مدرنیته

پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با مركز ملي پاسخگويي به سوالات ديني
در زمينة تعريف مدرنيته آراء و نظريات متعددي وجود دارد. آنتوني گيدنز در تعريف مدرنيته مي‌گويد: «مدرنيته به شيوة زندگي اجتماعي و تشكيلات و سازمان هاي اجتماعي اشاره دارد كه از حوالي قرن هفدهم به اين طرف در اروپا ظاهر شد و به تدريج دامنة تاثير و نفوذ آن كم و بيش در ساير نقاط جهان نيز بسط يافت». (1) بنا بر اين بطور خلاصه مدرنيته يعني شيوة زندگي جديد و امروزي.
مدرنیته دارای شاخصه هایی است كه به برخي از آن ها اشاره‌اي اجمالي مي‌شود:
1. علم‌گرايي:
علم‌گرايي يا علم‌زدگي كه به‌‌عنوان يك رويكرد به حساب مي‌آيد و از دل آن مكتبي به نام (پوزيتويسم) متولد شده بر اين باور است كه از لحاظ معرفت شناختي يگانه راه وصول به معرفت حقيقي مشاهده، آزمايش و تجربة حسّي ظاهري است.
2. عقل‌گرايي يا استدلال‌گرايي (راسيوناليسم):
فقط به عقل ابزاري، جزئي و استدلال‌گر قائل است كه يگانه شان او استدلال بر وفق قواعد منطق صوري است. اين عقل تنها هنرش آن است كه گزاره‌هايي را كه حاصل مشاهده، آزمايش و تجربه حسّي ظاهري‌اند در قالب استدلالهاي منطقي بريزد و نتايج جديدي ارائه كند.
3. مادّي‌گرايي يا ماترياليسم:
بدين معنا كه از لحاظ وجود شناختي به عوالمي غير از عالم ماده و ماديات قائل نيست، اين موضع وجود شناختي البته نتيجه‌گريزناپذير دو ويژگي قبلي است؛ چون اگر بنا بر اين باشد كه فقط از راه مشاهده، آزمايش و تجربة حس ظاهري بتوان به معرفت حقيقي دست يافت و عقل نيز كاري جز سر و سامان دادن به مواد خامي كه از آن راه به‌دست آمده است نداشته باشد طبعاً به تدريج آنچه قابل مشاهده، آزمايش و تجربه است با «واقعي» و «موجود» يكسان و معادل گرفته مي‌شود و لازمه اين معادله هم چيزي نيست جز اين عقيده كه آنچه قابل مشاهده، آزمايش و تجربه نيست موجود نيست.
4. انسان‌گرايي (اومانيسم):
تفكر تجدّد گرايانه به مركزيت و محوريت انسان معتقد است يعني خدمت به انسان، نخستين و يگانه هدف آن است و به عبارت ديگر انسانيت را در جايگاهي مي‌نشاند كه گويي همه چيز و همه كار بايد در خدمت آن باشد، و اين جايگاهي است كه به نظر سنّت‌گرايان اختصاص به خدا دارد.
5. فرد‌گرايي:
فرد‌گرايي يا اصالت فرد يعني اعتقاد به تقدّم فرد بر جامعه، يعني همه همّ و غمش حفظ حقوق، تضمين استقلال و افزايش رشد فرد انساني است. (2)
حال به سراغ حکومت حضرت مهدی (عج) می رویم. آنچه از روایات در مورد این تمدن برمی آید یک حکومت واحد جهانی است بر اساس تعالیم عالیه اسلامی در سرتاسر عالم که در سایه آن، بشریت طعم شیرین عدالت و امنیت و آسایش واقعی را می چشد. اما خصوصیات آن دقیقا مشخص نیست. در مورد اوصاف حکومت آن حضرت که از طریق حاکمیت احکام اسلام به وجود خواهد آمد، توصیفات زیادی در متون دینی وارد شده است. در این جا به اختصار به چند مورد از آن ها اشاره می گردد:
الف) گسترش عدالت:
برقراری عدل و قسط در عالم و ریشه کن ساختن بیداد و تبعیض، از ویژگی های اصلی حکومت حضرت مهدی (عج) است. به این ویژگی در بسیاری از رهنمودهای ائمه اطهار علیهم السلام اشاره شده است. در این زمینه، امام رضا علیه السلام می فرمایند: خداوند متعال توسط حضرت مهدی (عج) زمین را از هر ستمی پاک خواهد ساخت. ... آن حضرت وقتی قیام کردند میزان عدل و داد را در میان مردم مستقر می نماید و به گونه ای به کارها رسیدگی می کند که احدی جرات تعدی و ظلم به دیگری را نخواهد کرد. (3)
ب) امنیت کامل:
امام زمان (عج) با سیاستی که در پیش خواهند گرفت، در مدت بسیار کوتاهی امنیت و صلح و صمیمیت را در تمام زمینه ها تحقق خواهند بخشید. علی علیه السلام در این باره می فرمایند: وقتی که قائم ما قیام کنند، کینه ها از دل های مردم بیرون می رود... امنیت به گونه ای گسترش پیدا می کند یک زن، علی رغم به همراه داشتن اشیاء گران قیمت فاصله بین عراق تا شام را به تنهایی طی خواهد کرد. بدون این که کوچک ترین ترسی در دل داشته باشد. (4) و امام صادق علیه السلام در توصیف آن دوران می فرمایند: به اندازه ای امنیت ایجاد خواهد شد که حتی وحوش و حیوانات درنده نیز در امان خواهند بود و هیچ خطری آن ها را تهدید نخواهد کرد. (5)
ج) رفاه و آسایش:
یکی از ویژگی های مهم حکومت امام زمان (عج)، رفاه و آسایش عمومی است که در نتیجه اجرای عدالت تحقق پیدا خواهد کرد. این امر خود، زمینه ای برای رشد و تعالی معنوی جامعه جهانی خواهد بود. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در روایتی می فرمایند: وقتی در امت من، مهدی (عج) قیام کنند... مردم به اندازه ای از نعمت های الهی برخوردار خواهند شد که در هیچ زمانی به چنان وضعی دست نیافته اند و زمین و آسمان برکات خود را برای آن حضرت و یارانش ظاهر خواهد ساخت. (6)
امام باقر علیه السلام نیز می فرمایند: حضرت مهدی (عج) اموال را در میان مردم چنان مساوی قسمت خواهند کرد که دیگر نیازمندی یافت نخواهد شد که به او زکات بدهند. (7)
د) عمران و آبادی:
حضرت مهدی (عج) پس از پیروزی بر طاغوت های زمان از جمله کارهایی که انجام خواهند داد تمام خرابی هایی را که سردمداران حکومت های ستمگر در طول تاریخ به وجود آورده اند برطرف خواهند ساخت. از امام باقر علیه السلام در این باره نقل شده است که: در زمان حکومت حضرت مهدی (عج)، در روی زمین هیچ ویرانی نخواهد ماند که آباد نشود... . (8)
هـ) پیشرفت علم و تکنولوژی:
از آنجا که علم و صنعت و تکنولوژی در پیشبرد امور، نقش اساسی ایفا می کند، همین امر یکی از اموری است که هم در زمینه سازی تشکیل حکومت جهانی و هم در قوام آن، ضرورت خواهد داشت. پیشرفت همه جانب شاخه های مختلف علوم و صنایع در دوره حکومت امام زمان (عج) به نهایت تکامل خود خواهد رسید. امام صادق علیه السلام می فرمایند: علم و دانش بیست و هفت حرف (شاخه) است و تمام آنچه که انبیاء الهی برای مردم آورده اند، تنها دو حرف از آن بیست و هفت حرف است. اما موقعی که قائم ما قیام کنند، بیست و پنج حرف دیگر را نیز برای مردم به ارمغان خواهند آورد. (9)
روشن است که وقتی به برکت برخورداری از دو حرف این همه دست آوردهای علمی به دست آمده است، وقتی بیست و پنج حرف دیگر معلوم گردد پیشرفت علم و صنایع از تحول و پیشرفت بی سابقه ای برخوردار خواهد شد.
همانطور که می بینید تمدن بشری در زمان حضرت مهدی(عج) به اوج پیشزفت مادی و معنوی خود خواهد رسید. اما اینکه این تمدن بر روی میراث گذشتکان بدون وجود اثارات منفی تمدنهای بشری بنا خواهد شد و یا آنکه حضرت طرحی نو در خواهند افکند، آموزه های دینی ما در مورد آن چیزی نیاورده است. البته می توان ادعا کرد که به هر یک از این دو طریق امکان این عمل میسر است. مثلا در مورد مدرنیته و شاخصه های آن باید گفت اگر موارد منفی آن همانند عقل گرایی افراطی، انسان گرایی، مادی گرایی و فرد گرایی آن محدود و حذف شود و به دین و امور معنوی و همچنین عدالت، امنیت و رفاه متقارن برای همه بیشتر توجه شود، تقریبا همان شاخصه های حکومت حضرت به دست آمده و حاصل می شود.

پی نوشت ها:
1. آنتوني گيدنز، پيامدهاي مدرنيت، ترجمه محسن ثلاثي، تهران، مركز، 1377، ص 4.
2. الئونورا باربيري، مقاله تجدد و تجددگرايي، لوازم جامعه شناسانه آن براي دين، ترجمة امير اكرمي، نقد و نظر سال 5، ش 1 و 2، زمستان و بهار 8 ـ 1377، (ص) 81 ـ 80.
3. شیخ صدوق، محود بن علی،کمال الدین، دارالکتب الاسلامیه، قم، 1395ق، ج 2، ص 372.
4. آیت الله صافی گلپایگانی، لطف الله، منتخب الاثر، نشر الامام المنتظر، قم، 1383ش، ص 474.
5. مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، موسسه الوفاء،‌ بيروت، 1404ق، ج 52، ص 316.
6. بحارالانوار، همان، ج 51، ص 78.
7. بحارالانوار، همان، ج 52، ص 390.
8. کمال الدین، همان، ج 1، ص 331.
9. بحارالانوار، همان، ج 52، ص 336.