّا كسانى كه ايمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند، پروردگارشان آنها را در رحمت خود وارد مىكند اين همان پيروزى بزرگ است" كه البته عمل صالح مصاديق مختلفي داشته از جمله
الف: امر به معروف و نهي ازمنکر و به پا داشتن نمازو پرداخت زکات " مردان و زنان باايمان، ولىّ (و يار و ياور) يكديگرند امر به معروف، و نهى از منكر مىكنند نماز را برپا مىدارند و زكات را مىپردازند و خدا و رسولش را اطاعت مىكنند بزودى خدا آنان را مورد رحمت خويش قرار مىدهد خداوند توانا و حكيم است". (2)
ب: اصلاح ميان برادران ديني و حل اختلافات مسلمانان و رعايت تقوا " مؤمنان برادر يكديگرند پس دو برادر خود را صلح و آشتى دهيد و تقواى الهى پيشه كنيد، باشد كه مشمول رحمت او شويد". (3)
پ: نرم خويي با مردم ، خوشرفتاري با همنوعان و بکار گيري اخلاق حسنه و صفات حميده: "به (بركت) رحمت الهى، در برابر آنان [مردم] نرم (و مهربان) شدى" (4) كه البته مصاديق فراوان ديگري وجود دارد كه ما براي اختصار از ذكر آنها خود داري مي كنيم و از پيغمبر اكرم (ص) نيز روايتي نقل شده كه روز حساب و واپسین، روز دشوار و سختی است.
و در چنان روزى، هفت گروه از رحمت خاص و ویژة الهی بهره می برند:
1- پیشوای عادل
2- جوانی که با عبادت خداوند رشد کرده است (و جوانی را با عبادت گذرانده است)
3- مرد (و انسانى) که دلبسته به مسجد است؛ (به گونهای که) وقتی از آن خارج میشود (منتظر میماند)تا برگردد؛
4- دو مرد (و انسانى)که برای خدا با هم دوستی میکنند، پس بر آن (محبّت الهى) جمع می شوند و (بر همان محور) از هم جدا می شوند؛
5- مردی که در خلوت ها خدا را یاد کند، پس (با یاد خدا)از دو چشمش اشک جاری شود؛
6- مردی که زنی دارای مقام و زیبایی او را (به کار خلاف عفّت) دعوت کند، پس (جواب او را یوسف گونه) بگوید: من از خدای پروردگار جهانیان ( که در همه جا حضور دارد) می ترسم؛
7- مردی که صدقه ای داده است پس (آن چنان) آن را مخفی کرده است که (گویا) حتّی دست چپ نفهمیده است آنچه دست راستش انفاق کرده است.(6)
البته " رحمن" یعنی آنکه رحمتش فراوان است و نه آن مقدار که تنها، از کلمه فراوان می فهمیم بلکه یعنی آنکه همه هستی از ناحیه اوست و هر چه از او برسد رحمت و نیکوست و" رحیم" یعنی آنکه فیضش دائما به انسانها می رسد. این دو صفت؛ اولی مربوط به تمام مخلوقات و دومي مربوط به خاص مومنين است آنچنانكه از امام صادق (ع) نقل شده كه فرمود:والله اله کل شیء، الرحمن لجمیع خلقه؛ الرحیم بالمؤمنین خاصه (5) خداوند، خدای همه چیز است، رحمانیت او برای تمام مخلوقات و رحیمیت او مخصوص مؤمنین است اما بايد توجه داشته باشيد كه بهر مندي بيشتر از نعمتهاي ظاهري دنيا دليل بر شمول رحمانيت بيشتر و و در نتيجه سعادت آنها نيست چرا كه قرآن و عمل ائمه به عنوان الگوي كامل يگانه عامل سعادت را عمل به دستورات خدا و در نتيجه تقوا و رسيدن به نعمتهاي ابدي دانسته و مي فرمايد: " مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُون"(7)هر كس كار شايستهاى انجام دهد، خواه مرد باشد يا زن، در حالى كه مؤمن است، او را به حياتى پاك زنده مىداريم و پاداش آنها را به بهترين اعمالى كه انجام مىدادند، خواهيم داد" آنچنانكه در سيره ائمه نيز بهره مندي كامل آنها را از نعمت هاي به ظاهر مادي را مشاهده نمي كنيم و چه بسا در برخي مواقع بهرمندي ديگران از نعمتهاي ظاهري، نه تنها عاملي براي سعادت آنها نبوده بلكه به خاطر اعمال سوء خود آنها ، به عنوان عاملي براي گمراهي و دوري بيشتر از خداوند باشد لذا خداوند در قرآن مي فرمايد"أَ يَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنين"نُسَارِعُ لهَُمْ فىِ الخَْيرَْاتِ بَل لَّا يَشْعُرُون" (8) آن ها گمان مىكنند اموال و فرزندانى كه بعنوان كمك به آنان مىدهيم ... براى اين است كه درهاى خيرات را با شتاب به روى آنها بگشاييم!! (چنين نيست) بلكه آنها نمىفهمند (كه اين وسيله امتحانشان است" لذا خداوند متعال در این آیه درصدد رفع خطای دید انسانها بوده و می فرماید این رونق اقتصادی و نیروی انسانی بی دین ها شما را به شگفت وا ندارد و برای شما سوال برانگیز نباشد؛ زیرا در واقع ما داریم آنها را از دو راه اقتصادى و انسانى عذاب می کنیم و يا در آيه ديگر به صراحت اين تفكر را باطل دانسته و مي فرمايد"وَ لا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَ أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُريدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ كافِرُون"(9)مبادا اموال و فرزندانشان، مايه شگفتى تو گردد! (اين براى آنها نعمت نيست بلكه) خدا مىخواهد آنها را به اين وسيله در دنيا عذاب كند، و جانشان برآيد در حالى كه كافرند".
البته هيچ گاه نعمت بودن اين اموال را به صورت صد در صد نفي نكرده و در اين باره نعمتهاي مثل حضرت سليمان (ع) را مصداق بارزي از لطف و عنايت خاص پروردگار مي دانيم اما در عين حال چنين نگاهي را نيز باطل مي دانيم كه بهره مندي برخي از نعمتها، نشانه لطف خاص خداوند و سعادتمندي آنها باشد به علاوه آنكه به اين نكته نيز توجه داشته باشيد كه در نظام مادي خداوند یک اصل را به عنوان زير بناي اصول دیگر و مبنای خلقت قرار داده و آن اصل علیّت است كه براساس آن هر معلولی از علت خاص خودش به وجود آمده و بین علت و معلول، سنخیّت وجود دارد لذا اگر كسي بر فرض اهل تقوا ومعنويت بوده اما در عين حال مثلاً تصميم اقتصادي درستي براي خود انتخاب ننموده ودر نتيجه اموال و داراييهاي خود را بر باد بدهد و يا چنين فردي در نگهداري و مراقبت صحيح از فرزند دچار خطا شده و در نتيجه فرزند معلول و ... شده باشد ، نمي تواند در اينگونه موارد ديگران را مقصر دانسته و به جرم دينداري و... خود را بدبخت و محروم از صفت رحمان و رحيم فرض كند
در پايان توجه داشته باشيد فارغ از تمام آنچه بيان شد از نگاه اسلامي در بسياري از موارد بلاهاي وارده مصداق روشني از همان رحمانيتي است كه در سوال به آن اشاره داشته ايد چرا كه با اين نگاه بلا وسيله اي براي امتحان و به طبع آن براي رشد و ترقي و در نتيجه سعادتمندي ابدي است آن چنان كه امیرالمؤمنین (ع) می فرماید: "إِنَّ الْبَلَاءَ لِلظَّالِمِ أَدَبٌ وَ لِلْمُؤْمِنِ امْتِحَانٌ وَ لِلْأَنْبِيَاءِ دَرَجَةٌ وَ لِلْأَوْلِيَاءِ كَرَامَة". (10)
بلاها برای ستمگران جنبه کیفر و تأدیب دارد. برای مؤمنان، امتحان و برای پیامبران باعث ارتقای رتبه و درجه و برای اولیای الهی موجب کرامت و بزرگواری می گردد" حال باور و يقين انسان به اين مسئله، نه تنها موجب آرامش و تحمل بيشتر اين نوع حوادث شده بلكه اساساً با توجه به اين مطلب، همواره آن را خوب و وسيله اي براي سعادتمندي خود مي داند.
پي نوشتها:
1. جاثيه (45) آيه 30.
2.توبه (9) آيه 71.
3.حجرات (49) آيه 10.
4. آل عمران (3) آيه 159.
5. شيخ صدوق، معاني الاخبار ، چ دفتر انتشارات اسلامي ، قم 1361 ه ش ، ص 3.
6. پاينده، ابو القاسم، نهج الفصاحة، چ دنياى دانش، تهران 1382 ه ش ، ص 521.
7. نحل (16) آيه 97.
8. مومنون (23) آيه 55 و 56 .
9. توبه (9) آيه 85.
10. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، چ الوفاء، بیروت، 1404 ه ق، ج 64، ص 235.
